Luận án tiến sĩ triết học phật giáo qua tứ diệu đế và ý nghĩa của nó

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN KHOA TRIẾT HỌC --------------------------------- PHAN THỊ HỘI (Thích Đàm Mai) TRIẾT HỌC PHẬT GIÁO QUA TỨ DIỆU ĐẾ VÀ Ý NGHĨA CỦA NÓ LUẬN ÁN TIẾN SĨ TRIẾT HỌC Hà Nội - 2015 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN KHOA TRIẾT HỌC --------------------------------- PHAN THỊ HỘI (Thích Đàm Mai) TRIẾT HỌC PHẬT GIÁO QUA TỨ DIỆU ĐẾ VÀ Ý NGHĨA CỦA NÓ Chuyên ngành: CNDVBC & CNDVLS Mã số: 62 22 80 05 LUẬN ÁN TIẾN SĨ TRIẾT HỌC NGƢỜI HƢỚNG DẪN KHOA HỌC: 1.Hoàng Thị Thơ 2. Đặng Thị Lan Hà Nội, 2015 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu, tài liệu trong luận án trung thực, đảm bảm tính khách quan. Các tài liệu tham khảo có nguồn gốc xuất xứ rõ ràng.

Hà Nội, ngày tháng năm Tác giả Phan Thị Hội TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com LỜI CẢM ƠN Trong quá trình nghiên cứu luận án tiến sĩ với đề tài: “Triết học Phật giáo qua Tứ Diệu Đế và ý nghĩa của nó”, tác giả xin bày tỏ lòng biết ơn đối với PGS.TS Hoàng Thị Thơ, PGS.TS Đặng Thị Lan – ngƣời đã tận tình hƣớng dẫn, truyền đạt kiến thức, kinh nghiệm cho tôi trong suốt quá trình thực hiện luận án này. Tác giả xin chân thành cảm ơn Ban giám hiệu Trƣờng Đại học Khoa học xã hội và nhân văn – Đại học Quốc gia Hà Nội, Khoa Triết học, cảm ơn tập thể các nhà khoa học tại Khoa Triết học đã đóng góp những ý kiến quý báu để tôi hoàn thiện luận án này, cảm ơn Phòng Khoa học và Sau đại học của Trƣờng Đại học KHXH&NV (Đại học Quốc gia Hà Nội) đã giúp đỡ về thủ tục hành chính trong quá trình tôi học, viết và bảo vệ luận án. Và đặc biệt tôi không thể nào quên đƣợc sự quan tâm chân thành và tận tụy của PGS.TS Nguyễn Anh Tuấn – trƣởng khoa triết học đã động viên khích lệ tôi rất nhiều vào những khi phải “vắt” tinh thần ra trí tuệ, những lúc ngửa mặt lên trời cho nƣớc mắt chảy vào trong để vƣợt qua khó khăn. Con tri ân công đức của Sƣ Phụ trụ trì chùa Bà Nành, Sƣ Phụ trụ trì chùa Bồ Đề đã luôn dõi theo để động viên con cả tài lực, vật lực để con toàn tâm toàn ý nghiên cứu và hoàn thành luận án.

Tôi xin cảm ơn quý vị Phật tử đã giúp tôi rất nhiều về tài lực, giúp tôi những lúc thức trắng đêm để hoàn thành luận án, giúp tôi in ấn luận án này, cầu Phật gia hộ cho quý vị cùng gia đình đƣợc vô lƣợng bình an, vô lƣợng cát lƣợng, hạnh phúc an lạc. Xin đƣợc bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc nhất của tôi. Hà Nội, những ngày cuối đông, tháng năm 2015 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com MỤC LỤC MỞ ĐẦU. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN.

Kinh điển (kinh và luận) gốc của Phật giáo có liên quan đến nội dung Tứ Diệu Đế. Các công trình nghiên cứu về lịch sử Phật giáo nói chung. Các công trình nghiên cứu đánh giá về Tứ Diệu Đế và ảnh hƣởng của nó đến con ngƣời Việt Nam. Khái niệm, thuật ngữ công cụ dùng trong luận án.

Những vấn đề luận án cần tiếp tục nghiên cứu. CƠ SỞ HÌNH THÀNH CỦA PHẬT GIÁO VÀ VAI TRÕ CỦA TỨ DIỆU ĐẾ TRONG TRIẾT HỌC PHẬT GIÁO. Cơ sở hình thành của Phật giáo .1 Tình hình xã hội Ấn Độ cổ dưới sự thống trị của Bà La Môn giáo. Các hệ thố ng tư tưởng và tôn giáo Ấn Độ tiền Phật giáo.

Vai trò của Tứ Diệu Đế trong Triết học Phật giáo. Tứ Diệu Đế trong hệ thống giáo lý cơ bản của Phật giáo. Lịch sử, nguyên nhân, nội dung, cấu trúc Tứ Diệu Đế trong hệ thống giáo lý Phật giáo. CÁC PHẠM TRÙ CĂN BẢN CỦA PHẬT GIÁO QUA TỨ DIỆU ĐẾ.

Phạm trù “Khổ” và tiếp cận “Vô thƣờng”, “Vô ngã”, “Vô minh” trong Khổ Đế .1 Bản chất của Khổ theo tiếp cận “Vô thường”, “Vô Ngã”, “Vô minh”………………………………………………………………………………. Các dạng thức của “Khổ” .2 Phạm trù “Duyên khởi” trong Tập Đế. “Duyên khởi”, nguồn gốc của Khổ và mười phiền não căn bản. “Thập nhị nhân duyên”.

Phạm trù “Diệt”, “Niết Bàn” và “Giải thoát” trong Diệt Đế. Mối quan hệ giữa“Diệt” -“Niết Bàn”- “Giải thoát”. “Diệt” với các cảnh giới Niết bàn. Phạm trù “Đạo” “Giới”, “Định”, “Tuệ” trong Đạo Đế.

Bát chính đạo hay sự kết hợp Giới, Định, Tuệ. Con đường Giải thoát với các phẩm trợ đạo. Ý NGHĨA TƢ TƢỞNG TRIẾT HỌC QUA TỨ DIỆU ĐẾ ĐỐI VỚI LỊCH SỬ PHẬT GIÁO VÀ CON NGƢỜI VIỆT NAM HIỆN NAY. Tứ Diệu Đế đố i với lịch sử Phật giáo nói chung.

Tứ Diệu Đế là điểm khởi đầu của toàn bộ tư tưởng triết học Phật giáo. 103 1 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail. Tứ Diệu Đế trong so sánh triết học - tôn giáo Đông -Tây. Tứ Diệu Đế đối với lịch sử Phật giáo Việt Nam và quan niệm nhân sinh của ngƣời Việt Nam.

Tứ Diệu Đế đối với lịch sử Phật giáo Việt Nam. Tứ Diệu Đế đối với quan niệm nhân sinh của người Việt Nam .137 DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN.140 TÀI LIỆU THAM KHẢO .140 2 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Vấn đề con ngƣời luôn là một trong những chủ đề xuyên suốt các trào lƣu tƣ tƣởng trong lịch sử nhân loại. Nhu cầu lý giải ý nghĩa sự tồn tại của con ngƣời, hay bản chất thực sự của đời sống đã thúc đẩy nhiều nhà triết học, nhà tôn giáo sáng lập nên các dòng tƣ tƣởng, tôn giáo.

Cũng chính từ chính những truy vấn căn bản ấy mà thái tử Tất Đạt Đa đã đi đến chứng nghiệm và thành tựu trên con đƣờng giác ngộ chân lý sự sống và đặt tên là Tứ Diệu Đế (Bốn chân lý cao diệu). Trong Phật giáo, Tứ Diệu Đế đóng vai trò cơ sở, nền tảng cho toàn bộ hệ thống giáo lý tƣ̀ nguyên thủy cho đế n các nhánh phái hiê ̣n đa ̣i nhấ t của nó. Hầ u nhƣ không có nghiên cƣ́u nào về Ph ật giáo tƣ̀ góc đô ̣ tôn giáo ho ̣c hay Phâ ̣t ho ̣c hoă ̣c khoa h ọc xã hội về tôn giáo có thể bỏ qua T ứ Diệu Đế. Thâ ̣m chí các nghiên c ứu về tƣ tƣ ởng triết học-tôn giáo Ấn Độ cổ cũng tƣ̀ nghiên cứu Tứ Diệu Đế có thể thấy đƣ ợc sƣ̣ tiế p nố i , kế thƣ̀a và phát tri ển liên tu ̣c của tƣ tƣởng Ấn Độ nhƣ mô ̣t chin̉ h thể thố ng nhấ t với nh ững vấn đề có tính truyề n thố ng.

Ngày nay, khi so sánh tƣ duy và văn hóa Đông -Tây, nế u khai thác các thành tựu của Ấn Độ sẽ thấy Phật giáo là mô ̣t ƣ́ng viên điể n hiǹ h đa ̣i diê ̣n cho phƣơng Đông trên nhiề u phƣơng di ện mà T ứ Diệu Đế chính là một trong những điể m sáng đầ y sƣ́c thuyế t phu ̣c đố i với các ho ̣c giả phƣơng Tây. Từ góc độ triết học và tôn giáo học, Tứ Diệu Đế đã chỉ ra bản chất, nguồn gốc, đầu mối và khả năng chuyển biến từ Khổ Đến Giải thoát qua quan hệ nhân quả của thế gian (Khổ - Tập) và của xuất thế gian (Diệt - Đạo) nhƣ là hai mặt tất yếu của một thực tại đầy mâu thuẫn diễn ra trong quá trình liên tục vận động, phát triển và chuyển hóa của tự thân mỗi ngƣời. Từ thế kỷ thứ 6 TCN, Tứ Diệu Đế của đức Phật đã đề cập trực tiếp đến thực trạng hiện hữu bất nhƣ ý của con ngƣời và nguyên nhân sâu xa của nó trong quá trình nhận thức về thế giới và con ngƣời, đồng thời nêu bật khả năng và phƣơng pháp mà 3 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com con ngƣời tự thân giải quyết mọi vấn đề thách thức của thực tiễn (khổ nghiệp) mà cá nhân mỗi ngƣời đều phải đối diện. Nhƣ vậy, theo Tứ Diệu Đế thì con ngƣời có thể tạo ra thiên đƣờng hoặc địa ngục cho chính mình.

Con đƣờng giải thoát vô thần và bình đẳng là con đƣờng tự giác, tự thân tùy thuộc vào trình độ nhận thức và hoạt động thực tiễn của mỗi ngƣời; do đó nó cũng là của xã hội loài ngƣời. Đây thực sự là cuộc cách mạng tƣ tƣởng chống lại truyền thống thần quyền của Bà La Môn giáo ở Ấn Độ lúc đó. Nếu nhƣ có thể so sánh, với học thuyết Kinh tế chính trị học của Mác thì không thể không đề cập đến “giá trị thặng dƣ”, hay nói đến Chủ nghĩa duy vật lịch sử thì không thể bỏ qua luận điểm quan hệ sản xuất phải phù hợp với tính chất và trình độ phát triển của lực lƣợng sản xuất thì, tƣơng tự nhƣ vậy, khi tìm hiểu Phật giáo nói chung hay tƣ tƣởng triết học Phật giáo nói riêng thì không thể bỏ qua Tứ Diệu Đế. Trong kinh Tượng Tích (dấu chân voi) thuộc Trung Bộ kinh (Majjhima Nikaya) đức Phật cũng từng nhấn mạnh:“… tất cả những điều ta dạy cho các ông đều nằm trong lý Tứ Đế mà ta đã giảng.

Khi tìm hiểu về tƣ tƣởng triết học Phật giáo thì Tứ Diệu Đế là phần cốt lõi chứa đựng toàn bộ nội dung tƣ tƣởng triết học, đạo đức, tôn giáo của Đức Phật mà nhà nghiên cứu cũng nhƣ tín đồ không thể bỏ qua. Kể từ khi du nhập vào Việt Nam cho đến nay, Phật giáo luôn đồng hành cùng lịch sử dân tộc, góp phần đƣa đất nƣớc phát triển trên các lĩnh vực chính trị, giáo dục, văn hóa, xã hội… Đặc biệt, trong bối cảnh đạo đức xã hội bị suy thoái nhƣ hiện nay, thì vai trò giáo dục của Phật giáo càng cần phải đƣợc phát huy mạnh mẽ hơn bao giờ hết. Có thể thấy sự tha hóa về đạo đức, đề cao lối sống hƣởng thụ vật chất, chạy theo danh vọng của một bộ phận trong xã hội, sự thờ ơ trƣớc nỗi đau của ngƣời khác, tham nhũng lãng phí… là các hiện tƣợng phổ biến trong xã hội ngày nay. Tiếp tục phát huy thần nhập thế tích cực từng thành công trong lịch sử 4 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Việt Nam, phƣơng châm Đạo pháp - Dân tộc - Chủ nghĩa xã hội, các tăng ni, Phật tử đã tích cực tham gia giải quyết nhiều vấn nạn xã hội.