Luận án tiến sĩ tư duy nghệ thuật trong tiểu thuyết của một số nhà văn nữ hải ng

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN VŨ THỊ HẠNH TƢ DUY NGHỆ THUẬT TRONG TIỂU THUYẾT CỦA MỘT SỐ NHÀ VĂN NỮ HẢI NGOẠI ĐƢƠNG ĐẠI LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HỌC Hà Nội - 2016 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN VŨ THỊ HẠNH TƢ DUY NGHỆ THUẬT TRONG TIỂU THUYẾT CỦA MỘT SỐ NHÀ VĂN NỮ HẢI NGOẠI ĐƢƠNG ĐẠI Chuyên ngành: Lý luận văn học Mã số: 62 22 01 20 LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HỌC NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: PGS. LÝ HOÀI THU Hà Nội – 2016 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan luận án Tư duy nghệ thuật trong tiểu thuyết của một số nhà văn nữ hải ngoại đương đại là kết quả nghiên cứu của riêng tôi được thực hiện dưới sự hướng dẫn của PGS. Lý Hoài Thu, chưa từng được công bố trong các công trình nghiên cứu của các tác giả khác. Các thông tin, kết quả trong luận án là khách quan, trung thực.

Nội dung của luận án có sự tham khảo và sử dụng các tài liệu, thông tin được đăng tải trên các tác phẩm và các website theo danh mục tài liệu tham khảo của luận án. Tôi xin cam đoan, nếu sai tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm. NGHIÊN CỨU SINH Vũ Thị Hạnh LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com LỜI CẢM ƠN Luận án được hoàn thành tại Khoa Văn học - Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội. Tác giả luận án xin gửi lời tri ân sâu sắc đến PGS.

Lý Hoài Thu - người đã tận tình hướng dẫn tác giả luận án trong suốt quá trình thực hiện đề tài này bằng một tinh thần khoa học nhiệt thành và nghiêm túc. Tác giả luận án cũng xin gửi lời cảm ơn tới những thành viên trong Hội đồng đánh giá luận án các cấp bởi những góp ý của Hội đồng sẽ giúp tác giả luận án có những tiến bộ nhanh hơn trên con đường học tập và nghiên cứu. NGHIÊN CỨU SINH Vũ Thị Hạnh LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com MỤC LỤC MỞ ĐẦU. Lí do chọn đề tài.

Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu. Phƣơng pháp nghiên cứu. Đóng góp mới của luận án.

Cấu trúc của luận án. TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU. Tổng quan về tƣ duy nghệ thuật. Giới thuyết về tư duy và tư duy nghệ thuật.

Tình hình nghiên cứu về tư duy nghệ thuật trong văn học Việt Nam. Tổng quan về tiểu thuyết và tƣ duy nghệ thuật trong tiểu thuyết của một số nhà văn nữ hải ngoại đƣơng đại. Tiểu thuyết của một số nhà văn nữ Việt Nam hải ngoại trong bối cảnh tiểu thuyết Việt Nam đương đại. Tình hình nghiên cứu về tiểu thuyết và tư duy nghệ thuật trong tiểu thuyết của một số nhà văn nữ Việt Nam hải ngoại đương đại.

TƢ DUY NGHỆ THUẬT NHÌN TỪ CẤP ĐỘ QUAN NIỆM. Quan niệm nghệ thuật về hiện thực. Hiện thực thậm phồn. Hiện thực huyền ảo.

Hiện thực phân mảnh được nhà văn nghiền ngẫm, thể nghiệm. Quan niệm nghệ thuật về con ngƣời. Con người như một nhân vị, bí ẩn, đa diện. Con người vô cảm, cô đơn, hoài nghi.

Quan niệm về tiểu thuyết. Tiểu thuyết - một phức hợp thể loại chưa hoàn kết. “Tiểu thuyết mảnh vỡ”. Tiểu thuyết như một trò chơi tự sự.

TƢ DUY NGHỆ THUẬT NHÌN TỪ CẤP ĐỘ HÌNH TƢỢNG NGHỆ THUẬT. 61 1 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Hình tƣợng nhân vật trong tiểu thuyết của một số nhà văn nữ Việt Nam hải ngoại. Các hình tượng nhân vật cơ bản.

Nghệ thuật xây dựng nhân vật. Hình tƣợng nghệ thuật giàu tính biểu tƣợng. Nước mắt – biểu tượng của nỗi đau nữ giới. Giấc mơ – biểu tượng của thế giới vô thức thầm kín.

Hồn ma – biểu tượng của thế giới tâm linh huyền ảo. Thời gian trong tiểu thuyết của một số nhà văn nữ Việt Nam hải ngoại. Sự sai trật niên biểu và tính đa chiều của thời gian. Thời gian xảy lặp.

Không gian trong tiểu thuyết của một số nhà văn nữ Việt Nam hải ngoại. Không gian mang tính phân hóa, khu biệt. Không gian mang tính cá thể hóa, tâm linh hóa. TƢ DUY NGHỆ THUẬT NHÌN TỪ CẤP ĐỘ PHƢƠNG THỨC TRẦN THUẬT.

Đa dạng hóa các hình thức kết cấu. Kết cấu đa tầng bậc. Kết cấu phân mảnh. Kết cấu xoắn kép.

Khuynh hƣớng tự thuật. Nguyên nhân và sự thể hiện. Mô hình của tự thuật. Vai trò của tự thuật.

Ngôn ngữ hiện đại hóa. Sử dụng nhiều tỉnh lược ngữ dụng. Tăng cường đặc tính đối thoại, phối hợp, đa âm. Phối kết mạnh mẽ nhiều loại hình ngôn ngữ.

Giọng điệu giàu sắc thái thẩm mĩ. Giọng điệu triết lý, chiêm nghiệm, suy tư. Giọng điệu trữ tình sâu lắng. Giọng điệu giễu nhại, hài hước.

149 2 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com KẾT LUẬN. 155 DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN. 158 TÀI LIỆU THAM KHẢO. 159 PHỤ LỤC 3 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com MỞ ĐẦU 1.

Lí do chọn đề tài 1. “Người Việt Nam ở nước ngoài là bộ phận không tách rời và là một nguồn lực của cộng đồng dân tộc Việt Nam” [23]. Điều này đã được khẳng định trong Nghị quyết số 36/NQ – TW và Chỉ thị số 45 – CT/TW của Bộ Chính trị về công tác đối với người Việt Nam ở nước ngoài. Trên tinh thần ấy, nhà nghiên cứu Nguyên Ngọc đã nhận định rằng: “Người Viê ̣t Nam ở nước ngoài trong mấ y chu ̣c năm qua đã hoàn thành một khối lượng văn học không thể phủ nhận được.

Đó là mô ̣t bô ̣ phâ ̣n của văn học Việt Nam hiện đại. Cùng với văn học trong nước , văn ho ̣c hả i ngoa ̣i làm nên diê ̣n mạo của văn học Việt Nam ngày nay. Sẽ cực kỳ thiếu sót nếu biết văn học Việt Nam ngày nay mà không biết văn học Việt Nam hải ngoại” [104]. Mặc dù được thừa nhận như một bộ phận hợp thành nhưng trong tương quan so sánh, nếu văn học trong nước thường tồn tại với tư cách là dòng văn học chính, giữ vị trí trung tâm, nằm trong “vùng phủ sóng” của các công trình nghiên cứu thì trái lại, bởi nhiều lí do, việc nghiên cứu văn học hải ngoại ở Việt Nam còn gặp nhiều khó khăn.

Sự rụt rè, thờ ơ đối với vùng sáng tác này khiến cho văn học ở hải ngoại bị rơi vào “vùng ngoại biên”, bên lề của sự tập trung nghiên cứu. Tình trạng “cực kỳ thiếu sót” như Nguyên Ngọc nhận định đã khiến cho việc nghiên cứu thấu đáo về văn học hải ngoại có thêm nhiều phần ý nghĩa. Nó không chỉ góp phần nuôi dưỡng, duy trì và phát triển một bộ phận văn học viết bằng tiếng Việt ở nước ngoài mà còn là “một câu thúc nội tại để đưa nền văn học trong nước phát triển hơn” [104]. Đề tài nghiên cứu về Tư duy nghệ thuật trong tiểu thuyết của một số nhà văn nữ hải ngoại đương đại là một sự bổ khuyết cho tình trạng “thiếu sót” đó.

Trong mấy chục năm qua, cùng với số lượng, chất lượng của không ít tiểu thuyết hải ngoại đã góp phần khẳng định sự đóng góp đáng kể của văn học hải ngoại vào kho tài sản chung của văn học Việt Nam. Trong đó, tiểu thuyết của các nhà văn nữ hải ngoại như Thuận, Đoàn Minh Phượng, Lê Ngọc Mai, Lê Minh Hà…nổi bật lên như một hiện tượng, chứa đựng nhiều đổi mới quan trọng trong tư duy nghệ thuật. Cùng với các nhà văn nữ trong nước, những nhà văn nữ kể trên đã thể hiện một cuộc “tự vượt” của giới nữ để vịnh dự đứng trong hàng ngũ những người đại diện cho 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com khuynh hướng cách tân thể loại. Nhờ những đổi mới tư duy nghệ thuật trên nhiều phương diện, sáng tác của các nhà văn nữ hải ngoại đã ghi dấu một sự chuyển mình của tiểu thuyết nữ Việt Nam đương đại.

Bên cạnh đó, với sự nhạy cảm, tinh tế, đầy nữ tính nhưng cũng không kém phần sắc sảo và quyết liệt, trong tư duy nghệ thuật của các nhà văn nữ hải ngoại còn thể hiện sự thức nhận về bản sắc cá nhân cũng như những vấn đề liên quan đến giới nữ. Vì vậy, nếu thiếu đi những “bóng hồng” xa xứ này, diện mạo tiểu thuyết nữ ở Việt Nam nói riêng và tiểu thuyết Việt Nam đương đại nói chung sẽ trở nên thiếu sót, không đầy đủ. Tư duy nghệ thuật là một trong những yếu tố có vai trò quan trọng trong sáng tạo, nghiên cứu và phê bình văn học. Mỗi một đối tượng nghệ thuật, để được chiếm lĩnh và sáng tạo ra, trước hết đều nhờ vào tư duy nghệ thuật của nhà văn.

Chính vì thế, tư duy nghê ̣ thuâ ̣t không ch ỉ phản ánh nhân sinh quan, thế giới quan mà còn phản ánh trình độ nhận thức, vốn sống, tầm văn hóa, kinh nghiệm cũng như tư chất, năng lực của người nghệ sĩ. Những yếu tố đó giữ vai trò quan trọng trong việc chỉ đạo, định hướng, lựa chọn, biểu hiện và sáng tạo nghệ thuật. Và như một lẽ tất yếu, đổi mới văn học trước hết phải gắn liền với đổi mới tư duy nghệ thuật của nhà văn. Đó chính là lí do vì sao vấn đề đổi mới tư duy (trong đó có tư duy nghệ thuật) lại trở thành “điểm nóng” trong công cuộc đổi mới toàn diện của đất nước.

Với vai trò như một yếu tố “căn cốt” góp phần tạo nên thành tựu của văn học Việt Nam thời kỳ đổi mới, việc nghiên cứu về tư duy nghệ thuật thực sự trở thành một hướng nghiên cứu quan trọng. Mặc dù vậy, ở nước ta hiện nay, những đề tài nghiên cứu văn học chuyên sâu từ góc nhìn tư duy nghệ thuật vẫn còn khá ít. Tiểu thuyết là một thể loại luôn giữ vị trí trung tâm, góp phần làm nên diện mạo của một nền văn học hiện đại. Tiểu thuyết, theo M.

Kundera, là một kiểu phương pháp phức hợp nhận thức cuộc sống đưa lại những kết quả đáng tin cậy. Tiểu thuyết, theo R. Laughlin, không chỉ là một thể loại văn học mà còn là một giai đoạn, một cấp độ mới trong tư duy nghệ thuật của con người về thế giới.