Luận án Tiến sĩ: Lý thuyết phân quyền và giá trị tham khảo cho Nhà nước Pháp quyền Việt Nam - Vũ Duy Tú

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN VŨ DUY TÚ LÝ THUYẾT PHÂN QUYỀN: GIÁ TRỊ THAM KHẢO TRONG XÂY DỰNG VÀ HOÀN THIỆN BỘ MÁY NHÀ NƢỚC PHÁP QUYỀN VIỆT NAM HIỆN NAY LUẬN ÁN TIẾN SĨ CHÍNH TRỊ HỌC Hà Nội - 2016 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN VŨ DUY TÚ LÝ THUYẾT PHÂN QUYỀN: GIÁ TRỊ THAM KHẢO TRONG XÂY DỰNG VÀ HOÀN THIỆN BỘ MÁY NHÀ NƢỚC PHÁP QUYỀN VIỆT NAM HIỆN NAY Chuyên ngành: Chính trị học Mã số: 62.01 LUẬN ÁN TIẾN SĨ CHÍNH TRỊ HỌC NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: 1.TS Phùng Hữu Phú 2.TS Nguyễn Minh Phƣơng XÁC NHẬN NCS ĐÃ CHỈNH SỬA THEO QUYẾT NGHỊ CỦA HỘI ĐỒNG ĐÁNH GIÁ LUẬN ÁN TIỄN SĨ CẤP ĐHQG T/M tập thể hướng dẫn Chủ tịch Hội đồng đánh giá Luận án tiến sĩ PGS. TS Nguyễn Minh Phương GS. TS Dương Xuân Ngọc Hà Nội - 2016 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan, đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Nội dung và các trích dẫn nêu trong luận án là trung thực, chính xác.

Những kết luận khoa học của luận án chưa được ai công bố trong bất kỳ một công trình nào khác. TÁC GIẢ LUẬN ÁN Vũ Duy Tú TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com MỤC LỤC Trang Lời cam đoan Mục lục Danh mục các ký hiệu và chữ viết tắt MỞ ĐẦU .1 Chƣơng 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU. Tình hình nghiên cứu ngoài nƣớc. Các công trình nghiên cứu về Nhà nước pháp quyền.

Các công trình nghiên cứu về lý thuyết phân quyền trong việc xây dựng và hoàn thiện bộ máy nhà nước. Tình hình nghiên cứu trong nƣớc. Các công trình nghiên cứu về Nhà nước pháp quyền. Các công trình nghiên cứu về lý thuyết phân quyền trong việc hoàn thiện bộ máy nhà nước.

Đánh giá chung về tình hình, kết quả nghiên cứu việc tham khảo những giá trị của lý thuyết phân quyền trong quá trình xây dựng và hoàn thiện bộ máy Nhà nƣớc pháp quyền Việt Nam. Những kết quả đạt được. Những nội dung luận án cần tập trung nghiên cứu .29 Chương 2: LÝ THUYẾT PHÂN QUYỀN VÀ GIÁ TRỊ THAM KHẢO CỦA NÓ TRONG VIỆC XÂY DỰNG VÀ HOÀN THIỆN BỘ MÁY NHÀ NƯỚC PHÁP QUYỀN. Lý thuyết phân quyền: khái niệm, lịch sử hình thành, phát triển và nội dung.

Một số khái niệm cơ bản. Khái lược lịch sử hình thành, phát triển và nội dung của lý thuyết phân quyền. Phân quyền trong tổ chức bộ máy nhà nƣớc ở một số quốc gia điển hình trên thế giới. Mô hình phân quyền trong tổ chức bộ máy Nhà nước Anh.

Mô hình phân quyền trong tổ chức bộ máy Nhà nước Pháp. Mô hình phân quyền trong tổ chức bộ máy Nhà nước Hoa Kỳ. Mô hình phân quyền trong tổ chức bộ máy Nhà nước Trung Quốc. Giá trị chung của lý thuyết phân quyền trong việc xây dựng và hoàn thiện bộ máy Nhà nƣớc pháp quyền.77 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Chƣơng 3: THAM KHẢO NHỮNG GIÁ TRỊ CỦA LÝ THUYẾT PHÂN QUYỀN TRONG VIỆC XÂY DỰNG VÀ HOÀN THIỆN BỘ MÁY NHÀ NƢỚC PHÁP QUYỀN VIỆT NAM HIỆN NAY.

Căn cứ chính trị - pháp lý tham khảo những giá trị của lý thuyết phân quyền trong xây dựng và hoàn thiện bộ máy Nhà nƣớc pháp quyền Việt Nam. Quan điểm của C. Lênin về nhà nước. Tư tưởng Hồ Chí Minh và quan điểm của Đảng Cộng sản về Nhà nước pháp quyền Việt Nam.

Thực tiễn tham khảo những giá trị của lý thuyết phân quyền trong xây dựng và hoàn thiện bộ máy Nhà nƣớc Việt Nam từ 1945 đến nay. Tổ chức bộ máy Nhà nước Việt Nam từ 1945 đến 1992. Tổ chức bộ máy Nhà nước Việt Nam từ 1993 đến 2013. Tổ chức bộ máy Nhà nước pháp quyền Việt Nam từ 2014 đến nay.

Những vấn đề đặt ra trong hoàn thiện bộ máy Nhà nước pháp quyền Việt Nam hiện nay - tham khảo từ những giá trị của lý thuyết phân quyền. 122 Chƣơng 4: PHƢƠNG HƢỚNG VÀ GIẢI PHÁP TIẾP TỤC HOÀN THIỆN BỘ MÁY NHÀ NƢỚC PHÁP QUYỀN VIỆT NAM HIỆN NAY TRÊN CƠ SỞ THAM KHẢO NHỮNG GIÁ TRỊ CỦA LÝ THUYẾT PHÂN QUYỀN. Phƣơng hƣớng tiếp tục hoàn thiện bộ máy Nhà nƣớc pháp quyền Việt Nam hiện nay trên cơ sở tham khảo những giá trị của lý thuyết phân quyền. Các giải pháp tiếp tục hoàn thiện bộ máy Nhà nƣớc pháp quyền Việt Nam trên cơ sở tham khảo những giá trị của lý thuyết phân quyền.

Phân định rõ chức năng, nhiệm vụ của các cơ quan lập pháp, hành pháp, tư pháp đảm bảo sự phân công, phối hợp, kiểm soát có hiệu quả giữa các cơ quan quyền lực nhà nước cấp trung ương. Đảm bảo sự phân công, phối hợp, kiểm soát có hiệu quả giữa các cơ quan nhà nước cấp trung ương và địa phương. Đổi mới nội dung, phương thức và tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với các cơ quan nhà nước. 173 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN TÀI LIỆU THAM KHẢO TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU VÀ CHỮ VIẾT TẮT CNH, HĐH: Công nghiệp hóa, hiện đại hóa CNXH: Chủ nghĩa xã hội HĐND: Hội đồng nhân dân UBND: Ủy ban nhân dân XHCN: Xã hội chủ nghĩa TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com MỞ ĐẦU 1.

Tính cấp thiết của đề tài Nghiên cứu lịch sử tư tưởng chính trị của nhân loại cho thấy các tư tưởng về nhà nước và tổ chức nhà nước luôn chiếm vị trí rất quan trọng. Trong đó, nổi bật nhất là tư tưởng phân chia và kiểm soát quyền lực nhà nước, mà ngày nay được nhiều nhà nghiên cứu gọi là lý thuyết phân quyền. Nhà triết học cổ đại Aristote là một trong những người đầu tiên ở phương Tây nêu ra tư tưởng chia hoạt động của nhà nước thành ba thành tố: nghị luận, chấp hành và xét xử. Trong thời kỳ Cách mạng tư sản thế kỷ XVII - XVIII, tư tưởng này được tiếp tục bổ sung , phát triển với những đại biểu như: J.

Kant… Tư tưởng cốt lõi của lý thuyết phân quyền cho rằng, quyền lực nhà nước luôn có xu hướng tự mở rộng, tự tăng cường vai trò của mình. Bất cứ ở đâu, lúc nào có quyền lực là sẽ xuất hiện xu hướng lạm quyền và chuyên quyền, do vậy, để đảm bảo các quyền tự do cơ bản của công dân, ngăn ngừa các hành vi lạm quyền của các cơ quan nhà nước thì phải thiết lập pháp chế nhằm giới hạn quyền lực nhà nước. Cách tốt nhất để chống lạm quyền là giới hạn quyền lực bằng các công cụ pháp lý và không tập trung quyền lực, mà phân chia nó cho các bộ phận độc lập nắm giữ. Sự phân chia quyền lực ở đây phải được thể hiện trên cơ sở của Hiến pháp và pháp luật.

Pháp luật phải mang tính khách quan và thừa nhận các quyền tự do cá nhân; bản chất của nó là sự thể hiện ý chí chung của nhân dân. Với mục tiêu là chố ng lại chế đô ̣ đô ̣c tài chuyên chế , lạm quyền và bảo đảm quyề n tự do của con người, lý thuyết phân quyền đã trở thành một trong những nguyên tắc cơ bản trong tổ chức và hoạt động của bộ máy nhà nước tư sản kể từ ngày đầu Cách mạng tư sản cho đến ngày nay. Trên cơ sở lý thuyết phân quyền, thực tiễn đã hình thành những chính thể nhà nước khác nhau phù hợp với đặc điểm kinh tế, xã hội và truyền thống văn hóa của từng quốc gia như chính thể Tổng thống, chính thể Đại nghị (Cộng hoà và Quân chủ) và chính thể Hỗn hợp. Thực tiễn chính trị - pháp lý tổ chức bộ máy nhà nước ở nhiều nước trong hàng trăm năm qua đã chứng tỏ những giá trị của lý thuyết phân quyền như phê phán, phủ định chế độ tập quyền quân chủ 1 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com chuyên chế, độc tài và đề cao giá trị của Hiến pháp, pháp luật, đặt nền móng hình thành thể chế chính trị dân chủ; quyền lực nhà nước thuộc nhân dân và được trao cho các nhánh quyền lực nhà nước khác nhau (lập pháp, hành pháp, tư pháp) nhằm đảm bảo chuyên môn hoá chức năng, nhiệm vụ của mỗi nhánh quyền lực, tăng tính hiệu quả của các cơ quan nhà nước; hình thành cơ chế kiềm chế, đối trọng, kiểm tra và chế ước lẫn nhau trong hoạt động giữa các nhánh quyền lực, nhờ đó loại trừ nguy cơ tập trung quyền lực nhà nước vào tay một cá nhân, nhóm người hay một cơ quan quyền lực duy nhất nào đó - nguyên nhân chủ yếu dẫn đến sự tha hóa trong thực thi quyền lực….

Đồng thời, kinh nghiệm lịch sử tổ chức bộ máy nhà nước cho thấy, thiếu một cơ chế tổ chức và thực hiện quyền lực nhà nước khoa học là nguyên nhân cơ bản nảy sinh tình trạng lạm quyền và quan liêu, tham nhũng, từ đó làm suy giảm hiệu lực, hiệu quả hoạt động của bộ máy nhà nước. Đối với nước ta, vì nhiều nguyên nhân khác nhau, một số lý luận, học thuyết với tư cách giá trị nhận thức của văn minh nhân loại bị lãng quên hoặc được lý giải một cách thiên lệch mang nặng định kiến và lý thuyết phân quyền là một trong những trường hợp như vậy. Bộ máy nhà nước ta được tổ chức và hoạt động theo nguyên tắc quyền lực nhà nước thuộc về Nhân dân, do Đảng Cộng sản lãnh đạo, không tổ chức theo mô hình của lý thuyết phân quyền. Tuy nhiên, quá trình xây dựng và hoàn thiện bộ máy nhà nước trong những năm qua và đặc biệt thời kỳ đổi mới từ 1986 đến nay với sự phát triển nền kinh tế thị trường định hướng XHCN, xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN, dân chủ hoá đời sống xã hội đã cho thấy những giá trị chung của văn minh nhân loại, không phụ thuộc vào chế độ chính trị và nếu coi nhẹ hoặc chối bỏ chúng thì không thể tiến lên được.

Văn kiện XI của Đảng Cộng sản Việt Nam đã khẳng định: “Quyền lực nhà nước là thống nhất, có sự phân công, phối hợp và kiểm soát giữa các cơ quan nhà nước trong việc thực hiện các quyền lập pháp, hành pháp và tư pháp” [35, tr.85] và Điều 2, Hiến pháp 2013 quy định:“Quyề n lực nhà nước là thố ng nhấ,t có sự phân công, phố i hợp, kiểm soát giữa các cơ quan nhà nước trong viê ̣c thực hiê ̣n các quyền lập pháp, hành pháp, tư pháp” [56].