Luận án tiến sĩ tục ngữ người việt với việc phản ánh tri thức dân gian luận án t

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN NGÔ THỊ THANH QUÝ TỤC NGỮ NGƯỜI VIỆT VỚI VIỆC PHẢN ÁNH TRI THỨC DÂN GIAN (VỀ VĂN HOÁ NÔNG NGHIỆP) LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HỌC HÀ NỘI – 2007 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN ----------------------------- NGÔ THỊ THANH QUÝ TỤC NGỮ NGƯỜI VIỆT VỚI VIỆC PHẢN ÁNH TRI THỨC DÂN GIAN (VỀ VĂN HOÁ NÔNG NGHIỆP) Chuyên ngành : VĂN HỌC DÂN GIAN Mã số : 62.01 LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HỌC Người hướng dẫn khoa học: GS.TS LÊ CHÍ QUẾ PGS.TS VŨ ANH TUẤN HÀ NỘI - 2007 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com MỤC LỤC Trang phụ bìa Lời cam đoan Mục lục Danh mục các ký hiệu và chữ viết tắt Danh mục các bảng biểu MỞ ĐẦU. Lý do chọn đề tài. Mục đích nghiên cứu. Lịch sử vấn đề.

Đối tượng, phạm vi nghiên cứu. Những đóng góp của luận án. Phương pháp nghiên cứu. Cấu trúc của luận án.

22 Chương 1: TỤC NGỮ NGƯỜI VIỆT PHẢN ÁNH TRI THỨC DÂN GIAN VỀ VĂN HOÁ NÔNG NGHIỆP - MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CHUNG. Đặc thù văn hoá nông nghiệp Việt Nam. Khái niệm văn hoá. Văn hoá nông nghiệp.

Khái niệm văn hóa nông nghiệp. Đặc thù của văn hoá nông nghiệp. Nhận diện tri thức tục ngữ về văn hóa nông nghiệp. Tri thức tục ngữ.

Tri thức tục ngữ về văn hoá nông nghiệp. Nhận diện tri thức tục ngữ về văn hoá nông nghiệp. Về nội dung. Về hình thức.

54 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Chương 2: TỤC NGỮ NGƯỜI VIỆT PHẢN ÁNH LỐI ỨNG XỬ NÔNG NGHIỆP CỦA CON NGƯỜI TRONG XÃ HỘI VIỆT NAM TRUYỀN THỐNG. Lối ứng xử của con người với thiên nhiên trong xã hội canh tác nông nghiệp. Kinh nghiệm dự đoán tự nhiên thời tiết. Quan sát các hiện tượng tự nhiên.

Quan sát thực vật. Quan sát động vật. Kinh nghiệm canh tác nông nghiệp. Tri thức kinh nghiệm về trồng lúa.

Kinh nghiệm trồng hoa màu. Kinh nghiệm về chăn nuôi. Con trâu trong quan niệm của người dân canh tác lúa nước. Kinh nghiệm chọn chó, lợn, gà.

Con người trong việc sử dụng sản phẩm canh tác nông nghiệp. Chất liệu và cách chế biến, sử dụng của người Việt. Chất liệu thức ăn. Cách chế biến, sử dụng.

Chất liệu mặc, quan niệm về cách mặc. Chất liệu làm nhà, quan niệm về nhà ở. Lối ứng xử của con người với cộng đồng trong xã hội canh tác nông nghiệp. Con người nông nghiệp trong mối quan hệ làng xã.

Con người nông nghiệp trong tín ngưỡng, lễ hội. Quan niệm tín ngưỡng nông nghiệp qua tục ngữ. Quan niệm lễ hội nông nghiệp qua tục ngữ. 123 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Chương 3: TRI THỨC TỤC NGỮ VỀ VĂN HOÁ NÔNG NGHIỆP TRONG XÃ HỘI HIỆN ĐẠI 137 3.

Tri thức tục ngữ về văn hoá nông nghiệp trong đời sống hiện đại. Tục ngữ về văn hoá nông nghiệp biểu hiện trong lối ứng xử gia đình, họ hàng, làng xóm trong xã hội hiện đại. Tục ngữ về văn hoá nông nghiệp trong xã hội hiện đại được phản ánh qua lối ứng xử với thiên nhiên. Tục ngữ về văn hoá nông nghiệp qua việc sử dụng của nhà văn trong tác phẩm văn chương.

Tục ngữ thể hiện ở lời nói của nhân vật trong truyện ngắn Nam Cao. Tục ngữ thể hiện ở lời nói của nhân vật trong tác phẩm "Cái sân gạch", "Vụ lúa chiêm" của Đào Vũ. Tục ngữ thể hiện ở lời nói của nhân vật trong tác phẩm "Mảnh đất lắm người nhiều ma" của Nguyễn Khắc Trường. Sự sáng tạo những câu tục ngữ mới.

Về nguồn gốc. Về thời gian. Những nội dung mới của tục ngữ về văn hoá nông nghiệp. Nội dung mới của tục ngữ về nông nghiệp hiện đại với sự đúc kết những kinh nghiệm sản xuất mới.

Tục ngữ mới về nông nghiệp liên quan đến nhiều hoạt động khác. Tục ngữ mới về nông nghiệp đề cập đến mối quan hệ con người trong xã hội hiện đại. 189 DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ TÀI LIỆU THAM KHẢO TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU VÀ CHỮ VIẾT TẮT TS. : Phó giáo sư GS.

: Nhà xuất bản Tr. : Sài Gòn TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com DANH MỤC BẢNG BIỂU, HÌNH VẼ 1. Bảng thống kê, so sánh những thực vật, động vật, hiện tượng tự nhiên tham gia báo hiệu thời tiết (2. Bảng thống kê, so sánh tri thức dân gian tục ngữ về kinh nghiệm canh tác nông nghiệp (2.

Bảng thống kê so sánh tri thức tục ngữ phản ánh các giống vật nuôi (2. Bảng thống kê, so sánh tri thức tục ngữ phản ánh về ăn, về mặc, về ở (2. Bảng thống kê, so sánh lối ứng xử cộng đồng trong xã hội canh tác nông nghiệp (2. TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com MỞ ĐẦU 1.

LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI 1. Trong điều kiện phát triển nhanh chóng của khoa học công nghệ và các phương tiện thông tin đại chúng, kho tàng tục ngữ cổ truyền vẫn luôn có sức sống độc lập. Nó gắn liền với khẩu ngữ, nó xâm nhập vào văn học thành văn, nó hiện hình trên những trang báo, nó vận động trong các loại hình văn học dân gian và phát huy tác dụng mạnh mẽ trong lời ăn tiếng nói quần chúng. Trong thời đại ngày nay, những vấn đề về tục ngữ vẫn luôn có tính thời sự, không có một ngành khoa học nhân văn nào, ngôn ngữ học cũng như nghiên cứu văn học, thậm chí ngay kể cả khoa học kỹ thuật lại không cần đến những tài liệu về tri thức tục ngữ.

Chúng ta đã bắt đầu ít nhiều thấy được rằng để có thể hiểu được những hiện tượng rất đa dạng của nền văn hoá tinh thần cần phải tìm ra một trong những cái chìa khoá của kho tàng folklore là tục ngữ. Có lẽ vì thế mà tục ngữ đã được sự quan tâm của nhiều nhà khoa học trong những năm qua. Tục ngữ người Việt phản ánh tri thức dân gian Việt Nam, mang tư duy của dân tộc Việt, phản ánh lối nghĩ, lối cảm của người nông dân Việt. Tục ngữ đúc rút kinh nghiệm của nhân dân ta trong mọi lĩnh vực của cuộc sống vật chất và tinh thần.

Nó chứa đựng quan niệm của người bình dân về thế giới tự nhiên và xã hội. Thông qua ngôn từ được chọn lọc gọt rũa, tục ngữ phản ánh tri thức nhiều mặt của đời sống xã hội. Tri thức dân gian được ứng dụng hàng giờ, khắp nơi trong cuộc sống của quần chúng nhân dân lao động. Nó đi qua các thời đại và được bổ sung đúc kết để thế hệ này trao truyền thế hệ khác.

Nó có ý nghĩa sâu xa trong cuộc sống của mỗi con người, mỗi gia đình trong cộng đồng người Việt. Vì thế việc đi sâu nghiên cứu tục ngữ để làm giàu có thêm cách tư duy văn hoá mang bản sắc dân tộc trong mỗi người là một việc làm cần thiết. 1 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail. Thông qua việc nghiên cứu tục ngữ về văn hoá nông nghiệp người đọc thấy rõ hơn nét bản sắc văn hoá Việt Nam.

Chúng ta hiểu để tiếp thu, biểu hiện văn hoá dân tộc một cách tốt hơn, hiểu để nuôi dưỡng cho “dòng sinh mệnh văn hoá” [116, tr.26] của dân tộc mình thêm mạnh mẽ, phong phú trong cuộc hội nhập quốc tế hôm nay. Kho tàng tục ngữ người Việt với số lượng đồ sộ, cũng đã được đề cập ở nhiều phương diện khác nhau. Tuy nhiên, chúng tôi nhận thấy mảng tục ngữ người Việt với việc phản ánh tri thức dân gian về văn hoá nông nghiệp chưa thực sự được quan tâm nhiều. Với lý do trên việc nghiên cứu đề tài “Tục ngữ người Việt với việc phản ánh tri thức dân gian” là một việc làm cần thiết.

Với đề tài này, chúng tôi hy vọng sẽ có sự đóng góp trong việc giảng dạy, nghiên cứu sâu về tục ngữ ở những khía cạnh mới, góp phần vào công tác bảo tồn tục ngữ truyền thống và sưu tầm tục ngữ hiện đại. MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU Cho dù cuộc sống xã hội đã bước những bước tiến dài trong lịch sử, nhưng tri thức dân gian trong tục ngữ vẫn luôn là những giá trị tinh thần quý báu của dân tộc ta. Bởi vậy, việc nghiên cứu tục ngữ người Việt với việc phản ánh tri thức dân gian về văn hoá nông nghiệp là sự khẳng định giá trị và tác dụng của tục ngữ trong kho tàng của folklore nói riêng và nền văn học dân tộc nói chung. Trên cơ sở nghiên cứu, khảo sát, phân tích tư liệu tri thức nông nghiệp được phản ánh trong tục ngữ, luận án vừa có thể tìm hiểu sâu hơn nền văn hoá lúa nước, vừa có thể thấy được sự chi phối của văn hoá lúa nước đến tục ngữ.

Để từ đó chúng ta đối chiếu, kế thừa và truyền bá, phát 2 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com triển những ưu việt của tục ngữ về văn hoá nông nghiệp trong cuộc sống mới. Đây cũng là nền tảng cơ bản để tìm hiểu tục ngữ mới. LỊCH SỬ VẤN ĐỀ Vấn đề tục ngữ người Việt với việc phản ánh tri thức dân gian về văn hoá nông nghiệp ở một vài khía cạnh đã được các nhà nghiên cứu đề cập tới, điều đó được thể hiện ở các giáo trình đại học, các công trình, các bài nghiên cứu. Sau đây chúng tôi xin điểm qua những nội dung chính mà các công trình đã đề cập đến.

Giáo trình đại học Trong giáo trình đại học Lịch sử văn học Việt Nam, tập 1 (tác giả Bùi Văn Nguyên, Nguyễn Ngọc Côn, Nguyễn Nghĩa Dân, Lí Hữu Tấn, Hoàng Tiến Tựu, Đỗ Bình Trị, Lê Trí Viễn, từ năm 1961 đến năm 1978 in năm lần), khi viết về tục ngữ, các tác giả đề cập đến bốn vấn đề: Định nghĩa về tục ngữ, nguồn gốc và sự phát triển, nội dung của tục ngữ, nghệ thuật của tục ngữ. Trong nội dung, tác giả đề cập đến tục ngữ với lao động sản xuất và tục ngữ với tâm lý đạo đức, phong tục tập quán và lịch sử xã hội. Với dung lượng của một cuốn giáo trình về lịch sử văn học nói chung, các tác giả mới khái quát chứ chưa đi sâu triển khai được hết các nội dung của tục ngữ. Vấn đề tục ngữ người Việt với việc phản ánh tri thức dân gian về văn hoá nông nghiệp cũng chưa được giáo trình đề cập đến nhiều [119, tr.