Luận án vạn kiếp trong lịch sử chống ngoại xâm thế kỷ x đến thế kỷ xiii

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI LÊ DUY MẠNH VẠN KIẾP TRONG LỊCH SỬ CHỐNG NGOẠI XÂM TỪ THẾ KỶ X ĐẾN THẾ KỶ XIII LUẬN ÁN TIẾN SĨ SỬ HỌC ƣời hƣớng dẫn khoa học: 1. Nguyễn Đức Nhuệ (HDC) 2. Hà Mạnh Khoa (HDP) HÀ NỘI, 2016 VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI LÊ DUY MẠNH VẠN KIẾP TRONG LỊCH SỬ CHỐNG NGOẠI XÂM TỪ THẾ KỶ X ĐẾN THẾ KỶ XIII Chuyên ngành : Lịch sử Việt Nam Mã số : 62.13 LUẬN ÁN TIẾN SĨ SỬ HỌC Ngƣời hƣớng dẫn khoa học: 1. Nguyễn Đức Nhuệ (HDC) 2.

Hà Mạnh Khoa (HDP) HÀ NỘI, 2016 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các tƣ liệu sử dụng trong luận án hoàn toàn trung thực, khách quan và có nguồn gốc xuất xứ rõ ràng. Những kết quả nghiên cứu của luận án chƣa đƣợc công bố trong bất cứ công trình nào khác. Hà Nội, ngày 30 tháng 6 năm 2016 TÁC GIẢ LUẬN ÁN Lê Duy Mạnh LỜI CẢM ƠN Lời đầu tiên, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến PGS.

Nguyễn Đức Nhuệ và PGS. Hà Mạnh Khoa, hai ngƣời thầy đã trực tiếp hƣớng dẫn, giúp đỡ về mặt khoa học để tôi hoàn thành bản luận án này. Tôi xin chân thành cảm ơn TS. Nguyễn Khắc Minh - Trƣởng ban Quản lý di tích Côn Sơn - Kiếp Bạc đã luôn quan tâm, giúp đỡ tôi trong quá trình học tập và hoàn thành luận án.

Tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành đến Ban lãnh đạo, cùng toàn thể cán bộ, nhân viên Ban Quản lý di tích Côn Sơn - Kiếp Bạc đã động viên, tạo mọi điều kiện thuận lợi nhất cho tôi trong suốt quá trình học tập, nghiên cứu và hoàn thành luận án. Tôi cũng xin gửi lời cảm ơn gia đình, bạn bè và những ngƣời thân đã luôn sát cánh động viên, chia sẻ và chăm lo, giúp tôi yên tâm tập trung toàn bộ thời gian và công sức để hoàn thành chƣơng trình học tập và bảo vệ luận án đúng thời hạn. Xin trân trọng cảm ơn! Hà Nội, ngày 30 tháng 6 năm 2016 TÁC GIẢ LUẬN ÁN BẢNG CÁC CHỮ VIẾT TẮT Bd: Bản dịch BTLSVN: Bảo tàng Lịch sử Việt Nam BTHD: Bảo tàng Hải Dƣơng CNXH: Chủ nghĩa xã hội GS: Giáo sƣ H: Hà Nội ha: Héc ta HTKH: Hội thảo khoa học Km: Ki-lô-mét LA: Luận án m: Mét NCLS: Nghiên cứu Lịch sử NCHN: Nghiên cứu Hán Nôm Nxb: Nhà xuất bản Nxb KHXH: Nhà xuất bản Khoa học Xã hội Nxb QĐND: Nhà xuất bản Quân đội nhân dân QLDT: Quản lý di tích TGLA: Tác giả luận án Tr: Trang TS: Tiến sĩ TT: Thứ tự Tp: Thành phố. UBND: Ủy ban nhân dân MỤC LỤC MỞ ĐẦU 7 1.

Tính cấp thiết của đề tài 7 2. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của luận án 8 3. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu của luận án 8 4. Phƣơng pháp luận và phƣơng pháp nghiên cứu của luận án 9 5.

Đóng góp mới về khoa học của luận án 9 6. Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận án 10 7. Cơ cấu của luận án 10 Chƣơng 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU 1. Những công trình nghiên cứu về các cuộc kháng chiến chống ngoại 11 xâm từ thế kỷ X đến thế kỷ XIII có liên quan đến Vạn Kiếp 1.

Những công trình nghiên cứu trực tiếp Vạn Kiếp 20 1. Những vấn đề còn tồn tại và hướng nghiên cứu tiếp theo của luận án 28 Chƣơng 2: VẠN KIẾP TRONG KHÁNG CHIẾN CHỐNG QUÂN TỐNG XÂM LƢỢC THẾ KỶ X VÀ XI 2. Vị trí địa lý khu vực Vạn Kiếp trong lịch sử 31 2. Vạn Kiếp trong cuộc kháng chiến chống quân Tống xâm lược năm 981 40 2.

Cuộc kháng chiến chống quân Tống xâm lược năm 981 40 2. Vạn Kiếp trong cuộc kháng chiến chống quân Tống xâm lược 43 2. Vạn Kiếp trong chiến lược phòng thủ đất nước 43 2. Dược Đậu Trang - đại bản doanh trong kháng chiến chống 48 quân Tống xâm lược 2.

Những trận đánh quân Tống tại Vạn Kiếp - Lục Đầu Giang 56 2. Vạn Kiếp trong cuộc kháng chiến chống quân Tống xâm lược năm 63 1075 - 1077 2. Cuộc kháng chiến chống quân Tống xâm lược năm 1075 - 1077 63 2. Vạn Kiếp trong chiến lược phòng thủ đất nước 66 2.

Căn cứ thủy quân Vạn Xuân 66 2. Chiến thắng quân Tống trên chiến trường Như Nguyệt 71 Tiểu kết chƣơng 2 75 Chƣơng 3: VẠN KIẾP TRONG KHÁNG CHIẾN CHỐNG QUÂN MÔNG - NGUYÊN XÂM LƢỢC CUỐI THẾ KỶ XIII 3. Cuộc kháng chiến chống quân Mông - Nguyên xâm lược cuối thế kỷ XIII 77 3. Cuộc kháng chiến chống quân Mông - Nguyên xâm lược lần hai (1285) 77 3.

Cuộc kháng chiến chống quân Mông - Nguyên xâm lược lần 79 ba (1287 - 1288) 3. Trần Hưng Đạo xây dựng thái ấp, đại bản doanh Vạn Kiếp trong 81 cuộc kháng chiến chống quân Mông - Nguyên 3. Thái ấp Vạn Kiếp 81 3. Chế độ ban cấp thái ấp thời Trần 81 3.

Thái ấp Vạn Kiếp 84 3. Đại bản doanh Vạn Kiếp 105 3. Xây dựng hệ thống thành lũy 105 3. Khu vực luyện quân 108 3.

Vạn Kiếp nơi diễn ra những trận quyết chiến trong cuộc kháng chiến 113 chống quân Mông - Nguyên xâm lược 3. Trận Vạn Kiếp - Lục Đầu tháng 2 năm 1285 114 3. Trận Vạn Kiếp tháng 6 năm 1285 116 3. Các trận đánh tại Vạn Kiếp trong cuộc kháng chiến chống quân 123 Mông - Nguyên năm 1288 Tiểu kết chƣơng 3 127 Chƣơng 4: ĐẶC ĐIỂM, VAI TRÕ CỦA VẠN KIẾP TRONG LỊCH SỬ CHỐNG NGOẠI XÂM TỪ THẾ KỶ X ĐẾN THẾ KỶ XIII VÀ MỘT SỐ BÀI HỌC KINH NGHIỆM 4.

Là nơi có vị trí địa lý hiểm yếu về quân sự; có đồi núi, rừng rậm, 129 sông sâu, vừa có thế công, vừa có thế thủ 4. Là địa bàn chiến lược để tổ chức chặn đánh quân giặc tấn công 131 kinh đô Hoa Lư, Thăng Long 4. Có nguồn hậu cần tại chỗ dồi dào, đảm bảo khả năng tự cung tự cấp 134 4. Căn cứ chiến lược bảo vệ kinh đô Hoa Lư, Thăng Long 135 4.

Chiến trường cản phá, kìm chân giặc; hỗ trợ cho hoạt động chiến 139 đấu của quân dân các địa phương 4. Chia cắt quân thủy, bộ của giặc tập trung hội quân 141 4. Bài học kinh nghiệm 142 4. Xây dựng căn cứ chiến lược, tuyến phòng thủ vững mạnh 142 4.

Kết hợp chặt chẽ giữa kinh tế và quân sự 144 4. Sử dụng khéo léo các binh chủng, việc phối hợp, hợp đồng giữa 145 quân bộ và quân thủy, giữa chủ lực và các lực lượng tại chỗ Tiểu kết chƣơng 4 146 KẾT LUẬN 147 DANH MỤC CÁC BÀI VIẾT CÓ LIÊN QUAN 151 TÀI LIỆU THAM KHẢO 152 PHỤ LỤC 169 MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Trong lịch sử đấu tranh chống ngoại xâm từ thế kỷ X đến thế kỷ XIII, dân tộc ta phải đƣơng đầu với những cuộc xâm lƣợc rất lớn của quân Tống, quân Mông - Nguyên. Các cuộc tiến quân xuống Đại Việt, quân xâm lƣợc thƣờng đi đƣờng thuỷ vào sông Bạch Đằng rồi ngƣợc vào sông Kinh Thầy, tập kết ở Vạn Kiếp, cùng với cánh quân bộ từ Lạng Sơn xuống tạo thành hai gọng kìm tấn công vào Thăng Long.

Khi bị thua, chúng cũng thƣờng tập kết tại Vạn Kiếp rồi rút về nƣớc. Vạn Kiếp (nay thuộc thị xã Chí Linh, tỉnh Hải Dƣơng) có vị trí trọng yếu về quân sự. Từ Vạn Kiếp hệ thống giao thông thuỷ, bộ rất thuận tiện, có thể về Thăng Long, lên ngƣợc, về xuôi, ra biển đều dễ dàng. Hệ thống núi đồi ở Vạn Kiếp rất thuận lợi cho việc dụng binh, giấu quân và lập căn cứ quân sự an toàn.

Giữa các dãy núi là những thung lũng rộng lớn có thể tập kết hàng chục vạn quân, hàng nghìn thuyền chiến, cũng là nơi phát triển hậu phƣơng vững chắc. Tổ tiên ta từ xƣa đã thấu hiểu vị trí quan trọng của Vạn Kiếp, đã chọn và xây dựng nơi đây thành chiến trƣờng lợi hại. Thời Thục Phán An Dƣơng Vƣơng, tƣớng Cao Lỗ đã xây dựng phòng tuyến quân sự tại sông Bình Giang (sông Lục Đầu) để chống giặc phƣơng Bắc. Những năm đầu Công Nguyên, khu vực Vạn Kiếp là bãi chiến trƣờng lớn - nơi diễn ra cuộc chiến đấu ác liệt giữa nghĩa quân của Hai Bà Trƣng với Mã Viện.

Trong cuộc kháng chiến chống Tống năm 981, tại Vạn Kiếp đã diễn ra trận đánh lớn giữa quân đội Đại Cồ Việt và quân Tống xâm lƣợc. Năm 1077, danh tƣớng Lý Thƣờng Kiệt đã xây dựng căn cứ thuỷ quân ở Vạn Xuân (Lục Đầu). Thế kỷ XIII, Hƣng Đạo Đại vƣơng Trần Quốc Tuấn đã chọn Vạn Kiếp để đặt đại bản doanh; xây dựng tuyến phòng thủ quân sự vùng Đông Bắc để chống quân Mông - Nguyên xâm lƣợc. Đánh giá vị trí, vai trò của Vạn Kiếp trong lịch sử chống ngoại xâm từ thế kỷ X đến thế kỷ XIII, trên cơ sở đó rút ra những bài học về phát triển kinh tế, củng cố quốc phòng; kết hợp giữa trung ƣơng và địa phƣơng trong việc xây dựng hệ thống phòng thủ quân sự chiến lƣợc, xây dựng lực lƣợng vũ trang, chuẩn bị hệ thống hậu cần… là việc làm cần thiết mà ngày nay cần tiếp tục nghiên cứu, vận dụng một cách sáng tạo, phù hợp với điều kiện mới của đất nƣớc, nhằm bảo vệ vững chắc Tổ quốc.

1 Nghiên cứu, tìm hiểu về Vạn Kiếp, đã đƣợc tiếp cận ở nhiều góc độ khác nhau (nhƣ sử học, khảo cổ học, văn hóa…), nhƣng chƣa có một công trình nào nghiên cứu vai trò của Vạn Kiếp trong lịch sử chống ngoại xâm, đặc biệt là ở thế kỷ X đến XIII. Đây là một “khoảng trống” cần đƣợc bổ khuyết, trong quá trình nhận thức toàn diện về một căn cứ quân sự quan trọng nhất bảo vệ phía Đông kinh đô Thăng Long. Với những ý nghĩa khoa học và thực tiễn đó, tác giả quyết định chọn đề tài “Vạn Kiếp trong lịch sử chống ngoại xâm từ thế kỷ X đến thế kỷ XIII” làm đề tài luận án tiến sĩ của mình. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của luận án 2.

Mục đích: Luận án làm sáng tỏ quá trình tổ chức, xây dựng, vị trí và những diễn biến chiến sự tại Vạn Kiếp trong lịch sử chống ngoại xâm từ thế kỷ X đến thế kỷ XIII; rút ra đƣợc đặc điểm, vai trò của Vạn Kiếp và những bài học kinh nghiệm trong kháng chiến chống ngoại xâm. Trên cơ sở đó bổ sung, chỉnh lý một số tƣ liệu liên quan tới Vạn Kiếp và cuộc kháng chiến chống quân Tống, quân Mông - Nguyên xâm lƣợc.