Luận án: Xây dựng lối sống có văn hóa thanh niên TP.HCM trong công cuộc đổi mới

Tính cấp thiết của đề tài Hiện nay, "nhân tố con người" đang được quan tâm đặc biệt. Chiến lược phát triển nguồn lực con người - với tư cách là nguồn lực để phát triển xã hội - ngày càng trở nên quan trọng trong toàn bộ đường lối cách mạng của Đảng và Nhà nước ta. Để xây dựng và phát triển con người Việt Nam toàn diện, đáp ứng đòi hỏi cấp bách của thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa, Văn kiện Đại hội lần thứ IX của Đảng Cộng sản Việt Nam khẳng định: "Mọi hoạt động văn hóa nhằm xây dựng con người Việt Nam phát triển toàn diện về chính trị, tư tưởng, trí tuệ, đạo đức, thể chất, năng lực sáng tạo, có ý thức cộng đồng, lòng nhân ái khoan dung, tôn trọng nghĩa tình, lối sống có văn hóa, quan hệ hài hòa trong gia đình, cộng đồng và xã hội" [44, tr. Định hướng trên của Đảng có một ý nghĩa cực kỳ quan trọng đối với mọi hoạt động văn hóa ở nước ta trong giai đoạn hiện nay.

Trong đó, vấn đề xây dựng lối sống có văn hóa đang trở thành một nhiệm vụ cấp bách. Lối sống có văn hóa, con người văn hóa, không còn là khẩu hiệu chung chung nữa, mà đang trở thành hành động thực tiễn trên khắp đất nước chúng ta. Lối sống là một hình thức biểu hiện của văn hóa. Lối sống có văn hóa (hay lối sống văn hóa) là một đặc trưng quan trọng của con người Việt Nam trong giai đoạn cách mạng mới hiện nay.

Xây dựng con người Việt Nam không thể coi nhẹ việc xây dựng lối sống có văn hóa. Thanh niên là một lực lượng đông đảo trong dân cư nước ta và có vai trò to lớn trong sự nghiệp đổi mới đất nước. Do vậy, xây dựng lối sống có văn hóa của thanh niên là nhiệm vụ đặc biệt trong xây dựng xã hội xã hội chủ nghĩa, nhất là giai đoạn hiện nay. Đại hội lần thứ IX của Đảng đã xác định: "Đối với 2 thế hệ trẻ, chăm lo giáo dục bồi dưỡng, đào tạo phát triển toàn diện về chính trị, tư tưởng, đạo đức, lối sống, văn hóa, sức khỏe, nghề nghiệp; giải quyết việc làm, phát triển tài năng và sức sáng tạo, phát huy vai trò xung kích trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc" [44, tr.

Thành phố Hồ Chí Minh là một trung tâm kinh tế, văn hóa và khoa học - công nghệ của cả nước, nơi mà sự nghiệp đổi mới diễn ra rất sôi động. Những năm đổi mới vừa qua, thành phố đã đạt được nhiều thành tựu quan trọng, trong đó có sự nghiệp phát triển văn hóa tinh thần của nhân dân. Tuy vậy, công tác xây dựng đời sống văn hóa, nhất là xây dựng lối sống, còn nhiều bất cập. Báo cáo Chính trị tại Đại hội đại biểu lần thứ VII Đảng bộ Thành phố Hồ Chí Minh nhận định: Các tệ nạn xã hội, nhất là ma túy, mại dâm phát triển trong thanh thiếu niên là nỗi lo lớn của nhân dân ta.

Số người sống lang thang xin ăn, nạn mất trật tự trên đường phố, nơi công cộng, nạn cờ bạc, số đề. còn khá phổ biến. Tệ mê tín dị đoan phát triển, thậm chí trong cán bộ đảng viên. Các loại sản phẩm độc hại văn hóa còn xâm nhập nhiều nơi [47, tr.

Ngày nay, sự bùng nổ của cách mạng thông tin đã khiến cho quá trình giao lưu văn hóa ngày càng phức tạp. Là một trung tâm kinh tế, chính trị, văn hóa, Thành phố Hồ Chí Minh tiếp nhận rất nhiều kênh thông tin, nhiều loại thông tin, hợp pháp lẫn không hợp pháp. Điều này làm cho đời sống tinh thần của thanh niên vừa phong phú vừa phức tạp, nhiều xu hướng mới nảy sinh trong lối sống của thanh niên đòi hỏi bức xúc cần giải quyết. Cùng với cả nước, Thành phố Hồ Chí Minh đang bước vào thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa.

Việc xây dựng con người với lối sống có văn hóa đã trở thành một nhiệm vụ cấp bách, đặc biệt đối với thanh niên - những chủ nhân trẻ tuổi, một nguồn nhân lực chủ yếu của đất nước. 3 Từ những khía cạnh nêu trên, đề tài "Xây dựng lối sống có văn hóa của thanh niên Thành phố Hồ Chí Minh trong công cuộc đổi mới theo định hướng xã hội chủ nghĩa" được trình bày dưới góc độ chính trị - xã hội có ý nghĩa thiết thực cả về lý luận và thực tiễn, đối với sự nghiệp đổi mới của đất nước nói chung và Thành phố Hồ Chí Minh nói riêng. Tình hình nghiên cứu đề tài Xây dựng lối sống là một nhiệm vụ quan trọng. Vì thế, nó đã thu hút sự quan tâm của rất nhiều tác giả ở nước ta, trong đó có cả lãnh tụ cách mạng.

Người đầu tiên đề xuất vấn đề xây dựng lối sống mới là Chủ tịch Hồ Chí Minh. Cuốn sách Đời sống mới của Người dưới bút hiệu Tân Sinh được Ủy ban Trung ương vận động Đời sống mới xuất bản vào tháng 3-1947. Tiếp đó, dưới bút hiệu XYZ, Bác viết quyển Sửa đổi lề lối làm việc, nhà xuất bản Sự thật in vào năm 1950. Cả hai quyển sách này mặc dù chưa nêu lên khái niệm lối sống nhưng đều đề cập đến những tinh thần cơ bản của lối sống mới có văn hóa.

Ở lời tựa của quyển Đời sống mới, Chủ tịch Hồ Chí Minh viết: "Trong lúc kháng chiến, chúng ta đồng thời phải kiến quốc. Thực hành đời sống mới là một điều cần kịp cho công cuộc cứu quốc và kiến quốc" [93, tr. Xây dựng lối sống mới là yêu cầu mà thực tiễn cuộc sống đặt ra, dù trong bất kì hoàn cảnh nào của quá trình cách mạng nước ta, ngay cả trong chiến tranh. Tuy nhiên, trong tình hình của các cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ, vấn đề này chưa có điều kiện để được đề cập nhiều trên bình diện lý luận.

Từ sau ngày thống nhất đất nước năm 1975, tiếp thu lý luận về xây dựng "lối sống Xô viết" của Liên Xô, vấn đề xây dựng lối sống được đặt ra tại Đại hội Đảng lần thứ IV (1976) và thứ V (1981). Một số tác phẩm tiêu biểu viết về lối sống của Liên xô đã được dịch sang tiếng Việt như: N. Be-lô-va: Bàn về vấn đề khái niệm lối sống, Viện Xã 4 hội học thuộc Ủy ban Khoa học xã hội xuất bản, Hà Nội, 1977; Nhiều tác giả: Lối sống xã hội chủ nghĩa, Nhà xuất bản Sự thật, Hà Nội, 1982; V. Đô-brư-ni- na: Lối sống Xô viết, hôm nay và ngày mai, Nhà xuất bản Tiến bộ, Mátxcơva, 1984.

Xuất phát từ quan điểm duy vật biện chứng, những công trình trên đây đã phân tích bản chất, các giá trị và biện pháp để xây dựng lối sống xã hội chủ nghĩa. Ở Việt Nam, Văn kiện Đại hội Đảng lần thứ IV dùng khái niệm "nếp sống mới có văn hóa" và đề ra nhiệm vụ: ". vận động một cách kiên trì và sâu rộng để tạo ra nếp sống mới có văn hóa trong xã hội: đưa cái đẹp vào đời sống hàng ngày, vào lao động sản xuất" [36, tr. Đến Đại hội Đảng lần thứ V, khái niệm "lối sống mới" được sử dụng, Văn kiện Đại hội viết: ".

cuộc đấu tranh giữa hai con đường, giữa cái mới và cái cũ, tiên tiến với lạc hậu, tiến bộ với phản động, trên lĩnh vực văn hóa, tư tưởng và lối sống đang diễn ra hàng ngày rất phức tạp" [37, tr. Đại hội Đảng lần thứ VI mở ra thời kỳ đổi mới. Trong điều kiện này, xây dựng lối sống trở thành nhiệm vụ cấp bách, từ đó việc nghiên cứu lối sống được đặt ra khá phong phú, đa dạng cả bề rộng, chiều sâu. Dưới đây xin nêu một số tác giả và công trình tiêu biểu: Trước hết là những công trình đã được in thành sách của các nhà xuất bản: PGS.TS Lê Như Hoa (chủ biên): Lối sống trong đời sống đô thị hiện nay, Nhà xuất bản Văn hóa Thông tin, Hà Nội, 1993; PGS.TS Lê Như Hoa (chủ biên): Lối sống đô thị miền Trung, mấy vấn đề lý luận và thực tiễn, Nhà xuất bản Văn hóa - Thông tin, Hà Nội, 1996; GS.

Trần Văn Bính (chủ biên): Giáo trình lý luận văn hóa và đường lối văn hóa của Đảng Cộng sản Việt Nam, Nhà xuất bản Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2001; TS. Nguyễn Viết Chức (chủ biên): Đạo đức, lối sống và đời sống văn hóa Thủ đô trong thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước, Viện Văn hóa và Nhà xuất bản Văn 5 hóa - Thông tin, Hà Nội, 2001; GS. Đỗ Huy: Vấn đề xây dựng lối sống dân tộc hiện đại ở nước ta hiện nay, Tạp chí Triết học, số 6, 1999; Phan Huy Kỳ: Xây dựng lối sống mới trong điều kiện hiện nay, Nghiên cứu Lý luận, số 7, 1999; Nguyễn Hữu Thức: Mấy suy nghĩ về xây dựng lối sống văn hóa cơ sở hiện nay, Tạp chí Thông tin lý luận, số 8, 1999; ThS. Hồ Tuyết Dung: Văn hóa thẩm mỹ với việc xây dựng lối sống cho thanh niên đô thị hiện nay, Tạp chí Nghiên cứu lý luận, số 11, 1999; Nguyễn Chí Dũng: Xã hội hóa lối sống và xây dựng lối sống trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, Tạp chí Sinh hoạt lý luận, số 5, 2000; Cao Văn Định: Giáo dục lối sống cho thanh niên đô thị hiện nay, Tạp chí Sinh hoạt lý luận, số 2, 2000; Vũ Hào Quang: Quan hệ giữa lối sống và cấu trúc và xã hội của đám trẻ em lang thang, Tạp chí Tâm lý học, số 1, 2000; Bảo Trung: Vấn đề đạo đức, lối sống cán bộ Đảng viên và một số giải pháp từ cơ sở, Tạp chí Xây dựng Đảng, số 1, 2000; Lê Lâm Ứng: Lối sống mới của người Việt Nam, Tạp chí Quân đội nhân dân, số 26/1, 2001.

Ngoài ra, còn có một số đề tài khoa học, luận văn thạc sĩ đề cập đến vấn đề xây dựng lối sống. Ví dụ: Lê Văn Dương: Cái phổ biến và cái đặc thù trong việc hình thành lối sống xã hội chủ nghĩa, 1986; Lê Huy Ứng: Mấy vấn đề về lối sống trong chặng đường đầu tiên của thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội, 1995. Nhìn chung, những công trình này đã phần nào đi sâu lý giải bản chất của khái niệm "lối sống", chỉ ra những lĩnh vực biểu hiện của nó, những đặc điểm của lối sống mới.; có công trình còn phân tích lối sống của những nhóm xã hội cụ thể, lối sống trong điều kiện công nghiệp hóa, hiện đại hóa.