Một số đặc điểm dịch tễ học hội chứng não cấp nghi ngờ do vi rút banna tại một s

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ Y TẾ VIỆN VỆ SINH DỊCH TỄ TRUNG ƢƠNG -----------------*------------------- HOÀNG MINH ĐỨC MỘT SỐ ĐẶC ĐIỂM DỊCH TỄ HỌC HỘI CHỨNG NÃO CẤP NGHI NGỜ DO VI RÚT BANNA TẠI MỘT SỐ ĐỊA PHƢƠNG Ở VIỆT NAM LUẬN ÁN TIẾN SỸ Y HỌC HÀ NỘI – 2014 ii BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ Y TẾ VIỆN VỆ SINH DỊCH TỄ TRUNG ƢƠNG -----------------*------------------- HOÀNG MINH ĐỨC MỘT SỐ ĐẶC ĐIỂM DỊCH TỄ HỌC HỘI CHỨNG NÃO CẤP NGHI NGỜ DO VI RÚT BANNA TẠI MỘT SỐ ĐỊA PHƢƠNG Ở VIỆT NAM Chuyên ngành : DỊCH TỄ HỌC Mã số : 62.17 LUẬN ÁN TIẾN SỸ Y HỌC Người hướng dẫn khoa học: 1. PHAN THỊ NGÀ 2. VŨ SINH NAM HÀ NỘI – 2014 iii LỜI CẢM ƠN Tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành nhất tới Lãnh đạo Cục Y tế dự phòng, Lãnh đạo Viện Vệ sinh Dịch tễ Trung ƣơng, Khoa Đào tạo và Quản lý khoa học, và các thầy cô giáo đã tạo mọi điều kiện thuận lợi, giúp đỡ tôi trong suốt quá trình học tập và hoàn thiện Luận án. Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới PGS.

Phan Thị Ngà và GS. Vũ Sinh Nam những thầy cô đã trực tiếp hƣớng dẫn, động viên khích lệ, tận tình giúp đỡ và định hƣớng cho tôi trong suốt thời gian học tập, nghiên cứu và thực hiện Luận án này. Tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành tới GS. Phạm Ngọc Đính, Phó Tổng biên tập Tạp chí Y học dự phòng đã đóng góp những ý kiến quý báu để tôi hoàn thành Luận án.

Tôi xin bày tỏ lời cảm ơn chân thành tới ThS. Bùi Minh Trang, ThS. Đặng Thị Thu Thảo, cử nhân Nguyễn Thành Luân Phòng thí nghiệm Vi sinh, Khoa Đào tạo và Quản lý Khoa học; ThS. Đỗ Phƣơng Loan, PGS.

Nguyễn Thị Hiền Thanh, Khoa vi rút; Cử nhân Nguyễn Thị Yên phòng thí nghiệm Côn trùng, Khoa Côn trùng và Động vật Y học; ThS. Đỗ Thiện Hải, Phó chủ nhiệm Khoa Truyền nhiễm bệnh viện Nhi Trung ƣơng; ThS. Nguyễn Thị Tuyết, Phó chủ nhiệm Khoa Truyền nhiễm bệnh viện Đa Khoa tỉnh Bắc Giang đã giúp đỡ tôi trong quá trình thực hiện các kỹ thuật xét nghiệm cũng nhƣ hoàn thành việc điều tra, thu thập số liệu của nghiên cứu. Tôi cũng xin gửi lời cảm ơn chân thành sự hợp tác và giúp đỡ của Giáo sƣ Kouichi Morita, Khoa Vi rút, Viện Y học Nhiệt đới Trƣờng đại học Nagasaki Nhật Bản trong nghiên cứu của đề tài.

Tôi vô cùng biết ơn sự quan tâm, động viên và giúp đỡ của gia đình, bạn bè và các bạn đồng nghiệp trong quá trình học tập, nghiên cứu và hoàn thành bản Luận án này. Hà Nội, ngày 07 tháng 3 năm 2014 Tác giả luận án Hoàng Minh Đức iv LỜI CAM ĐOAN Đƣợc sự đồng ý của tác giả cho phép sử dụng số liệu của bài báo, của đề tài nghiên vào nội dung luận án này. Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của tôi, do chính tôi thực hiện dƣới sự hƣớng dẫn của các thầy cô và Chủ nghiệm đề tài. Kết quả nêu trong Luận án là trung thực và chƣa từng công bố trong bất kỳ một công trình nào khác.

Tôi xin chịu hoàn toàn trách nhiệm về những lời cam đoan của tôi. Hà Nội, ngày 07 tháng 3 năm 2014 Tác giả luận án Hoàng Minh Đức v MỤC LỤC Nội dung Trang Trang phụ bìa ii Lời cảm ơn iii Lời cam đoan iv Mục lục v Danh mục chữ viết tắt viii Danh mục hình, bảng biểu ix ĐẶT VẤN ĐỀ 1 CHƢƠNG I – TỔNG QUAN 3 1.1 Lịch sử hội chứng não cấp 3 1.1 Trên thế giới 3 1.2 Tại Việt Nam 6 1.2 Dịch tễ học hội chứng não cấp do vi rút Banna 7 1.2 Véc tơ truyền vi rút Banna 7 1.3 Khối cảm thụ 12 1.3 Đặc điểm hình thái, cấu trúc vi rút Banna 13 1.1 Đặc điểm hình thái 13 1.2 Đặc điểm cấu trúc của vi rút Banna 15 1.3 Cấu trúc genome của vi rút Banna 17 1.4 Cấu trúc và chức năng các protein của vi rút Banna 17 1.5 Phân loại và nguồn gốc vi rút Banna 19 1.6 Sự sao chép của vi rút 21 1.4 Đặc điểm hội chứng não cấp ở ngƣời do vi rút Banna 22 1.1 Sinh bệnh học 22 1.2 Đặc điểm lâm sàng 23 vi Nội dung Trang 1.3 Đáp ứng miễn dịch 24 1.4 Điều trị và dự phòng bệnh 24 1.5 Các phƣơng pháp chẩn đoán phòng thí nghiệm 25 1.1 Phƣơng pháp phát hiện nhanh vi rút 25 1.2 Phƣơng pháp phân lập vi rút 26 1.3 Phƣơng pháp chẩn đoán huyết thanh học 27 CHƢƠNG II - ĐỐI TƢỢNG, VẬT LIỆU VÀ PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN 31 CỨU 2. Thời gian và địa điểm nghiên cứu 31 2. Đối tƣợng nghiên cứu 31 2.

Phƣơng pháp nghiên cứu 33 2. Thiết kế nghiên cứu 33 2. Điều tra xác định các đặc điểm dịch tễ học bệnh nhân HCNC 33 2.4 Vật liệu và kỹ thuật xét nghiệm trong phòng thí nghiệm 35 2.1 Phƣơng pháp xét nghiệm kháng thể bằng kỹ thuật miễn dịch 35 enzyme gián tiếp phát hiện IgM kháng vi rút Banna – IgM INDIRECT ELISA 2.2 Phƣơng pháp phân lập vi rút 37 2.5 Thống kê toán học và một số phần mềm tin sinh học sử dụng trong 50 phân tích về đặc điểm phân tử của các chủng vi rút Banna 2.1 Thống kê toán học 50 2.2 Sử dụng các phần mềm tin sinh học 50 2.6 Chấp thuận về đạo đức trong nghiên cứu y sinh 51 2.7 Hạn chế khi thiết kế nghiên cứu 52 CHƢƠNG III – KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU 53 3.1 Mô tả một số đặc điểm dịch tễ học, lâm sàng của bệnh nhân hội chứng 53 não cấp nghi ngờ do vi rút Banna ở một số địa phƣơng củaViệt Nam, 2002-2012 vii Nội dung Trang 3.1 Mô tả tỷ lệ số mắc của bệnh nhân hội chứng não cấp do vi rút 53 Banna 3.2 Đặc điểm lâm sàng của bệnh nhân hội chứng não cấp do vi rút 58 Banna 3.2 Xác định tỷ lệ nhiễm vi rút Banna trong quần thể muỗi thu thập ở một 64 số địa phƣơng ở Việt Nam 3.1 Kết quả thu thập muỗi trong các năm 2001-2011 64 3.2 Kết quả phân lập vi rút Banna từ các mẫu muỗi thu thập 68 3.3 Một số đặc điểm sinh học phân tử của vi rút Banna phân lập đƣợc ở 75 Việt Nam 3.1 Phân bố vi rút Banna ở Việt Nam 75 3.2 Đặc điểm dịch tễ học vi rút Banna ở Việt Nam 77 3.3 Kết quả giải trình tự nucleotide của vùng gen mã hóa số 12 82 3.4 Đặc điểm các acid amin thay thế của vùng gen mã hóa số 12 84 CHƢƠNG IV – BÀN LUẬN 86 4.1 Mô tả một số đặc điểm dịch tễ, lâm sàng hội chứng não cấp nghi ngờ 86 do vi rút Banna ở một số địa phƣơng của Việt Nam, 2002 - 2012 4.2 Xác định tỷ lệ nhiễm vi rút Banna trong quần thể muỗi thu thập ở một 97 số địa phƣơng ở Việt Nam 4.3 Xác định một số đặc điểm sinh học phân tử của vi rút Banna phân lập 102 đƣợc ở Việt Nam KẾT LUẬN 108 KIẾN NGHỊ 111 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ 112 TÀI LIỆU THAM KHẢO 114 PHỤ LỤC 129 viii DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT BAV Banna vi rút BAV-Ch Banna vi rút Trung Quốc BAV-In Banna vi rút Indonesia CTFV Colorado tick fever virus DENV Dengue virus (Vi rút sốt xuất huyết) dsRNA Double-stranded RNA EEE Eastern equine encephalitis virus (Viêm não ngựa miền Đông) EYAV Eyach virus GenBank Ngân hàng gen GenBank Dữ liệu ngân hàng gen Database HCNC Hội chứng não cấp Human Immuno deficiencyVirus (Vi rút gây suy giảm miễn HIV dịch ở ngƣời) KDV Kadipiro virus LAC La Crosse encephalitis (Viêm não La Crosse) IgM antibody capture – enzyme linked immunosorbent assay MAC-ELISA (Kỹ thuật miễn dịch gắn enzyme phát hiện kháng thể IgM) Motif Một đoạn trình tự giống nhau, lặp lại NCR Non-coding regions (Vùng không mã hóa) NLRV Nilaparvata lugens reovirus POW Powassan (Viêm não Powassan) Reverse Transcription Polymerase Chain Reaction (Phản ứng RT-PCR chuỗi khuếch đại gen phiên mã ngƣợc) RRSV Rice ragged stunt vi rút RNA Ribonucleic acid SLE Saint Louis encephalitis (Viêm não St. Louis) SDS-PAGE Sodium dodecyl sulfate polyacrylamide gel electrophoresis VNNB Viêm não Nhật Bản VIB Virus Inclusion Body (Thể vùi của vi rút) VP Viral Protein (Protein của vi rút) Western equine encephalomyelitis virus (Viêm não ngựa miền WEE Tây) ix DANH MỤC ẢNH, HÌNH VÀ BẢNG DANH MỤC ẢNH Ảnh Tên ảnh Trang 1.1 Tế bào bình thƣờng và tế bào gây nhiễm vi rút Banna 27 DANH MỤC HÌNH Hình Tên hình Trang 1.1 Phân bổ địa lý của vi rút Banna ở Trung Quốc 5 1.2 Hình thái nhân và vi rút Banna của Chủng BAV-Ch 13 1.3 Vi rút Banna có ký hiệu 02VN9b đƣợc phân lập từ Cx 14 vishnui ở Hà Tây 1.4 Vi rút Banna có ký hiệu 02VN18b đƣợc phân lập từ Cx 15 vishnui ở Quảng Bình 1.5 Sơ đồ tiến hóa của họ Reoviridae 21 1.6 Sơ đồ quá trình sao chép của vi rút Banna 22 2.1 Quy trình xây dựng cây di truyền phả hệ các chủng vi rút 51 Banna 3.1 Sự phân bố theo tháng các trƣờng hợp hội chứng não cấp 55 xác định do vi rút Banna, 2002-2012 3.2 Tỷ lệ số mắc hội chứng não cấp do vi rút Banna phân bổ 57 theo giới 3.3 Phân bố các chủng vi rút Banna phân lập ở Việt Nam 2002-2007 76 3.4 Kết quả khuếch đại một phần vùng gen số 12 của các chủng 78 vi rút Banna phân lập từ bệnh nhân, muỗi, lợn 3.5 ả mối quan hệ ủng vi 81 rút Banna của Việ từ một số nƣớc châu ựa trên trình tự ạ 12 4.1 Tình hình hội chứng não cấp nghi ngờ do vi rút và sự thay 90 đổi về tỷ lệ xác định VNNB tại Bệnh viện Nhi Trung ƣơng, 1995-2011 x DANH MỤC BẢNG Bảng Tên bảng Trang 1.1 Độ dài của các phân đoạn dsRNA 1-12, protein đƣợc mã hóa 17 và 5’NCR và 3’NCR của BAV 2.1 Danh sách trình tự nucleotide toàn bộ vùng gen mã hóa của 44 phân đoạn số 12 của các chủng vi rút Banna sử dụng trong nghiên cứu 3.1 Kết quả loại trừ căn nguyên vi rút VNNB và vi rút ECHO 30 53 trong số các trƣờng hợp HCNC nghi ngờ do vi rút, 2002 – 2012 3.2 Kết quả xác định IgM kháng vi rút Banna trong dịch não tủy 54 bênh nhân hội chứng não cấp, 2002-2012 3.3 Tỷ lệ xác định theo tuổi hội chứng não cấp do vi rút Banna, 2002- 56 2012 3.4 Tỷ lệ số mắc hội chứng não cấp do vi rút Banna theo nhóm 57 tuổi, 2002-2012 3.5 Thông tin chung về bệnh nhân hội chứng não cấp do vi rút 58 Banna 3.