Luận án tiến sĩ văn hóa học: Hát Xoan Phú Thọ trong bối cảnh di sản hóa ở Việt Nam

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI ĐỖ THỊ NHUNG HÁT XOAN PHÚ THỌ TRONG BỐI CẢNH DI SẢN HÓA Ở VIỆT NAM LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HÓA HỌC HÀ NỘI - 2022 VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI ĐỖ THỊ NHUNG HÁT XOAN PHÚ THỌ TRONG BỐI CẢNH DI SẢN HÓA Ở VIỆT NAM Ngành: Văn hóa học Mã số: 9.40 LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HÓA HỌC Người hướng dẫn khoa học: GS. Lê Hồng Lý HÀ NỘI - 2022 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan Luận án Tiến sỹ này là kết quả nghiên cứu của riêng tôi dưới sự hướng dẫn của người hướng dẫn khoa học, chưa từng được công bố trong các công trình nghiên cứu nào khác. Kết quả nghiên cứu của các nhà nghiên cứu đi trước đã được tác giả tiếp thu chân thực, cẩn trọng trong luận án. Tác giả luận án MỤC LỤC MỞ ĐẦU.1 Chƣơng 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ ĐỐI TƢỢNG NGHIÊN CỨU.

Tổng quan tình hình nghiên cứu. Những nghiên cứu về di sản hóa và tính chính trị của di sản. Những nghiên cứu về Hát Xoan và di sản hóa Hát Xoan. Khái quát chung về Hát Xoan.

Hát Xoan: những vấn đề về thể loại và nguồn gốc. Tổ chức, lệ tục Hát Xoan. Diễn xướng Hát Xoan. Các khái niệm công cụ dùng trong luận án.

Nghiên cứu Hát Xoan trong bối cảnh di sản hóa.42 Tiểu kết Chƣơng 1.47 Chƣơng 2: BỐI CẢNH DI SẢN HÓA Ở VIỆT NAM VÀ QUÁ TRÌNH GHI DANH DI SẢN HÁT XOAN PHÚ THỌ. Bối cảnh di sản hóa ở Việt Nam. Bối cảnh kinh tế, chính trị, văn hóa. Bối cảnh văn hóa, chính trị và những tác động đến thực hành Hát Xoan.

Quá trình ghi danh di sản Hát Xoan. Quá trình lựa chọn Hát Xoan. Quá trình xây dựng hồ sơ di sản Hát Xoan. Di sản hóa Hát Xoan trong quá trình ghi danh di sản.

Lập hồ sơ di sản và quá trình mở rộng quyền sở hữu. Chọn lọc các yếu tố để có một hồ sơ di sản "có tính truyền thống và có tính xác thực".78 Tiểu kết Chƣơng 2.80 Chương 3: DIỆN MẠO HÁT XOAN PHÚ THỌ SAU GHI DANH DI SẢN. Hoạt động kiểm kê, sƣu tầm, sáng tác, ký âm bài bản Xoan. Hoạt động kiểm kê tư liệu Hát Xoan.

Hoạt động sưu tầm và ký âm Xoan. Đặt lời mới và sáng tác dựa trên ngữ liệu Xoan cổ. Hoạt động trình diễn và truyền dạy Hát Xoan hậu ghi danh di sản. Những không gian Xoan sau ghi danh.

Thực hành và truyền dạy Hát Xoan sau ghi danh tại các làng Xoan cổ. Thực hành và truyền dạy Hát Xoan tại các CLB Hát Xoan và dân ca Phú Thọ. Thực hành và truyền dạy Hát Xoan tại công sở, trường học. Thực hành và trình diễn Hát Xoan trong quảng bá du lịch và văn hóa.119 Tiểu kết chƣơng 3.122 Chƣơng 4: DI SẢN HÓA HÁT XOAN: NHỮNG VẤN ĐỀ BÀN LUẬN.

Hát Xoan và nguy cơ nhất thể hóa bài bản Xoan, xu hƣớng bảo tồn bảo tàng hóa và vai trò, nhu cầu của cộng đồng chủ. Hát Xoan: củng cố ý thức bảo vệ di sản hay một hình thức phổ quát hóa di sản. Giữ gìn, bảo vệ Hát Xoan và đời sống riêng của di sản. Di sản Hát Xoan và sự định giá di sản.

Di sản hóa Hát Xoan và các hình thức khác nhau của di sản.144 Tiểu kết Chƣơng 4.148 DANH MỤC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ.154 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO.155 PHỤ LỤC MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Trong lần đến gặp các nghệ nhân Hát Xoan tại một phường Xoan cổ, tôi rất ngạc nhiên khi thấy sau lúc tập luyện, các nghệ nhân ngồi bên nhau và hát những bài do họ tự đặt lời, hân hoan tán thưởng những lời hát mới. Thấy sự hào hứng của tôi, nghệ nhân Thái 1 ngẫu hứng hát thêm vài lời mới trên điệu Xoan cổ, không quên nói thêm rằng, bà và mọi người ở đây đang "hát trộm ông Sở", vì ông ấy biết thì sẽ không cho hát như thế. Các nghệ nhân còn cho biết thêm rằng, có những quy định rất cụ thể trong việc nghệ nhân phải trình diễn các bài bản Hát Xoan nào, mặc loại trang phục ra sao, nghệ nhân tham gia biểu diễn cần được sự đồng ý cho phép của các ban ngành văn hóa,… Mấy người ngồi đó chia sẻ thêm, bộ quần áo theo thiết kế mới họ "thấy không đẹp như bộ cũ", và họ rất thích nghe và tự đặt lời mới cho Xoan, chẳng hạn để nói về chuyện bầu cử, chuyện Covid-19,… nhưng không dám hát ở đâu cả, lúc truyền dạy ở trường học, công sở hay khi biểu diễn đều phải theo đúng 31 bài bản đã được "ông" UNESCO ghi danh.

"Có lúc trời rét cũng phải bỏ giầy múa ra đi chân đất" để theo đúng yêu cầu biểu diễn, vì "Hát Xoan là của người nông dân, nên nó phải mộc mạc thế mới là Xoan". Những gì chứng kiến đã khiến tôi đặt ra nhiều câu hỏi. Hát Xoan được UNESCO ghi danh di sản, nhưng di sản này là của ai? Ai là người có thẩm quyển quyết định Hát Xoan nên được thực hành bởi ai, ở đâu, như thế nào, theo cách thức nào? Việc để những người thực hành Hát Xoan, cũng là "người mang di sản"2, phải bày tỏ nguyện vọng của họ về một cách thức Hát Xoan theo ý muốn như vậy liệu có đúng với tinh thần bảo vệ và phát huy di sản vẫn được cả UNESCO và các cơ quan, tổ chức tại địa phương đã cam kết? Những bài bản hát Xoan vốn luôn được xem là cổ, và luôn được thực hành trong sự giám sát nghiêm ngặt của các cơ quan hành chính thực sự xuất hiện khi nào, khi quá trình 1 Tên của các thông tín viên đều được tác giả luận án thay đổi để đảm bảo nguyên tắc ẩn danh. 2 Cụm từ do UNESCO sử dụng trong Công ước 2003.

1 làm hồ sơ, sưu tầm các bài bản để phục vụ công tác ghi danh di sản mới chỉ được thực hiện vào những năm đầu thế kỉ XX, dựa trên nhiều tư liệu điền dã trước đó của các nhà nghiên cứu trong các đợt 19541, 1971-19732, 1978, 1998 - 20063? Những thực hành Hát Xoan đã và đang diễn ra trên diện rộng tại Phú Thọ, xuất hiện tại công sở, trường học, trong hầu khắp các hoạt động văn hóa, nghệ thuật của tỉnh, tham gia vào nhiều khía cạnh đời sống cả về văn hóa lẫn kinh tế, xã hội khơi gợi gì đến vấn đề về tính chính trị của di sản, điều đã được nói tới trong nhiều nghiên cứu đi trước của Salemink (2001, 2012, 2014), Lê Hồng Lý và các cộng sự (2014), Meeker (2019),… Bảo vệ và phát huy văn hóa truyền thống của dân tộc là một trong những vấn đề đang được những người làm công tác văn hóa, những nhà quản lý và hoạch định chính sách phát triển kinh tế - xã hội ở nước ta quan tâm và trăn trở. Tính đến năm 2017, Việt Nam đã có gần 10.000 di tích văn hóa cấp tỉnh, thành phố; 3.463 di tích cấp quốc gia; 95 di tích quốc gia đặc biệt; 249 DSVHPVT được đưa vào danh mục DSVHPVT quốc gia. Trong số các di sản đó, UNESCO (Tổ chức Khoa học, Giáo dục và Văn hóa của Liên hợp quốc) đã ghi danh 8 Di sản văn hóa và Thiên nhiên thế giới; 14 DSVHPVT4. Con số các di sản vừa là niềm tự hào của Việt Nam, nhưng đồng thời cũng đặt ra nhiều thách thức trong công tác bảo vệ, phát huy di sản.

Từ việc nhìn nhận lại về vai trò của văn hóa với phát triển trong thế kỉ XX, đặc biệt là từ những động thái của UNESCO trong việc bảo vệ các di sản (mà nổi bật là di sản phi vật thể) của nhân loại đã kéo theo những thay đổi trong 1 Năm 1954, nhiều cán bộ ngành văn hóa phát hiện ra Hát Xoan lần đầu tiên và tiến hành giới thiệu, sưu tầm, chỉnh lý, đưa vào sáng tác ca nhạc, biên soạn hoạt cảnh cho tiết mục của các đoàn văn công. 2 Tác giả Nguyễn Khắc Xương sưu tầm 13 quả cách hát thờ phường Phù Đức (1971-1973), 13 quả cách hát thờ phường An Thái (1971, 1973 và 1978). 3 Từ 1998 đến 2006 là giai đoạn phục hồi các phường Xoan thành các Câu lạc bộ Xoan Kim Đức, An Thái, rồi tổ chức lại là 4 phường Xoan An Thái, Phù Đức, Kim Đái, Thét. 4 Nhã nhạc - Nhạc Cung đình Triều Nguyễn; Không gian văn hoá Cồng chiêng Tây Nguyên; Dân ca Quan họ Bắc Ninh; Hát Ca Trù; Hội Gióng ở Đền Phù Đổng và Đền Sóc; Hát Xoan Phú Thọ; Tín ngưỡng Thờ cúng Hùng Vương ở Phú Thọ; Nghệ thuật Đờn ca tài tử Nam Bộ; Dân ca Ví, Dặm ở Nghệ Tĩnh; Nghi lễ và trò chơi Kéo co; Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam Phủ của người Việt; Nghệ thuật Bài Chòi ở Trung Bộ; Thực hành Then của người Tày, Nùng, Thái, Nghệ thuật Xòe Thái.

2 nhận thức chung về văn hóa, về di sản và quá trình bảo tồn, phát huy di sản. Ngoài những Công ước và tôn chỉ hành động của UNESCO (Công ước 1972, Công ước 2003), những tổ chức, hiệp hội, các nhà nghiên cứu, hoạch định và quản lý văn hóa cũng đã có nhiều những bàn luận xung quanh vấn đề di sản. Những tranh luận nổi bật nhất xoay quanh vấn đề nhận thức về di sản và giá trị di sản, tính nguyên gốc của di sản và đánh giá vai trò của di sản văn hóa với tương lai. Di sản văn hóa được nhìn nhận như một quá trình tiếp tục sáng tạo văn hóa trong bối cảnh hiện tại, được tạo ra bởi những cảm nhận về các giá trị của quá khứ và trong những mối bận tâm của thực tại và tương lai.

Những nhận thức về di sản văn hóa có một ý nghĩa quyết định đến công tác sưu tầm, bảo tồn, quản lý và phát huy di sản, tác động mạnh mẽ đến các thực hành di sản. Quan sát quá trình tác động và thay đổi đó từ các thực hành cụ thể, các nhà nghiên cứu đặt ra vấn đề mang tính lý thuyết: di sản hóa (heritagization), trong đó di sản được coi là một động từ hơn là một danh từ, và di sản hóa được xem như một thực hành văn hóa (Harvey 2008). Trên thực tế, khi được gắn cho những danh hiệu khác nhau (di sản cấp tỉnh – cấp quốc gia – cấp quốc gia đặc biệt – cấp thế giới), di sản không còn tồn tại như nó vốn có.