Luận án tiến sĩ y học đề tài nghiên cứu đặc điểm lâm sàng cận lâm sàng và kết qu

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ QUỐC PHÒNG VIỆN NGHIÊN CỨU KHOA HỌC Y DƢỢC LÂM SÀNG 108 TRỊNH TÚ TÂM NGHIÊN CỨU ĐẶC ĐIỂM LÂM SÀNG, CẬN LÂM SÀNG VÀ KẾT QUẢ ĐIỀU TRỊ PHÌ ĐẠI LÀNH TÍNH TUYẾN TIỀN LIỆT BẰNG PHƢƠNG PHÁP NÚT MẠCH LUẬN ÁN TIẾN SĨ Y HỌC HÀ NỘI - 2022 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ QUỐC PHÒNG VIỆN NGHIÊN CỨU KHOA HỌC Y DƢỢC LÂM SÀNG 108 TRỊNH TÚ TÂM NGHIÊN CỨU ĐẶC ĐIỂM LÂM SÀNG, CẬN LÂM SÀNG VÀ KẾT QUẢ ĐIỀU TRỊ PHÌ ĐẠI LÀNH TÍNH TUYẾN TIỀN LIỆT BẰNG PHƢƠNG PHÁP NÚT MẠCH Chuyên ngành : Chẩn đoán hình ảnh Mã số : 62.66 LUẬN ÁN TIẾN SĨ Y HỌC CÁN BỘ HƢỚNG DẪN KHOA HỌC: 1. NGUYỄN QUỐC DŨNG 2. NGUYỄN XUÂN HIỀN HÀ NỘI - 2022 i LỜI CẢM ƠN Tôi xin chân thành cảm ơn Đảng uỷ - Ban giám đốc, Phòng Sau đại học, Bộ môn Chẩn đoán hình ảnh - Viện nghiên cứu khoa học Y Dƣợc Lâm sàng 108 đã quan tâm giúp đỡ, tạo điều kiện cho tôi trong quá trình học tập và nghiên cứu. Với lòng kính trọng và biết ơn sâu sắc, tôi xin chân thành cảm ơn PGS.TS Nguyễn Quốc Dũng, PGS.TS Nguyễn Xuân Hiền, những ngƣời Thầy đã dìu dắt, chỉ bảo tận tình và mang lại cho tôi những kiến thức quý báu trong suốt quá trình học tập, thực hiện luận án tiến sĩ của mình cũng nhƣ trong cuộc sống.

Tôi xin chân thành cảm ơn các Thầy, Cô giáo là những chuyên gia đầu ngành trong lĩnh vực Chẩn đoán hình ảnh, Tiết niệu của Viện nghiên cứu Khoa học Y Dƣợc Lâm sàng 108, Trƣờng Đại học Y Hà Nội, Học viện Quân Y, Bệnh viện Việt Đức đã đóng góp những ý kiến quý báu giúp tôi hoàn thành luận án. Tôi xin chân thành cảm ơn Ban Giám đốc và toàn thể cán bộ, nhân viên khoa Chẩn đoán hình ảnh, khoa Tim mạch can thiệp, phòng Kế hoạch tổng hợp bệnh viện Hữu Nghị đã tạo điều kiện thuận lợi cho tôi trong suốt quá trình học tập, thu thập số liệu nghiên cứu và hoàn thành luận án. Cuối cùng, tôi xin dành tất cả tình cảm yêu quý và biết ơn của mình gửi tới Cha Mẹ hai bên, Vợ và hai con yêu quý, những ngƣời thân trong gia đình nội ngoại, những ngƣời bạn đã luôn hết lòng yêu thƣơng, động viên tinh thần, giúp đỡ tôi và là điểm tựa vững chắc cho tôi trong cuộc sống. Hà Nội, ngày tháng năm 2022 Trịnh Tú Tâm ii LỜI CAM ĐOAN Tôi là TRỊNH TÚ TÂM, nghiên cứu sinh niên khóa 2014-2018, Viện Nghiên cứu khoa học Y Dƣợc Lâm sàng 108, chuyên ngành Chẩn đoán hình ảnh, xin đƣợc cam đoan: - Đây là luận án do tôi trực tiếp thực hiện dƣới sự hƣớng dẫn của PGS.

Nguyễn Quốc Dũng và PGS. Nguyễn Xuân Hiền. - Công trình này không trùng lặp với bất kỳ nghiên cứu nào khác đã đƣợc công bố tại Việt Nam. - Các số liệu, kết quả nghiên cứu nêu trong luận án là hoàn toàn chính xác, trung thực, khách quan, đã đƣợc xác nhận và chấp thuận của cơ sở nơi tôi thực hiện nghiên cứu này.

Tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm về những cam kết này. Hà Nội, ngày tháng năm 2022 Ngƣời viết cam đoan Trịnh Tú Tâm iii DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT ADC : Hệ số khuếch tán biểu kiến (Apparent Diffusion Coefficient) AUA : Hiệp hội Niệu khoa Hoa kỳ (American Urological Association) BN : Bệnh nhân BOO : Tắc nghẽn dòng ra từ bàng quang (Bladder Outlet Obstruction) BPH : Tăng sinh lành tính tuyến tiền liệt (Benign Prostatic Hyperplasia) CHT : Cộng hƣởng từ CLVT : Cắt lớp vi tính cs : Cộng sự DSA : Chụp mạch số hóa xóa nền (Digital Subtraction Angiography) DWI : Hình ảnh khuếch tán (Diffusion- weighted Imaging) ĐM : Động mạch EAU : Hiệp hội tiết niệu châu Âu (European Association of Urology) TCĐTD : Hội chứng đƣờng tiểu dƣới (Lower Urinary Tract Symptoms) IPSS : Thang điểm quốc tế về triệu chứng tuyến tiền liệt (International Prostate Symptom Score) Qmax : Tốc độ dòng tiểu tối đa iv QoL : Chỉ số chất lƣợng cuộc sống (Quality of Life) PA : ĐM tuyến tiền liệt (Prostatic artery) PVR : Lƣợng nƣớc tiểu tồn dƣ (Post-Void residual Volume) PSA : Kháng nguyên đặc hiệu tuyến tiền liệt (Prostate Specific Antigen) PĐLTTTL : Phì đại lành tính tuyến tiền liệt TTL : Tuyến tiền liệt TURP : Phẫu thuật tuyến tiền liệt qua đƣờng niệu đạo (Transurethral resection of prostate) TNĐTND : Tắc nghẽn đƣờng tiết niệu dƣới T1W : Time 1 Weighted T2W : Time 2 Weighted v MỤC LỤC ĐẶT VẤN ĐỀ. GIẢI PHẪU TUYẾN TIỀN LIỆT. Hình thể ngoài và các tạng liên quan.

Phân vùng tuyến tiền liệt theo McNeal. Giải phẫu ĐM cấp máu vùng chậu và tuyến tiền liệt. PHÌ ĐẠI LÀNH TÍNH TUYẾN TIỀN LIỆT. Dịch tễ học.

Bệnh học phì đại lành tính tuyến tiền liệt. Triệu chứng và tiến triển lâm sàng. Các xét nghiệm chẩn đoán. Các phƣơng pháp điều trị.

NÚT ĐỘNG MẠCH ĐIỀU TRỊ PHÌ ĐẠI LÀNH TÍNH TUYẾN TIỀN LIỆT. Lịch sử phát triển. Chỉ định và chống chỉ định. Thăm khám lâm sàng, cận lâm sàng trƣớc can thiệp.

Kỹ thuật nút ĐM tuyến tiền liệt. CÁC NGHIÊN CỨU TRÊN THẾ GIỚI VÀ TẠI VIỆT NAM VỀ HIỆU QUẢ CỦA PHƢƠNG PHÁP NÚT ĐỘNG MẠCH. Các nghiên cứu trên thế giới. Các nghiên cứu tại Việt Nam.

ĐỐI TƢỢNG VÀ PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU. ĐỐI TƢỢNG NGHIÊN CỨU. Đối tƣợng nghiên cứu. Tiêu chuẩn lựa chọn.

Tiêu chuẩn loại trừ. PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU. Thiết kế nghiên cứu. Chọn mẫu nghiên cứu.

Cỡ mẫu nghiên cứu. CÁC BƢỚC TIẾN HÀNH. KỸ THUẬT CHỤP CỘNG HƢỞNG TỪ TUYẾN TIỀN LIỆT TRONG NGHIÊN CỨU. QUY TRÌNH NÚT ĐM TUYẾN TIỀN LIỆT TRONG NGHIÊN CỨU.

Chuẩn bị trƣớc can thiệp. Tiến hành can thiệp. Theo dõi trong và sau tiến hành can thiệp. Tai biến và xử trí tai biến.

CÁC BIẾN SỐ NGHIÊN CỨU. Các biến số lâm sàng, cận lâm sàng trƣớc can thiệp. Các chỉ tiêu đánh giá tổn thƣơng trên hình ảnh. Chỉ tiêu đánh giá trên hình ảnh nút mạch.

Các chỉ tiêu liên quan tới kết quả can thiệp. THU THẬP VÀ XỬ LÝ SỐ LIỆU. Thu thập số liệu. Xử lý số liệu.

ĐẠO ĐỨC NGHIÊN CỨU. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU. ĐẶC ĐIỂM LÂM SÀNG VÀ HÌNH ẢNH TRƢỚC CAN THIỆP. Đặc điểm lâm sàng và cận lâm sàng.

Đặc điểm hình ảnh trên cộng hƣởng từ. ĐẶC ĐIỂM GIẢI PHẪU ĐM TUYẾN TIỀN LIỆT TRÊN DSA. ĐẶC ĐIỂM KỸ THUẬT VÀ TÍNH AN TOÀN CỦA NÚT ĐM TUYẾN TIỀN LIỆT. KẾT QUẢ ĐIỀU TRỊ PHÌ ĐẠI LÀNH TÍNH TUYẾN TIỀN LIỆT BẰNG PHƢƠNG PHÁP NÚT ĐỘNG MẠCH TUYẾN TIỀN LIỆT.

Thay đổi điểm số lâm sàng theo thời gian. Liên quan giữa một số yếu tố lâm sàng, cận lâm sàng, kỹ thuật can thiệp với kết quả điều trị sau 12 tháng. 82 vii Chƣơng 4. ĐẶC ĐIỂM LÂM SÀNG, CẬN LÂM SÀNG.

Xét nghiệm sàng lọc ung thƣ tuyến tiền liệt. Điểm IPSS và QoL trƣớc can thiệp. Thể tích tuyến tiền liệt và tƣơng quan với điểm IPSS, QoL trƣớc can thiệp. Phân loại hình thái tuyến tiền liệt trên cộng hƣởng từ.

Mức độ phì đại lồi vào lòng bàng quang trên cộng hƣởng từ. Các xét nghiệm khác. KỸ THUẬT NÚT ĐỘNG MẠCH TUYẾN TIỀN LIỆT. Giải phẫu động mạch trên chụp mạch số hóa xóa nền.

Kỹ thuật nút mạch. Một số yếu tố cần quan tâm khi thực hiện kỹ thuật. TÍNH AN TOÀN VÀ KẾT QUẢ ĐIỀU TRỊ NGẮN HẠN. Tỉ lệ nút tắc thành công.

Biến chứng sau can thiệp. Theo dõi sau can thiệp. KẾT QUẢ ĐIỀU TRỊ TRUNG HẠN. Hiệu quả điều trị sau 6 tháng và 12 tháng.

Liên quan giữa các yếu tố lâm sàng, hình ảnh với kết quả điều trị119 KẾT LUẬN. 127 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN TÀI LIỆU THAM KHẢO PHỤ LỤC viii DANH MỤC BẢNG Bảng 2. Phân loại Clavien – Dindo về biến chứng do can thiệp. Điểm quốc tế về triệu chứng tuyến tiền liệt.

Bảng điểm chất lƣợng cuộc sống. Đặc điểm lâm sàng và cận lâm sàng các BN trong nghiên cứu. Đặc điểm triệu chứng lâm sàng đƣờng tiểu dƣới của các BN trong nghiên cứu. Tần suất tiểu đêm của các BN trong nghiên cứu.

Điểm trung bình trƣớc điều trị của các triệu chứng đƣờng tiểu dƣới đánh giá theo thang điểm IPSS. Phân nhóm tổng điểm triệu chứng IPSS trƣớc điều trị. Liên quan giữa phân nhóm thể tích TTL và các thang điểm lâm sàng. Đặc điểm hình ảnh PĐLTTTL trên CHT.

Liên quan giữa phân loại PĐLTTTL trên CHT với điểm IPSS và QoL. Phân loại PĐLTTTL và mức độ lồi vào lòng bàng quang. PĐLTTTL lồi vào bàng quang và thang điểm lâm sàng. Phân loại giải phẫu ĐM chậu trong theo Yamaki.

Nguyên ủy ĐM TTL theo phân loại của Carnevale. Số lƣợng vòng nối ĐM TTL. Các dạng vòng nối của ĐM TTL. Lựa chọn đƣờng vào ĐM trong nghiên cứu.

Tỉ lệ can thiệp thành công về kỹ thuật trong nghiên cứu. Nguyên nhân chỉ nút tắc 1 bên. Lựa chọn hạt nút ĐM trong can thiệp. Kỹ thuật nút mạch và tai biến trong can thiệp.

Các biến chứng sau can thiệp. So sánh điểm số triệu chứng đƣờng tiểu dƣới trƣớc và sau can thiệp theo mốc thời gian. Mức độ thay đổi điểm số IPSS của mỗi triệu chứng lâm sàng sau can thiệp 6 tháng và 12 tháng. Thay đổi tổng điểm IPSS so với trƣớc can thiệp tại thời điểm 6 tháng và 12 tháng.

Mức độ thay đổi điểm QoL so với trƣớc can thiệp tại thời điểm 6 tháng và 12 tháng. Liên quan giữa thể tích TTL và đáp ứng điều trị 12 tháng. Liên quan giữa tình trạng PĐLTTTL lồi vào bàng quang và đáp ứng điều trị tại thời điểm 12 tháng. Liên quan giữa độ lồi vào bàng quang và đáp ứng điều trị tại thời điểm 12 tháng.

Liên quan giữa kỹ thuật PERFECTED và đáp ứng điều trị tại thời điểm 12 tháng. Liên quan giữa số bên khung chậu đƣợc nút tắc ĐM TTL và đáp ứng điều trị 12 tháng. 85 x DANH MỤC HÌNH Hình 1. Tuyến tiền liệt, ống dẫn tinh và túi tinh.

Phân vùng tuyến tiền liệt theo McNeal. Sơ đồ các nhánh ĐM và vòng nối cấp máu cho TTL. Tỉ lệ các vị trí xuất phát khác nhau của ĐM TTL. Nhuộm hóa mô miễn dịch yếu tố VIII/CD-34 ở BN PĐLTTTL.

Ảnh vi thể hạt nút mạch (E) gây tắc các vi mạch của TTL ở lợn. Ảnh vi thể biến đổi mô học TTL sau khi nút mạch .