Luận án tiến sĩ vấn đề giảm nghèo trong nền kinh tế thị trường hiện nay

59 THỰC TRẠNG VÀ NGUYÊN NHÂN NGHÈO Ở VIỆT NAM 2. Thực trạng nghèo ở Việt Nam 2. Lịch sử vấn đề Nghèo đói không phải là hiện tượng chỉ đến khi có kinh tế thị trường, mở cửa, hoà nhập vào thế giới mới xuất hiện. Như ở chương 1 đã trình bày, nghèo đói có trong các xã hội đã phân chia giai cấp với sự phát triển của phân công lao động xã hội.

Đối với nước ta nghèo đói và phân hoá giàu nghèo đã từng xảy ra trong nhiều thời kỳ lịch sử xa xưa, trong các xã hội phong kiến thực dân thống trị và đô hộ. Nghèo đói kinh tế của nông dân ở nông thôn là một nét đặc trưng điển hình của nghèo đói ở Việt Nam trước đây. Hiện nay nét đặc trưng này vẫn tiếp tục hiện hữu. Nó phản ánh thực tế về trình độ phát triển kinh tế ở nước ta.

Rõ nhất là cơ cấu kinh tế nông nghiệp thuần nông lệ thuộc nặng nề vào tự nhiên, trình độ phân công lao động, chuyên môn hoá, xã hội hoá còn rất thấp, phương thức sản xuất, canh tác còn mang nặng tính cổ truyền, thô sơ. Nhìn phổ quát, kinh tế hàng hoá ở nước ta còn ở một trình độ thấp, kinh tế thị trường chỉ mới sơ khai, nhiều vùng nghèo, vệt nghèo vẫn còn ở hình thái kinh tế tự nhiên, tự cung, tự cấp. Thị trường chưa phát triển và thống nhất trong cả nước, cơ cấu loại hình thị trường còn chưa hoàn chỉnh. Do đó, nghèo đói ở nước ta nằm trong phạm vi, tính chất của nghèo đói ở một nước nông nghiệp lạc hậu, chậm phát triển đang từng bước chuyển mình một cách lâu dài và khó khăn sang hình thái phát triển của xã hội công nghiệp.

Ở thời kỳ kinh tế hiện vật cộng với mô hình kinh tế tập trung, bình quân bao cấp cũng có hiện tượng nghèo đói với hai đặc trưng nổi bật là nghèo dai dẳng kéo dài và nghèo có cấp độ lớn. Đại đa số dân cư xã hội trong thời kỳ này rơi vào tình trạng nghèo hoặc chỉ vừa đủ cho những sinh hoạt tiêu dùng vốn rất hạn chế về nhu cầu. Theo đánh giá của UNDP, trước đổi mới (1986) trên 70% 60 dân số Việt Nam ở vào tình trạng nghèo đói. Đây là vấn đề gay gắt đã và đang đặt ra cho Đảng, Nhà nước và nhân dân ta nhiệm vụ phải giải quyết.

Với một nền kinh tế lạc hậu, có chiến tranh, nhiệm vụ ưu tiên hàng đầu là giải phóng đất nước, hoàn thành cách mạng dân tộc dân chủ nhân dân đã buộc chúng ta áp dụng mô hình kinh tế tập trung, bình quân và bao cấp. Mô hình kinh tế và cơ chế quản lý này - Theo quan điểm lịch sử cụ thể - có những mặt hợp lý, cần thiết và có tác dụng tích cực đã huy động sức người và của góp phần vào việc giải phóng đất nước. Tuy nhiên việc kéo dài những phương pháp cũ trong tình hình mới khi tình hình và điều kiện đã thay đổi làm bộc lộ nhiều nhược điểm của mô hình và cơ chế. Trong thời kỳ này nghèo đói dường như không được nhìn nhận như một tồn tại thực tế trong xã hội.

Bởi quan niệm trước đây trong chủ nghĩa xã hội không thể có nghèo đói. Nó chỉ có trong xã hội tư bản chủ nghĩa. Do đó cách nhìn nhận, đánh giá về nghèo đói ở đây có phần méo nó, thiếu khách quan và không khoa học. Với một nền kinh tế lạc hậu, chậm phát triển không thể không có nghèo đói.

Nguyên nhân nghèo đói trong thời kỳ này không phải chủ yếu do lười lao động, tay nghề kém. Ở kinh tế hiện vật, bao cấp, bình quân không có cạnh tranh kinh tế, không mở rộng thị trường, không làm nảy nở nhu cầu kinh doanh, không hối thúc sự cần thiết phải tháo vát, năng động, có tài năng, phải đổi mới cách nghĩ, cách làm. Nó chỉ thúc đẩy con người đi theo các tiêu chí sao cho ở vào một vị thế xã hội thuận lợi, có điều kiện hưởng bao cấp ưu đãi của nhà nước. Hiện tượng lãi giả, lỗ thật của đa số các đơn vị kinh tế quốc doanh thời bao cấp là một thực tế vì không hạch toán đủ và đúng.

Giàu lên bằng con đường phi kinh tế để tiêu dùng lãng phí phi kinh tế cũng là một thực tế trong thời kỳ này. Do những ràng buộc và kìm hãm bởi quan niệm về định hướng những giá trị xã hội (không khuyến khích và thúc đẩy vươn tới làm giàu bằng sản xuất kinh doanh, không đổi mới và phát triển nhu cầu.) do chính sách và cơ chế (không dựa trên động 61 lực là lợi ích kinh tế của cá nhân người lao động, các năng lực tiềm tàng bị mai một đi không bộc lộ và phát triển được), xã hội rơi vào tình trạng trì trệ kéo dài dẫn đến cuộc khủng hoảng kinh tế - xã hội những năm 80 làm cho tình trạng nghèo đói ở nước ta càng trở nên trầm trọng hơn. Như vậy trên một ý nghĩa nào đó có thể rút ra nhận xét: xã hội ta ở thời kỳ bao cấp, bình quân ở trong tình trạng thiếu hụt động lực và các nhân tố kích thích phát triển. Giàu có không phải là kết quả tự nhiên của nỗ lực sản xuất, kinh doanh.

Giàu có hướng vào tiêu dùng chứ không tạo đà cho sản xuất và thúc đẩy sản xuất phát triển. Nghèo đói cũng không phải do lười biếng hoặc bị thua lỗ, phá sản trong cạnh tranh của sản xuất và kinh doanh mà chủ yếu là do bị kìm hãm không có điều kiện và môi trường để thi thố các năng lực tiềm năng của con người. Do đó có thể nói Nghèo đói trong thời kỳ bao cấp, bình quân mang ý nghĩa phản phát triển. Nó là hậu quả của sự kìm hãm, trói buộc sức sản xuất xã hội và năng lực sản xuất của nhân tố con người, của sự lệch chuẩn các thước đo giá trị trong đó có sự vi phạm qui luật lợi ích, qui luật phân phối lao động, không đảm bảo công bằng và bình đẳng xã hội.

Nhận rõ đặc điểm và những biểu hiện của giàu nghèo, nghèo đói trong thời kỳ này là cần thiết để thấy rõ sự khác biệt của nó so với nghèo đói trong thời kỳ đổi mới, mở cửa, kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa hiện nay. Nhờ đó có thể phân tích và tìm đúng những giải pháp để xử lý sao cho vẫn nhất quán với đường lối đổi mới, vẫn thúc đẩy sự phát triển chứ không lùi trở lại, tiếp tục những giải pháp và cơ chế cũ có tính kìm hãm. Có thể nói nền kinh tế tập trung với cơ chế bình quân, bao cấp đã làm cho quyền lực và các thang bậc (có tính đẳng cấp) trong hệ thống quyền lực chi phối tới hiện tượng giàu, nghèo. Song thực tế của hiện tượng này bị chìm đi, lắng xuống chứ không nổi lên trên bề mặt các lớp quan hệ xã hội.

Vì chế độ phân phối, cung cấp hiện vật bao cấp đã không hạch toán theo giá trị trong sản xuất lẫn trong tiêu dùng. Nó không tính đủ những đối tượng được ưu tiên, ưu đãi, khu vực kinh tế quốc doanh, các cấp bậc, chức vụ chức danh trong hệ thống quyền lực được hưởng đặc quyền đặc lợi. 62 Mặt khác trong thời kỳ này do chế độ bao cấp nên phúc lợi xã hội cũng mang tính chất bao cấp nặng nề, tràn lan và do nhà nước đảm nhận. Do vậy ở thời kỳ này, người nghèo sống chủ yếu dựa vào phúc lợi xã hội (thông qua bao cấp), gây tâm lý ỷ lại trông chờ vào nhà nước.

Đồng thời họ cũng mất đi tính chủ động và động lực phát triển vươn lên. Trong khi đó phúc lợi xã hội do nhà nước đảm nhận này vượt quá khả năng cho phép của nền kinh tế nên gây ra tình trạng nền kinh tế đang rơi vào bế tắc trong phát triển lại càng thêm bế tắc. Đây cũng là một trong những nguyên nhân dẫn đến khủng hoảng kinh tế - xã hội vào những năm của thập kỷ 80. Tóm lại, trong thời kỳ kinh tế tập trung, bao cấp, do mô hình kinh tế và cơ chế kìm hãm sự phát triển của cá nhân và xã hội nên nghèo đói đã diễn ra rất trầm trọng, nặng nề, có tính phổ biến toàn xã hội và không tìm ra lối thoát.

Trên nền tảng của kinh tế chậm phát triển, cộng với mô hình và cơ chế này, các chính sách, giải pháp của nhà nước (mặc dù rất tích cực) và sự tương trợ giúp đỡ của cộng đồng xã hội nhằm giảm nghèo đói đều gặp rất nhiều hạn chế. Ví dụ với phần thặng dư của xã hội và cá nhân quá nhỏ bé, nhà nước và cộng đồng xã hội không thể có giải pháp giảm nghèo hữu hiệu. Đổi mới là bước ngoặt trong con đường phát triển ở Việt Nam. Và thực chất nó chính là đổi mới mô hình phát triển, chuyển mô hình kinh tế tập trung, bao cấp, khép kín sang kinh tế thị trường định hướng XHCN.

Đây cũng chính là lời giải của bài toán về phát triểnvà giảm nghèo. Bước vào thời kỳ đổi mới, nền kinh tế hàng hoá nhiều thành phần vận động theo cơ chế thị trường đã mở ra những khả năng mới để giải phóng sức sản xuất xã hội và các năng lực sản xuất của từng cá nhân. Những nhân tố kìm hãm, trói buộc sự phát triển trước đây dần dần được khắc phục. Thị trường và cơ chế thị trường đã đòi hỏi và làm bộc lộ những yêu cầu liên quan tới sự phát triển kinh tế xã hội mà mỗi chủ thể sản xuất kinh doanh phải đáp ứng.

Chính trong sự đáp ứng đó với những mức độ chênh lệch khác nhau, những khác biệt về nhiều mặt giữa các chủ thể trong hoạt động sản xuất kinh doanh đã diễn ra và được phản ánh trong kết cục của nó là hiện tượng phân hoá giàu nghèo. 63 Trong kinh tế thị trường, người ta buộc phải tính toán bằng giá trị và tính đủ giá trị cho mọi kết quả lao động, do đó lợi ích được chú trọng, trước hết là lợi ích cá nhân. Nó khách quan hoá và nâng cao một cách đáng kể vai trò của năng lực cá nhân, thúc đẩy tính tự giác và ý thức trách nhiệm đối với công việc và sản phẩm lao động. Giá trị lợi ích đã thúc đẩy cạnh tranh, làm nẩy nở tài năng, kích thích con người về tính chủ động, óc sáng kiến, tính linh hoạt trong các phản ứng và hành vi đáp ứng.