Luận án tiến sỹ định hướng và giải pháp chuyển dịch cơ cấu kinh tế thủ đô hà nội

LỜI MỞ ĐẦU 1- Tính cấp thiết của luận án: Hà Nội là thủ đô của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt nam và đã từng là kinh đô của nhiều triều đại trong lịch sử. Với vị thế của thủ đô, Hà Nội được Đảng và Nhà nước xác định là trung tâm đầu não về chính trị, hành chính quốc gia; trung tâm hàng đầu về văn hóa, khoa học, giáo dục và công nghệ; trung tâm lớn về kinh tế và giao dịch quốc tế của cả nước. Trong quá trình phát triển, đặc biệt trong những năm đổi mới, Hà Nội đã đạt được nhiều thành tựu to lớn. Tuy nhiên đến những năm cuối của thế kỉ 20, Hà Nội vẫn còn là thủ đô nghèo.

Đến năm 2000, GDP bình quân đầu người mới đạt khoảng 990 USD; đến năm 2005, GDP bình quân đầu người mới đạt khoảng 1350 USD và vẫn đứng trước nguy cơ tụt hậu. Để phát triển kinh tế một trong những vấn đề cơ bản, cốt lõi là là xây dựng cơ cấu kinh tế hợp lý. Chuyển dịch cơ cấu kinh tế nhằm xây dựng cơ cấu kinh tế hợp lý là vấn đề trọng tâm của quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa. Cơ cấu kinh tế hợp lý có tác động quyết định đến sự tăng trưởng và phát triển bền vững của bất kỳ một địa phương cũng như nền kinh tế.

Sự thành công và thất bại của nhiều quốc gia và vùng lãnh thổ trên thế giới có nhiều nguyên nhân, song nguyên nhân chung rất quan trọng thuộc về chính sách chuyển dịch cơ cấu kinh tế. Vì vậy để tăng trưởng kinh tế nhanh và phát triển bền vững, xứng đáng với vai trò vị thế và tiềm năng của Thủ đô, xứng đáng với trách nhiệm và niềm tin của nhân dân cả nước, việc nghiên cứu chuyển dịch cơ cấu kinh tế Hà Nội theo hướng CNH, HĐH, hội nhập quốc tế là rất cần thiết. 2- Tổng quan về tình hình nghiên cứu: Xuất phát từ vai trò của cơ cấu kinh tế đối với sự phát triển, đã có nhiều công trình nghiên cứu về cơ cấu kinh tế quốc dân. Cơ cấu kinh tế là một nội dung cơ bản của các học thuyết kinh tế từ cổ điển đến hiện đại.

Ở nước ngoài, đã có nhiều công trình nghiên cứu về kinh tế chung hoặc sự thành công của các quốc gia có sự phát triển thần kỳ về kinh tế. Một số công trình cụ thể như:“Kinh tế học của các nước đang phát triển” của E. Ở Việt Nam, có nhiều công trình nghiên cứu về cơ cấu kinh tế. Một số công trình nghiên cứu nổi bật như: “Chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo hướng CNH” của GS TS Ngô Đình Giao (NXB Chính trị quốc gia - 1994); “Chuyển dịch cơ cấu kinh tế ngành và phát triển các ngành kinh tế trọng điểm mũi nhọn ở Việt nam” do GS TS Đỗ Hoài Nam chủ biên ( NXB khoa học xã hội - 1996); “Chuyển dịch cơ cấu kinh tế trong điều kiện hội nhập với khu vực và thế giới” do GS.

TSKH Lê Du Phong và PGS. TS Nguyễn Thành Độ chủ biên ( NXB Chính trị quốc gia - 1999). Ngoài ra, trong các giáo trình kinh tế chính trị, giáo trình kinh tế và một số luận án tiến sĩ của nghiên cứu sinh cũng đề cập, nghiên cứu cơ cấu kinh tế. Ở Hà nội, cơ cấu kinh tế là vấn đề được lãnh đạo thành phố quan tâm.

Một số công trình nghiên cứu về cơ cấu kinh tế dưới hình thức đề tài nghiên cứu khoa học cấp Thành phố như sau: 1- Đề tài khoa học cấp Thành phố: “Nghiên cứu phân tích động thái của cơ cấu kinh tế thủ đô giai đoạn 1991 - 1998 và kiến nghị về phương hướng và các giải pháp chuyển dịch cơ cấu kinh tế Thủ đô giai đoạn 2000 - 2005. Chủ trì đề tài: TS Lê Văn Hoạt. 2- Đề tài khoa học cấp Thành phố: “ Chuyển dịch cơ cấu đầu tư phục vụ chuyển dịch cơ cấu kinh tế giai đoạn 2000 - 2005. Chủ trì đề tài: Nguyễn Đình Dương.

3- Dự án điều tra cơ bản cấp Thành phố: “ Nghiên cứu điều tra và kiến nghị chính sách, giải pháp tăng cường năng lực cạnh tranh của một số sản phẩm tiêu biểu ở các ngành kinh tế trên địa bàn Hà Nội trong quá trình hội nhập khu vực và quốc tế đến năm 2010”. Chủ nhiệm và Phó chủ nhiệm dự án: TS Nghiêm Xuân Đạt, Nguyễn Đình Dương. 4-Đề tài khoa học cấp Thành phố: “Những luận cứ khoa học thực hiện chuyển dịch cơ cấu kinh tế Thủ đô giai đoạn 2006 - 2010”. Chủ trì đề tài: TS Nghiêm Xuân Đạt; Ban thư ký: TS Nguyễn Văn Nam, TS Nguyễn Hồng Sơn, CN Nguyễn Đình Dương.

Đề tài tiến hành trong 3 năm 2003 - 2005 và được Hội đồng khoa học Thành phố nghiệm thu năm 2005; Kết quả đạt loại xuất sắc. 2 5- Ngoài các đề tài trên, một số quy hoạch nghiên cứu có liên quan đến cơ cấu kinh tế Hà Nội như: Quy hoạch kinh tế - xã hội Thủ đô Hà Nội đến 2010. Tóm lại, đã có những công trình nghiên cứu về cơ cấu kinh tế và chuyển dịch cơ cấu kinh tế trên phạm vi quốc gia hoặc địa phương. Hà Nội cũng đã có một số công trình nghiên cứu về cơ cấu kinh tế.

Tuy nhiên những công trình đó hoặc tiếp cận theo những phương pháp khác nhau, hoặc nghiên cứu trong những giai đoạn, thời gian khác nhau; các đề tài khoa học của Hà Nội chỉ nghiên cứu trong thời gian ngắn: đến 2010. Do đó luận án của nghiên cứu sinh với đề cương được xây dựng, thông qua năm 2001 và nghiên cứu đến 2020 là độc lập và không trùng lặp. 3- Mục đích, nhiệm vụ khoa học: Mục đích: Trên cơ sở hệ thống và tiếp thu có chọn lọc những kết quả nghiên cứu lý luận về cơ cấu kinh tế, luận án đánh giá thực trạng chuyển dịch cơ cấu kinh tế Thủ đô Hà Nội và đề xuất quan điểm, định hướng, giải pháp thúc đẩy quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế ở Thủ đô Hà Nội đến năm 2020. Nhiệm vụ khoa học: - Nghiên cứu hệ thống cơ sở lý luận về cơ cấu kinh tế và chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo hướng Công nghiệp hoá, Hiện đại hoá trong xu thế hội nhập quốc tế.

-Thu thập số liệu, tình hình phát triển kinh tế của Thủ đô Hà Nội trong những năm qua. Trên cơ sở đó, phân tích đánh giá quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế qua các thời kỳ phát triển; trọng tâm là trong thời kì đổi mới. - Nghiên cứu đề xuất quan điểm, mục tiêu, định hướng, giải pháp cơ bản chuyển dịch cơ cấu kinh tế của Thủ đô đến năm 2020. 4- Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của luận án: - Đối tượng nghiên cứu của luận án: Cơ cấu kinh tế bao gồm nhiều loại theo nhiều phương pháp tiếp cận khác nhau; theo hướng tiếp cận thông thường cơ cấu kinh tế bao gồm ba bộ phận chủ yếu là cơ cấu ngành kinh tế, cơ cấu thành phần kinh tế, cơ cấu vùng (còn gọi là cơ cấu lãnh thổ).

Do đặc trưng của mình, cơ cấu kinh tế Thành phố Hà Nội cũng bao gồm ba bộ phận chủ yếu trên. Tuy nhiên, trong luận án này tập trung nghiên cứu chuyển dịch cơ cấu ngành kinh tế là chủ yếu; đồng thời luận án cũng đề cập đến cơ cấu thành phần kinh tế, cơ cấu 3 vùng nhưng có mức độ và đặt trong mối quan hệ với cơ cấu ngành kinh tế nhằm làm rõ hơn bức tranh tổng thể về chuyển dịch cơ cấu kinh tế Thủ đô. - Phạm vi nghiên cứu: Với quan điểm tiếp cận theo hướng mở, luận án tập trung nghiên cứu chuyển dịch cơ cấu kinh tế trên địa bàn Thành phố Hà Nội trong mối quan hệ với sự phát triển của các tỉnh trong vùng Thủ đô, vùng kinh tế trọng điểm Bắc Bộ, vùng Đồng bằng sông Hồng và cả nước trong quá trình hội nhập khu vực và quốc tế. 5- Phương pháp nghiên cứu: Luận án vận dụng những nguyên lí cơ bản của chủ nghĩa duy vật biện chứng và duy vật lịch sử, thực hiện phương pháp thống kê, phân tích, tổng hợp, áp dụng phương pháp toán và dự báo.để thực hiện mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu.

6 - Đóng góp mới của luận án: - Về mặt khoa học: Luận án hệ thống hoá lý luận về cơ cấu kinh tế và chuyển dịch cơ cấu kinh tế trong nền kinh tế thị trường. - Về mặt thực tiễn: Luận án đã hệ thống, đánh giá thực trạng những thành tựu và hạn chế cơ bản trong quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế trên địa bàn Thủ đô Hà nội; đề xuất quan điểm, định hướng và giải pháp chủ yếu nhằm thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu kinh tế Thủ đô đến năm 2020. Những nội dung đã dề cập và phân tích trong luận án sẽ góp phần làm sáng tỏ các quan điểm khoa học về chuyển dịch cơ cấu kinh tế Thủ đô Hà nội, góp phần xác định những căn cứ, cơ sở cho việc quyết định các chủ trương, chính sách, kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội của Thủ đô Hà Nội trong quá trình CNH, HĐH, hội nhập kinh tế khu vực và quốc tế. 7- Kết cấu của luận án: Ngoài phần mở đầu, kết luận luận án gồm 3 chương: Chương 1: Lý luận chung về cơ cấu kinh tế và chuyển dịch cơ cấu kinh tế Chương 2: Thực trạng cơ cấu kinh tế và chuyển dịch cơ cấu kinh tế Thủ đô Hà Nội.

Chương 3: Định hướng và giải pháp chuyển dịch cơ cấu kinh tế Thủ đô Hà Nội đến năm 2020. 4 CHƯƠNG 1 LÍ LUẬN CHUNG VỀ CƠ CẤU KINH TẾ VÀ CHUYỂN DỊCH CƠ CẤU KINH TẾ 1.1 Bản chất cơ cấu kinh tế và chuyển dịch cơ cấu kinh tế 1. Khái niệm và nội dung cơ cấu kinh tế Thực tiễn của nền kinh tế nước ta cũng như trong từng địa phương đang đứng trước những câu hỏi: thế nào là cơ cấu kinh tế hợp lý? Vì sao chuyển dịch cơ cấu kinh tế cả nước và hầu hết các địa phương đều chậm? Làm thế nào để chuyển dịch nhanh hơn cơ cấu kinh tế theo hướng CNH, HĐH? Vì vậy nghiên cứu kỹ cả khái niệm lẫn nội dung cơ cấu kinh tế và chuyển dịch cơ cấu kinh tế là cần thiết để tạo sự thống nhất hơn trong nhận thức làm cơ sở cho sự vận dụng và chỉ đạo trong thực tiễn. Khái niệm cơ cấu kinh tế: Khái niệm cơ cấu kinh tế là vấn đề phức tạp.

Cho đến nay, trong giới khoa học cũng như trong giới quản lý vẫn còn nhiều ý kiến khác nhau cả về khái niệm lẫn nội dung, phạm vi của cơ cấu kinh tế.