Luận án: Xây dựng mô hình cảnh báo nguy cơ vỡ nợ cho các ngân hàng thương mại cổ phần Việt Nam

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ QUỐC DÂN -------
 ------ ĐẶNG HUY NGÂN XÂY DỰNG MÔ HÌNH CẢNH BÁO NGUY CƠ VỠ NỢ ĐỐI VỚI CÁC NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI CỔ PHẦN VIỆT NAM Chuyên ngành: Kinh tế học (Toán kinh tế) Mã số: 62.01 LUẬN ÁN TIẾN SĨ KINH TẾ Người hướng dẫn khoa học: GS. NGUYỄN QUANG DONG HÀ NỘI - 2018 LỜI CAM ĐOAN Tôi đã đọc và hiểu về các hành vi vi phạm sự trung thực trong học thuật. Tôi cam kết bằng danh dự cá nhân rằng nghiên cứu này do tôi thực hiện và không vi phạm yêu cầu về sự trung thực trong học thuật. Hà Nội, ngày tháng năm 2018 Tác giả luận án Đặng Huy Ngân MỤC LỤC LỜI CAM ĐOAN MỤC LỤC DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT BẢNG TÊN VIẾT TẮT CỦA MỘT SỐ NGÂN HÀNG DANH MỤC BẢNG BIỂU, BIỂU ĐỒ, HÌNH MỞ ĐẦU.

1 CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN CÁC NGHIÊN CỨU VỀ VỠ NỢ NGÂN HÀNG. Khái niệm vỡ nợ, vỡ nợ ngân hàng thương mại. Tổng quan các nghiên cứu vỡ nợ, vỡ nợ ngân hàng trên thế giới. Tổng quan các mô hình và các nghiên cứu vỡ nợ tiêu biểu.

Tổng quan các tiêu chí được coi là vỡ nợ hoặc nguy cơ vỡ nợ cao trong các nghiên cứu trước. Các nhân tố, biến số trong các nghiên cứu vỡ nợ. Các nghiên cứu về dự báo vỡ nợ, vỡ nợ ngân hàng ở Việt Nam. 25 Kết luận chương 1.

31 CHƯƠNG 2 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ VỠ NỢ NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI. Tiêu chí xác định nguy cơ vỡ nợ. Các nhân tố ảnh hưởng tới nguy cơ vỡ nợ của các ngân hàng thương mại. Các nhân tố vĩ mô ảnh hưởng đến hoạt động của các ngân hàng.

Các nhân tố vi mô ảnh hưởng tới nguy cơ vỡ nợ của các ngân hàng thương mại. Cơ sở lý thuyết một số mô hình áp dụng trong nghiên cứu cảnh báo vỡ nợ 48 2. Mô hình Logit, mô hình Logit với số liệu mảng. Cây quyết định.

Phương pháp bao dữ liệu (DEA) đánh giá hiệu quả hoạt động của các NHTMCP57 2. Khung nghiên cứu của luận án. 58 Kết luận chương 2. 60 CHƯƠNG 3 THỰC TRẠNG HOẠT ĐỘNG, NGUY CƠ VỠ NỢ CỦA CÁC NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI CỔ PHẦN VIỆT NAM GIAI ĐOẠN 2009-201561 3.

Tình hình kinh tế vĩ mô giai đoạn 2009-2015. Một số chính sách tiền tệ giai đoạn 2009-2015. Hoạt động ngành ngân hàng. Cơ cấu sở hữu, quy mô và phạm vi hoạt động của các ngân hàng.

Mức độ an toàn vốn và quy mô tổng tài sản của các NHTMCP. Khả năng sinh lời, hiệu quả quản lý tài sản. Tăng trưởng huy động và tín dụng, khả năng thanh khoản. Chất lượng tài sản, mức độ thâm hụt.

Nguy cơ vỡ nợ của một số NHTMCP điển hình trong giai đoạn 2009-2015 82 Kết luận chương 3. 87 CHƯƠNG 4 XÂY DỰNG MÔ HÌNH CẢNH BÁO NGUY CƠ VỠ NỢ CÁC NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI CỔ PHẦN VIỆT NAM. Thiết kế nghiên cứu. Xác định nguy cơ vỡ nợ của các NHTMCP Việt Nam.

Hệ thống các chỉ tiêu tác động tới nguy cơ vỡ nợ. Phân tích thống kê. Mô hình Logit dữ liệu mảng. Mô hình mạng nơron.

Mô hình cây quyết định. 109 Kết luận chương 4. 114 CHƯƠNG 5 KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ CHÍNH SÁCH. Các kết quả đạt được.

Phân loại các ngân hàng thương mại cổ phần. Một số kiến nghị và hàm ý chính sách. 120 KẾT LUẬN VÀ HƯỚNG NGHIÊN CỨU TIẾP THEO. 127 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ.

129 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO. 137 DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT Tên viết tắt Tên tiếng Việt ANN Mạng nơron BCTC Báo cáo tài chính CAMELS Mô hình CAMELS CIC Trung tâm Thông tin tín dụng Ngân hàng Nhà nước CPI Chỉ số giá tiêu dùng DA Phân tích phân biệt DT Cây quyết định DEA Phân tích đường bao dữ liệu (Data envelopment analysis) FE Tác động cố định IMF Quỹ tiền tệ quốc tế LA Hồi quy Logistic Cục Quản lý các tổ hợp tín dụng quốc gia Mỹ (National Credit NCUA Union Administration) NH Ngân hàng NHNN Ngân hàng Nhà nước NHTM Ngân hàng thương mại NHTMCP Ngân hàng thương mại cổ phần NPL Tỷ lệ nợ xấu NSNN Ngân sách Nhà nước PA Hồi quy Probit RE Tác động ngẫu nhiên ROA Thu nhập ròng/ Tổng tài sản ROE Thu nhập ròng/ Vốn chủ sở hữu STATA Phần mềm thống kê Stata TA Tổng tài sản TCTD Tổ chức tín dụng TR Mô hình phân tích đặc điểm VCSH Vốn chủ sở hữu VNĐ Việt Nam đồng VTC Vốn tự có VAMC Công ty Quản lý tài sản của các tổ chức tín dụng Việt Nam XHTD Xếp hạng tín dụng BẢNG TÊN VIẾT TẮT CỦA MỘT SỐ NGÂN HÀNG BIDV Ngân hàng thương mại cổ phần Đầu tư và Phát triển GP bank Ngân hàng thương mại cổ phần dầu khí Việt Nam MHB Ngân hàng phát triển nhà đồng bằng sông Cửu Long Oceanbank Ngân hàng thương mại cổ phần Đại Dương SCB Ngân hàng thương mại cổ phần Sài Gòn SCB Vietcombank Ngân hàng thương mại cổ phần Ngoại thương Việt Nam Vietinbank Ngân hàng thương mại cổ phần Công Thương Việt Nam Westernbank Ngân hàng thương mại cổ phần Phương Tây DANH MỤC BẢNG BIỂU, BIỂU ĐỒ, HÌNH Bảng biểu: Bảng 1.1: Một số cuộc khủng hoảng ngân hàng điển hình.2: Điểm phân biệt của các biến dự báo trong mô hình Beaver .3: Các biến số dự báo trong mô hình của Ohlson (1980) .4: Tóm tắt một số nghiên cứu cảnh báo vỡ nợ, vỡ nợ NH trên thế giới.5: Một số định nghĩa sử dụng trong các nghiên cứu cảnh báo vỡ nợ .6: Bảng tổng hợp một số biến sử dụng trong cảnh báo vỡ nợ .7: Các nhân tố tác động tới nợ xấu .8: Một số nghiên cứu vỡ nợ, vỡ nợ ngân hàng ở Việt Nam .1: Các chỉ tiêu trong mô hình CAMEL .1: Hoạt động xuất nhập khẩu hàng hóa (triệu USD) .2: Thu chi và cân đối ngân sách nhà nước (tỷ đồng và %).3: Diễn biến các mức lãi suất điều hành của NHNN giai đoạn 2010-2015 .4: Diễn biến biên độ giao dịch tỷ giá VND/USD .5: Nghiệp vụ thị trường mở giai đoạn 2011-2015.6: Số lượng các ngân hàng thương mại giai đoạn 2009-2015 .7: Quy định về mức vốn pháp định của các ngân hàng .8: Các chỉ tiêu an toàn vốn .9: So sánh tỷ lệ an toàn vốn của các NH Việt Nam và NH một số quốc gia trong khu vực.10: VCSH, TA của một số định chế tài chính lớn trong khu vực Asean năm 2014 .11: Chỉ tiêu ROA, ROE của một số định chế tài chính lớn trong khu vực Asean năm 2012- 2014 .12: Các chỉ tiêu đo lường khả năng sinh lời, hiệu quả quản lý.13: Các chỉ tiêu đo lường khả năng thanh khoản .14: Các chỉ tiêu đo lường chất lượng tài sản, mức độ thâm hụt .15: Tỷ lệ nợ xấu các NHTM Việt Nam giai đoạn 2009 -2015 .16: Tỷ lệ nợ xấu của một số nước trong khu vực.17: Một số ngân hàng yếu kém điển hình .1: Số lượng các ngân hàng trong nghiên cứu.2: Các biến đầu vào /đầu ra lựa chọn .3: Thống kê mô tả của các biến đầu vào/đầu ra mô hình DEA .4: Kết quả ước lượng hiệu quả kĩ thuật (TE) của các NHTMCP giai đoạn 2010-2015 .5: Tiêu chí phân nhóm hiệu quả (HQ) các NHTMCP giai đoạn 2010-2014 .6: Các biến vĩ mô trong nghiên cứu .7: Danh mục các biến dự báo trong luận án .8: Thống kê mô tả các biến vĩ mô trong nghiên cứu .9: Các biến nghiên cứu và hệ số tương quan với biến phụ thuộc .10: Thống kê mô tả các biến trong nghiên cứu .11: Hệ số tương quan giữa các biến độc lập nhóm 1, nhóm 3 .12: Kết quả kiểm định Hausman .13: Kết quả hồi quy .14: Mã code của chương trình.15: Hệ số chặn của các ngân hàng .16: Hiệu suất phân loại của mô hình LA .17: Phân tích một số quan sát.18: Các thông số của mạng nơ ron .19: Hiệu suất của mạng nơron.20: Hiệu suất phân loại của mô hình ANN .22: Kết quả của cây quyết định .23: Các biến xây dựng cây quyết định .24: Hiệu suất mô hình cây quyết định .1: Tác động biên của các biến đến xác suất vỡ nợ p .2: Tổng hợp các quan sát có kết quả dự báo khác nhau trong các mô hình .3: Hiệu suất của ba mô hình ở mẫu 114 quan sát.4: Hiệu suất các mô hình.5: Xác suất vỡ nợ và các mức XHTD của KMV .6: Tiêu chuẩn xếp loại các NHTMCP .7: Bảng so sánh kết quả xếp loại .1: Tốc độ tăng trưởng GDP giai đoạn 2009-2015 (%) .2: Tỷ lệ lạm phát thời kỳ 2009-2015 .3: Tăng trưởng GDP, tăng trưởng tín dụng, tỷ lệ nợ xấu .4: Các tỷ lệ nhóm an toàn vốn.5: Các chỉ tiêu nhóm khả năng sinh lời .6: Tăng trưởng tín dụng giai đoạn 2010-2014 .7: Các chỉ tiêu nhóm khả năng thanh khoản .8: Các chỉ tiêu chất lượng tài sản, mức độ thâm hụt .9: Tỷ lệ nợ xấu của các NHTMCP Việt Nam giai đoạn 2010-2015 .1: Số lượng ngân hàng có/không có nguy cơ vỡ nợ cao .1: Các mô hình chủ yếu trong nghiên cứu cảnh báo vỡ nợ.1: Nơron nhân tạo .2: Sơ đồ cây quyết định dạng đơn giản .3: Đường bao dữ liệu (DEA) .4: Khung nghiên cứu .3: Mạng nơ ron với 10 nút ẩn .4: Cây quyết định. Tính cấp thiết của đề tài Hệ thống ngân hàng đóng vai trò quan trọng đối với nền kinh tế, nó được coi là “hệ thống huyết mạch” của cả nền kinh tế. Tuy nhiên hoạt động ngân hàng cũng luôn chứa đựng nhiều rủi ro, rủi ro là một yếu tố không thể tách rời quá trình hoạt động của các ngân hàng thương mại trên thị trường.

Rủi ro vỡ nợ ngân hàng có thể gây ra những tổn thất to lớn cho nền kinh tế hơn bất cứ rủi ro của các loại hình doanh nghiệp nào khác và chi phí cho việc khắc phục hậu quả là rất lớn. Cảnh báo sớm rủi ro vỡ nợ sẽ góp phần quan trọng ngăn chặn nguy cơ đổ vỡ của các ngân hàng, giảm thiểu tổn thất cho người gửi tiền, cho ngân hàng, cho các tổ chức bảo hiểm tiền gửi và nền kinh tế. Khi một ngân hàng yếu kém bị vỡ nợ nó có thể sẽ tạo ra sự đổ vỡ dây truyền trong hệ thống và ảnh hưởng nghiêm trọng đến sự phát triển lành mạnh, bền vững của hệ thống ngân hàng. Do đó việc phát hiện sớm các ngân hàng gặp khó khăn, có nguy cơ vỡ nợ cao cũng có ý nghĩa đặc biệt quan trọng đối với những cơ quan quản lý trong việc ngăn chặn khủng hoảng hệ thống ngân hàng, giữ vững sự ổn định của thị trường tài chính, ổn định kinh tế vĩ mô.