Luận án Tiến sĩ: Định nghĩa trong từ điển giải thích dành cho học sinh tiểu học - Hoàng Thị Nhung

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN -------------------------------- HOÀNG THỊ NHUNG ĐỊNH NGHĨA TRONG TỪ ĐIỂN GIẢI THÍCH DÀNH CHO HỌC SINH TIỂU HỌC LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÔN NGỮ HỌC HÀ NỘI - 2017 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN HOÀNG THỊ NHUNG ĐỊNH NGHĨA TRONG TỪ ĐIỂN GIẢI THÍCH DÀNH CHO HỌC SINH TIỂU HỌC CHUYÊN NGÀNH: NGÔN NGỮ VIỆT NAM MÃ SỐ: 62 22 01 02 LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÔN NGỮ HỌC NGƢỜI HƢỚNG DẪN KHOA HỌC: GS.TSKH LÝ TOÀN THẮNG PGS.TS PHẠM HÙNG VIỆT HÀ NỘI - 2017 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan rằng: Số liệu và kết quả nghiên cứu trong luận án này là hoàn toàn trung thực và chƣa từng đƣợc sử dụng hoặc công bố trong bất kì công trình nào khác. Các thông tin trích dẫn trong luận án đều đƣợc ghi rõ nguồn gốc. Tác giả luận án Hoàng Thị Nhung TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com MỤC LỤC MỞ ĐẦU 4 1. Tính cấp thiết của đề tài 4 2.

Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu 5 3. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 5 4. Phƣơng pháp nghiên cứu 6 5. Ý nghĩa lí luận và thực tiễn 6 6.

Bố cục của luận án 7 CHƢƠNG 1. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ 8 LÍ THUYẾT 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu 8 1. Tình hình nghiên cứu trên thế giới 8 1.

Tình hình nghiên cứu ở Việt Nam 18 1. Nghĩa của từ 22 1. Các lí thuyết từ điển học và định nghĩa trong từ điển giải thích 26 1. Khả năng thụ đắc nghĩa từ của trẻ em 34 1.

Cách tiếp cận của luận án 37 1. Về nghĩa của từ 37 1. Về lí thuyết từ điển học 37 1. Về khả năng thụ đắc nghĩa từ của trẻ em 37 1.

Tiểu kết 38 CHƢƠNG 2. SỰ TƢƠNG ĐỒNG VÀ KHÁC BIỆT GIỮA ĐỊNH NGHĨA 40 TRONG TỪ ĐIỂN DÀNH CHO HỌC SINH TIỂU HỌC VÀ ĐỊNH NGHĨA TRONG TỪ ĐIỂN DÀNH CHO NGƢỜI DÙNG PHỔ THÔNG 2. Khảo sát định nghĩa dành cho học sinh tiểu học và định nghĩa dành 40 cho ngƣời dùng phổ thông 2. Mục đích so sánh 40 2.

Ngữ liệu so sánh 40 2. Kết quả khảo sát so sánh 42 2. Định nghĩa về danh từ 42 2. Định nghĩa về động từ 52 2.

Định nghĩa về tính từ 62 2. Định nghĩa về tình thái từ 69 2. Định nghĩa về hư từ 73 2. Tiểu kết 82 1 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com CHƢƠNG 3.

CÁCH THỨC GIẢI THÍCH NGHĨA TỪ CỦA HỌC SINH 85 TIỂU HỌC 3. Khảo sát cách giải thích nghĩa từ của học sinh tiểu học 85 3. Đối tượng khảo sát 85 3. Nguyên tắc xây dựng câu hỏi khảo sát 86 3.

Phương thức thực hiện khảo sát 87 3. Kết quả khảo sát 87 3. Cách học sinh tiểu học giải thích nghĩa của danh từ 87 3. Cách học sinh tiểu học giải thích nghĩa của động từ 98 3.

Cách học sinh tiểu học giải thích nghĩa của tính từ 105 3. Cách học sinh tiểu học giải thích nghĩa của tình thái từ 112 3. Cách học sinh tiểu học giải thích nghĩa của hư từ 116 3. Nhận xét chung về cách học sinh tiểu học giải thích nghĩa từ 119 3.

Tiểu kết 123 CHƢƠNG 4. NGUYÊN TẮC, PHƢƠNG PHÁP VÀ MẪU ĐỊNH NGHĨA 125 TRONG TỪ ĐIỂN GIẢI THÍCH DÀNH CHO HỌC SINH TIỂU HỌC 4. Nguyên tắc định nghĩa chung 125 4. Nguyên tắc định nghĩa trong từ điển dành cho học sinh tiểu học 126 4.

Nguyên tắc về hình thức lời định nghĩa 126 4. Nguyên tắc về nội dung lời định nghĩa 126 4. Phƣơng pháp định nghĩa 127 4. Phương pháp định nghĩa các danh từ 127 4.

Phương pháp định nghĩa các động từ 129 4. Phương pháp định nghĩa các tính từ 130 4. Phương pháp định nghĩa các tình thái từ, hư từ 132 4. Mẫu định nghĩa 132 4.

Mẫu định nghĩa danh từ 132 4. Mẫu định nghĩa động từ 136 4. Mẫu định nghĩa tính từ 141 4. Mẫu định nghĩa tình thái từ 146 4.

Mẫu định nghĩa hư từ 147 4. Tiểu kết 148 KẾT LUẬN 150 DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN 153 ĐẾN LUẬN ÁN TÀI LIỆU THAM KHẢO 154 2 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com BẢNG CHỮ VIẾT TẮT Chữ viết tắt Chữ viết đầy đủ HSTH học sinh tiểu học NNY Nguyễn Nhƣ Ý (chủ biên), Đào Thản, Nguyễn Đức Tồn (1999), Từ điển giáo khoa tiếng Việt tiểu học, NXB Giáo dục, Hà Nội. NH Nguyễn Hạnh, Trần Thị Hạnh Nguyên (2007), Từ điển có minh họa dành cho học sinh tiểu học, NXB Trẻ, Tp. Hồ Chí Minh.

VNNH Viện Ngôn ngữ học, Hoàng Phê chủ biên (2006), Từ điển tiếng Việt, Nxb. Đà Nẵng-Trung tâm Từ điển học, Hà Nội-Đà Nẵng. DANH SÁCH CÁC HÌNH TRONG LUẬN ÁN Hình 1.1 Sơ đồ tam giác nghĩa của Đỗ Hữu Châu 25 Hình 1.2 Lƣợc đồ từ điển học tri nhận 30 DANH SÁCH CÁC BẢNG TRONG LUẬN ÁN Bảng 1.1 Định nghĩa trong các từ điển tiếng Pháp 10 Bảng 1.2 Những mốc chính khả năng phát triển về nội dung ngôn ngữ con 36 ngƣời Bảng 2.1 Các phƣơng pháp định nghĩa danh từ trong từ điển dành cho HSTH 42 Bảng 2.2 Các phƣơng pháp định nghĩa động từ trong từ điển dành cho HSTH 52 Bảng 2.3 Các phƣơng pháp định nghĩa tính từ trong từ điển dành cho HSTH 62 Bảng 2.4 Các phƣơng pháp định nghĩa trong từ điển dành cho HSTH 82 Bảng 2.5 Sự tƣơng đồng và khác biệt về nội dung định nghĩa trong từ điển 82 dành cho HSTH và từ điển VNNH Bảng 3.1 Bảng tổng hợp mô hình giải thích các danh từ của HSTH 88 Bảng 3.2 Bảng tổng hợp mô hình giải thích các động từ của HSTH 99 Bảng 3.3 Bảng tổng hợp mô hình giải thích các tính từ của HSTH 106 Bảng 3.4 Bảng tổng hợp mô hình giải thích các tình thái từ của HSTH 113 Bảng 3.5 Bảng tổng hợp mô hình giải thích các hƣ từ của HSTH 116 Bảng 3.6 Bảng tổng hợp các mô hình giải thích nghĩa từ của HSTH 120 Bảng 3.7 Các mô hình định nghĩa trong từ điển dành cho HSTH và mô hình 123 giải thích nghĩa từ của HSTH 3 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Theo các nhà từ điển học, cấu trúc vĩ mô (macrostructure) và cấu trúc vi mô (microstructure) là hai thành phần then chốt của từ điển.

Trong cấu trúc vi mô, định nghĩa là bộ phận có vai trò quan trọng đặc biệt, thậm chí đƣợc coi là linh hồn của quyển từ điển, nhất là đối với từ điển giải thích. Ở nƣớc ta, vẫn còn rất ít công trình đề cập đến định nghĩa trong cấu trúc vi mô của từ điển giải thích. Có thể kể đến các tác giả Chu Bích Thu (1997), Hoàng Thị Tuyền Linh (2001), Nguyễn Văn Khang (2007, 2012), Phạm Hùng Việt (chủ biên, 2012), Lý Toàn Thắng (2009a,b, 2010a,b,c)… Tuy nhiên, các công trình trên cũng chỉ đề cập đến định nghĩa, thông tin ngữ nghĩa trong từ điển dành cho ngƣời lớn. Về vấn đề định nghĩa trong từ điển dành cho học sinh tiểu học (HSTH), chỉ thấy một số ý kiến trong lời nói đầu của “Từ điển giáo khoa tiếng Việt tiểu học” của nhóm tác giả Nguyễn Nhƣ Ý (chủ biên) (1999) hay một số quan điểm về việc giải thích từ cho học sinh của tác giả Lê Đông, Nguyễn Đức Tồn,.

và một vài ý kiến trong các giáo trình về phƣơng pháp dạy tiếng Việt ở tiểu học của tác giả Phan Thiều, Lê Hữu Tỉnh, Hoàng Hòa Bình, Nguyễn Minh Thuyết, Lê Phƣơng Nga,. Trong thực tế, để HSTH có thể làm chủ một ngôn ngữ, việc nắm đƣợc nghĩa từ có vai trò quan trọng, có ý nghĩa nhƣ một yếu tố, điều kiện tiên quyết. Các giáo trình, tài liệu về phƣơng pháp dạy tiếng Việt cho HSTH đều nhấn mạnh tầm quan trọng của công việc này và đánh giá đây là một nhiệm vụ khó khăn đối với hầu hết các giáo viên. Việc nghiên cứu nhằm xây dựng nguyên tắc và mô hình định nghĩa từ ngữ trong từ điển dành cho HSTH, hƣớng tới việc biên soạn một cuốn từ điển phù hợp sẽ góp phần vào việc nâng cao chất lƣợng dạy-học môn Tiếng Việt ở cấp tiểu học, có thể giúp học sinh chủ động hơn trong việc học cũng nhƣ giúp cho đội ngũ giáo viên thuận lợi hơn trong việc dạy tiếng Việt.

Với mục đích đó, luận án tập trung nghiên cứu về “Định nghĩa trong từ điển giải thích dành cho học sinh tiểu học”, nhằm tìm hiểu các vấn đề cụ thể sau đây: i) Trong nền từ điển học Việt Nam, sự khác nhau giữa việc định nghĩa cho trẻ em và 4 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com định nghĩa cho ngƣời dùng phổ thông là ở đâu?; ii) Trẻ em Việt Nam nhận thức, hình dung về nghĩa từ bằng cách nào và nhƣ thế nào?; iii) Từ thực tế đó, tiếp thu và vận dụng các thành tựu nghiên cứu về từ điển học trên thế giới và ở Việt Nam, đề xuất các mẫu định nghĩa cho các nhóm từ loại sao cho phù hợp với tâm lí tình cảm và tâm lí nhận thức của học sinh ở lứa tuổi này. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu Đối tƣợng nghiên cứu của luận án là vấn đề định nghĩa từ cho HSTH. Phạm vi nghiên cứu của luận án đƣợc giới hạn ở phạm vi các vấn đề liên quan đến định nghĩa từ cho học sinh ở những lớp cuối bậc tiểu học (lớp 3, 4, 5). Trong đó, khái niệm “từ” đƣợc sử dụng theo nghĩa tƣơng đƣơng với từ đầu mục (headword, xem Hartmann, R.

(2002)), tức những đơn vị ngôn ngữ (gồm từ, cụm từ cố định, hình vị, chữ cái,.) có thể đƣợc thu thập trong bảng từ của từ điển giải thích tiếng Việt theo quan điểm của Từ điển tiếng Việt (VNNH). Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu Trƣớc tình hình thực tế của việc nghiên cứu về định nghĩa trong từ điển giải thích dành cho HSTH, luận án hƣớng tới mục đích đƣa ra các nguyên tắc và mẫu định nghĩa, giúp những ngƣời biên soạn từ điển có cơ sở lí thuyết và thực tiễn để tạo ra các định nghĩa mà trẻ em ở lứa tuổi tiểu học có thể dễ dàng tiếp nhận đƣợc. Để đạt đƣợc điều đó, luận án đề ra những nhiệm vụ sau: Thứ nhất, tổng quan các công trình nghiên cứu trong và ngoài nƣớc và khái quát các vấn đề lí thuyết xung quanh việc định nghĩa trong từ điển giải thích dành cho HSTH. Thứ hai, tìm ra đƣợc những đặc điểm tƣơng đồng và khác biệt giữa định nghĩa từ trong từ điển dành cho HSTH và trong từ điển dành cho ngƣời dùng phổ thông.