Luận án tiến sỹ đổi mới tư duy lý luận về chủ nghĩa xã hội qua thực tiễn ở việt

Tính cấp thiết của đề tài Là một Đảng mácxít, Đảng Cộng sản Việt Nam luôn ý thức được tầm quan trọng của lý luận cách mạng. Thực tiễn chỉ rõ, lý luận phải phản ánh được sự vận động của các quy luật khách quan, phải được hình thành, xây dựng trên cơ sở phương pháp tư duy đúng đắn. Cuộc sống luôn vận động, phát triển, đòi hỏi Đảng tiên phong phải nhạy bén, có những thay đổi, điều chỉnh, bổ sung, phát triển thích hợp về đường lối, chủ trương, không thể áp dụng các biện pháp một cách máy móc mà phải căn cứ vào điều kiện, hoàn cảnh cụ thể. Chính vì vậy, đổi mới tư duy lý luận là nhiệm vụ thường xuyên để lý luận, đường lối của Đảng không bị lạc hậu, đáp ứng được tình hình.

Đảng ta xác định đổi mới tư duy là yêu cầu đầu tiên khi bước vào thời kỳ đổi mới, là điều kiện quyết định để xác định và từng bước phát triển đường lối của Đảng. Mọi quyết định thực tiễn đều phải có sự chuẩn bị về lý luận, tư tưởng. Vì vậy, Đại hội lần thứ VI của Đảng ta đã nhấn mạnh vấn đề đổi mới tư duy, nhất là tư duy về kinh tế. Thực tiễn cho thấy vấn đề đổi mới tư duy lý luận có vai trò đặc biệt quan trọng trong công cuộc đổi mới đất nước.

Sau hơn 16 năm đổi mới, nhìn chung chúng ta đã vượt qua được nhiều khó khăn, thử thách; kinh tế - xã hội đạt được nhiều thành tựu, giữ vững ổn định chính trị, đời sống nhân dân từng bước được cải thiện. Những thành tựu đó là cơ sở, tiền đề để bước vào thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước theo định hướng xã hội chủ nghĩa. Thành tựu của công cuộc đổi mới gắn liền với sự lãnh đạo, với đường lối đổi mới đúng đắn của Đảng Cộng sản Việt Nam. Cũng chính từ những thành tựu đổi mới, cho phép chúng ta khẳng định rõ vai trò, sự cần thiết của tư duy lý luận, của việc đổi mới tư duy trên tất cả các lĩnh vực trong công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội ở nước ta.

Hiện nay, nhiệm vụ quan trọng nhất đối với chúng ta là phải đẩy tới một bước công nghiệp hoá, hiện đại hoá nhằm loại trừ nguy cơ tụt hậu, giữ vững sự phát triển theo con đường xã hội chủ nghĩa vì mục tiêu dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn minh và đấu tranh thắng lợi với các thế lực thù địch trên lĩnh vực chính trị, tư tưởng. Vì thế, về mặt thực tiễn và lý luận, cần thiết trước hết, phải tổng kết kinh nghiệm thực tiễn của quá trình đổi mới: đổi mới cách nghĩ, cách làm trong hơn những năm qua. Tất cả các cấp, các ngành đang đặt ra yêu cầu phải gắn liền tổng kết thực tiễn với quát lý luận. Hai là, phải không ngừng hoàn thiện và phát triển đường lối đổi mới của Đảng ta.

Về mặt tư tưởng, đó là vấn đề giáo dục ý thức chính trị, xây dựng quyết tâm, lòng tin của nhân dân về chủ nghĩa xã hội và con đường đi lên chủ nghĩa xã hội của nước ta. Đặc biệt, chúng ta đang cùng nhân loại bước vào thiên niên kỷ mới với bối cảnh quốc tế mới, rất nhiều vấn đề trong nước và quốc tế đặt ra cần có sự tổng kết, đánh giá, rút ra những bài học cho định hướng phát triển. Tổng kết thực tiễn rút ra những bài học kinh nghiệm là khâu quan trọng trong xây dựng, phát triển lý luận. Gắn lý luận với thực tiễn Việt Nam là phương châm được Đảng ta hết sức coi trọng.

Chính vì vậy, Đảng ta nêu rõ: “Chúng ta phải không ngừng thông qua tổng kết thực tiễn và nghiên cứu lý luận mà từng bước hình dung ngày càng sáng tỏ về chủ nghĩa xã hội ở nước ta, làm rõ những mô hình cụ thể trong lĩnh vực kinh tế, chính trị, văn hoá” [23, tr. Hội nghị lần thứ sáu (lần 2) Ban Chấp hành Trung ương khoá VII nhấn mạnh nhiệm vụ: “Đẩy mạnh công tác tổng kết thực tiễn và nghiên cứu lý luận (trong nước và thế giới), tiếp tục làm rõ hơn những vấn đề bức xúc do thực tiễn đặt ra, làm rõ hơn mô hình và con đường đi lên chủ nghĩa xã hội ở nước ta. Báo cáo chính trị của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khoá VIII trình Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ IX khi đánh giá về công tác lý luận đã nêu rõ: “Công tác lý luận chưa theo kịp sự phát triển của thực tiễn và yêu cầu của cách mạng, chưa làm sáng tỏ nhiều vấn đề quan trọng trong công cuộc đổi mới để phục vụ việc hoạch định chiến lược, chủ trương, chính sách của Đảng, tăng cường sự nhất trí về chính trị, tư tưởng trong xã hội” [31, tr. Trong tình hình đó, việc tìm hiểu, nghiên cứu, tổng kết quá trình đổi mới tư duy lý luận ở nước ta trong những năm qua, nêu lên những vấn đề đặt ra để tiếp tục đổi mới, nâng cao trình độ tư duy lý luận là vấn đề cần thiết và có ý nghĩa.

Đó cũng là lý do tôi chọn vấn đề Đổi mới tư duy lý luận về chủ nghĩa xã hội qua thực tiễn Việt Nam làm chủ đề luận án. Tình hình nghiên cứu của đề tài Vấn đề tư duy, tư duy lý luận là một đề tài nghiên cứu rất quan trọng của chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử. Trước đây, nó thường được xem xét, nghiên cứu trong khi nghiên cứu về ý thức, lý luận nhận thức, ít có các bài viết, trong công trình đặt nó như một đối tượng trực diện. Từ những năm 1980 trở lại đây, đặc biệt là từ sau Đại hội lần thứ VI của Đảng, vấn đề tư duy, tư duy lý luận thực sự thu hút sự quan tâm đông đảo của các nhà nghiên cứu.

Có thể khẳng định, sự ra đời đường lối đổi mới của Đảng, với việc xác định điểm khởi đầu là “đổi mới tư duy” đã nói lên vai trò, tầm quan trọng của tư duy, tư duy lý luận đối với sự phát triển của đời sống xã hội, của đất nước. Cuối những năm 1980, một điều dễ nhận thấy và cần thiết phải đề cập trước tiên đó là sự xuất hiện của các bài viết trên báo, đặc biệt là các tạp chí như: Tạp chí Cộng sản, Nghiên cứu lý luận, Triết học, Thông tin lý luận, Quốc phòng toàn dân. Các cuộc hội thảo, toạ đàm về vấn đề này đã được các cơ quan nghiên cứu, các cơ quan xuất bản, báo chí tổ chức và thu hút sự tham gia của các đồng chí lãnh đạo Đảng, đông đảo những người làm quản lý, thực tiễn, các nhà nghiên cứu, giảng dạy. Đã có những kỷ yếu khoa học được giới thiệu khá rộng rãi, đáng kể nhất là cuốn Mấy vấn đề cấp bách về đổi mới tư duy lý luận [44] của Học viện Nguyễn Ái Quốc.

Có những chuyên mục thảo luận rất sâu về vấn đề này như trên Tạp chí Cộng sản trong 2 năm 1987, 1988. Đây cũng là một hoạt động khoa học trọng tâm trong thời kỳ này. Có thể nói, giới triết học, kinh tế học. đã tham gia trao đổi, tranh luận khá sôi nổi, có những đóng góp thiết thực.

Trong giai đoạn này, đã xuất bản một số tập sách của các đồng chí lãnh đạo Đảng như cuốn Đổi mới là đòi hỏi bức thiết của đất nước và của thời đại [7], Bàn về đổi mới tư duy [106]. Đây là những cuốn sách quan trọng, thu hút sự quan tâm của ban đọc. Ngoài ra còn có một số cuốn sách khác như Triết học với sự nghiệp đổi mới [ 93], Trao đổi ý kiến - những vấn đề lý luận của chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam [100]. Một thực tế không thể đề cập là tình hình đổi mới, cải cách, cải tổ và nghiên cứu lý luận ở các nước xã hội chủ nghĩa, đặc biệt là ở Liên Xô và Trung Quốc đã có tác động nhất định đến hoạt động nghiên cứu lý luận ở nước ta trong giai đoạn này.

Các công trình trên đây đã góp phần hình thành nhận thức về tư duy, tư duy lý luận, phân biệt tư duy lý luận với tư duy kinh nghiệm phân tích thực trạng, khẳng định sự cần thiết, biện pháp, phương pháp đổi mới tư duy lý luận, và những vấn đề đặt ra trên con đường đi lên chủ nghĩa xã hội nước ta. Những thành tựu trong nghiên cứu thời gian này đã góp phần quan trọng vào việc hoàn chỉnh đường lối đổi mới của Đảng ta, trong đó có việc xây dựng Cương lĩnh xây dựng nước ta trog thời kỳ qua độ lên chủ nghĩa xã hội và Chiến lược ổn định và phát triển kinh tế - xã hội đến năm 2000. Từ năm 1991 đến nay, những nghiên cứu về tư duy lý luận có bước phát triển mới. Một số chuyên khảo đã đi sâu hơn như Một số nhận thức mới về con đường đi lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam [83], Quá trình hình thành con đường đi lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam [107].

Điều đáng chú ý nhất là một loạt chương trình khoa học nghiên cứu cấp Nhà nước về khoa học xã hội đã triển khai trong giai đoạn 1991 - 1995. Đây là giai đoạn khá sôi động trong đời sống nghiên cứu khoa học ở Việt Nam, thu hút đông đảo các thế hệ nghiên cứu tham gia. Nhiều sản phẩm nghiên cứu của các đề tài đã được xã hội hoá như Những vấn đề lý luận của chủ nghĩa xã hội và con đường đi lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam [85], Quá trình hình thành và và phát triển quan điểm lý luận của Đảng ta về con đường đi lên chủ nghĩa xã hội [41]. Một số đề tài nghiên cứu từ góc độ kinh tế cũng đã được xã hội hoá với nhiều đầu sách hay, có giá trị.

Những kết quả của các chương trình nghiên cứu này được phản ánh khái quát trong hai tập sách Khoa học xã hội và nhân văn mười năm đổi mới và phát triển [13-14]. Ngoài ra, còn có một số cuốn sách như Đổi mới phong cách tư duy [11], Đổi mới - bước phát triển tất yếu đi lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam [48], Đổi mới và phát triển bền vững dưới ngọn cờ tư tưởng của giai cấp công nhân [77], Góp phần tìm hiểu sự phát triển tư duy lãnh đạo của Đảng ta trong công cuộc đổi mới trên các lĩnh vực chủ yếu [82].