Luận án tiến sĩ trang viên nhật bản thế kỷ viii xvi qua trang viên oyama và hine

§¹i häc quèc gia Hµ Néi Tr−êng §¹i häc Khoa häc x· Héi vµ Nh©n V¨n Phan H¶i Linh trang viªn NhËt B¶n thÕ kØ VIII-XVI qua trang viªn Oyama vµ Hine LuËn ¸n tiÕn sÜ lÞch sö Hµ Néi 2006 1 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com §¹i häc quèc gia Hµ Néi Tr−êng §¹i häc Khoa häc x· Héi vµ Nh©n V¨n Phan H¶i Linh trang viªn NhËt B¶n thÕ kØ VIII-XVI qua trang viªn Oyama vµ Hine Chuyªn ngµnh: LÞch sö cËn ®¹i vµ hiÖn ®¹i M∙ sè: 5 03 04 LuËn ¸n tiÕn sÜ lÞch sö Ng−êi h−íng dÉn khoa häc GS. l−¬ng Ninh hµ Néi 2006 2 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Môc lôc Trang b×a phô Lêi cam ®oan Môc lôc Danh môc c¸c kÝ hiÖu vµ ch÷ viÕt t¾t Danh môc c¸c s¬ ®å, b¶ng vµ h×nh ¶nh minh ho¹ Më ®Çu. LÞch sö nghiªn cøu vÊn ®Ò. §èi t−îng vµ ph¹m vi nghiªn cøu.

C¬ së t− liÖu vµ ph−¬ng ph¸p nghiªn cøu. Bè côc cña luËn ¸n. §ãng gãp cña luËn ¸n.16 Ch−¬ng 1 trang viªn Oyama.1 Qu¸ tr×nh thµnh lËp trang viªn Oyama thêi Heian.1 Thung lòng Oyama tr−íc thêi Heian.2 Qu¸ tr×nh lËp trang cña Toji.3 T×nh h×nh khai khÈn vµ canh t¸c thêi Heian.4 Mèi quan hÖ gi÷a trang viªn vµ quèc ty.1 Thñ tôc kª khai vµ kiÓm ruéng.2 BiÖn ph¸p trèn thuÕ vµ më réng ph¹m vi trang viªn.2 Trang viªn Oyama thêi Kamakura.1 Sù x©m nhËp cña thñ hé Nakazawa.2 T×nh h×nh thuû lîi vµ canh t¸c thêi Kamakura.3 Lµng trong trang viªn Oyama.1 Mèi quan hÖ gi÷a lµng víi l·nh chñ.3 Trang viªn Oyama thêi Muromachi.1 T×nh h×nh canh t¸c thêi Muromachi.2 Qu¸ tr×nh can thiÖp cña thñ hé vµ sù tan r· cña trang viªn Oyama.78 Ch−¬ng 2 trang viªn Hine.1 Qu¸ tr×nh thµnh lËp trang viªn Hine thêi Kamakura.1 Khu vùc Izumi thêi Heian vµ Kamakura.2 Qu¸ tr×nh lËp trang cña dßng hä Kujo.1 Dßng hä Kujo vµ viÖc thµnh lËp trang viªn Hine.2 Quan hÖ víi l·nh chñ ®Þa ph−¬ng.3 T×nh h×nh khÈn hoang vµ canh t¸c thêi Kamakura.1 T×nh h×nh khÈn hoang.2 T×nh h×nh canh t¸c vµ thñy lîi.2 Trang viªn Hine thêi Muromachi.1 Hoµn c¶nh khiÕn l·nh chñ Kujo trùc tiÕp qu¶n lÝ trang viªn Hine.1 Trang viªn Hine ®Çu thêi Muromachi.2 LÝ do khiÕn Kujo Masamoto ®Õn trang viªn Hine.2 Cuéc sèng bÊt æn trong trang viªn thêi Muromachi.107 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.1 T×nh tr¹ng chiÕn lo¹n liªn miªn.3 Sù hoµnh hµnh cña thiªn tai, dÞch bÖnh.3 Vai trß cña l·nh chñ vµ quan hÖ víi trang d©n.1 ViÖc kiÓm tra ruéng ®Êt vµ thu t«.4 Tæ chøc trang viªn Hine thêi Muromachi.1 Phiªn vµ xãm lµng trong trang viªn Hine.2 BiÖn ph¸p b¶o vÖ trang viªn.3 Mèi quan hÖ gi÷a c¸c lµng.4 Sinh ho¹t v¨n ho¸, tÝn ng−ìng.137 Ch−¬ng 3 trang viªn NhËt B¶n.1 Kh¸i niÖm trang viªn vµ ph©n k× lÞch sö trang viªn.2 Ph©n lo¹i trang viªn. Giai ®o¹n trang viªn s¬ k× (VIII-X).

Giai ®o¹n h×nh thµnh ChÕ ®é trang viªn (XI-XII). Giai ®o¹n ph¸t triÓn cña ChÕ ®é trang viªn (cuèi XII-XIV). Giai ®o¹n tan r· cña ChÕ ®é trang viªn (XV-XVI).3 Lµng trong trang viªn.4 Kinh tÕ trang viªn. S¶n xuÊt n«ng nghiÖp.

S¶n xuÊt thñ c«ng nghiÖp, khai th¸c, chÕ biÕn l©m, h¶i s¶n vµ th−¬ng nghiÖp.5 Vai trß cña trang viªn ®èi víi nh÷ng biÕn ®æi kinh tÕ x· héi ë NhËt B¶n thêi cËn ®¹i. Nu«i d−ìng sù ph¸t triÓn cña tÇng líp vâ sÜ. H×nh thµnh lµng tù trÞ vµ x· héi n«ng th«n thêi cËn ®¹i. Sù ph¸t triÓn m« h×nh qu¶n lÝ trùc tiÕp trong chÝnh s¸ch mét cÊp qu¶n lÝ.

B−íc ®Çu h×nh thµnh m¹ng l−íi giao th«ng th−¬ng m¹i. Mét vµi suy nghÜ liªn hÖ víi ViÖt Nam. VÒ chÕ ®é ruéng ®Êt cña hai n−íc. VÒ tæ chøc lµng cña hai n−íc.187 Danh môc c¸c c«ng tr×nh khoa häc cña t¸c gi¶ liªn quan ®Õn luËn ¸n.193 Tµi liÖu tham kh¶o.194 Tµi liÖu tham kh¶o tiÕng ViÖt.194 Tµi liÖu tham kh¶o tiÕng Nga.196 Tµi liÖu tham kh¶o tiÕng Anh.196 Tµi liÖu tham kh¶o tiÕng NhËt.197 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com danh môc C¸c ch÷ viÕt t¾t B.1: B¶ng 1 cña ch−¬ng 1 §HQG: §¹i häc Quèc gia §H KHXH&NV: §¹i häc Khoa häc X· héi vµ Nh©n v¨n GS.1: H×nh 1 cña ch−¬ng 1 NXB: Nhµ xuÊt b¶n S§.1: S¬ ®å 1 cña ch−¬ng 1 TL.1: T− liÖu sè 1 cña ch−¬ng 1 *: KÝ hiÖu ch÷ H¸n chØ cã trong tiÕng NhËt nªn kh«ng cã ©m H¸n ViÖt 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com danh môc C¸c s¬ ®å, b¶ng vµ h×nh ¶nh minh häa S¬ ®å: S¬ ®å 1.1: Trang viªn Oyama thêi Heian.2: Trang viªn Oyama thêi Kamakura.3: Trang viªn Oyama cña §«ng tù thêi Muromachi.1: Trang viªn Hine thêi Kamakura.2: Trang viªn Hine thêi Muromachi.1: HÖ thèng qu¶n lÝ trang viªn s¬ k×.2: ChÕ ®é ruéng ®Êt ë NhËt B¶n thÕ kØ XI-XII.3: Sù ph©n chia quyÒn lîi gi÷a c«ng gia vµ vò gia.4: Chia ®«i së l·nh vµ tæ chøc trang viªn.5: Quan ®iÓm phñ nhËn liªn kÕt lµng cña Nagahara Kenji.6: Quan ®iÓm vÒ liªn kÕt gi÷a c¸c danh chñ cña Kawane Yoshiyasu.7: Quan ®iÓm vÒ liªn kÕt lµng vµ vai trß tÝch cùc cña c¸c danh chñ cña Oyama Kyohei.8: ChÕ ®é qu¶n lÝ ruéng ®Êt thêi Toyotomi Hideyoshi.9: So s¸nh trang viªn NhËt B¶n víi mét sè lo¹i h×nh ruéng ®Êt cña ViÖt Nam.1: C¸c l« ®Êt trong trang viªn Oyama thêi Heian.2: So s¸nh ruéng kª khai trong sæ Kohei vµ Kowa.3: Phiªn trong trang viªn Oyama thêi Muromachi.4: Vâ sÜ - ®¹i quan cña trang viªn Oyama.5: C¸c sù kiÖn chÝnh trong lÞch sö trang viªn Oyama.1: C¸c lo¹i ruéng ®Êt trong lµng Hineno thÕ kØ XIV.2: Thiªn tai dÞch bÖnh trong trang viªn Hine.3: Phiªn trong trang viªn Hine thêi Muromachi.4: C¸c sù kiÖn chÝnh trong lÞch sö trang viªn Hine.138 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com H×nh: H×nh 1.1: VÞ trÝ trang viªn Oyama vµ Hine.2: T− liÖu cña Toji.3: Ph©n bè c¸c thung lòng d−íi ch©n nói Oyama.4: C¸c di tÝch kh¶o cæ häc vïng Oyama.5: VÞ trÝ cña Toji.6: S¬ ®å c¸c l« ®Êt thÕ kØ XI.7: S¬ ®å thø tù kiÓm ®Êt thÕ kØ XII.8: S¬ ®å nguån n−íc lµng Nishitai.9: VÞ trÝ lµng Nishitai trªn b¶n ®å hiÖn ®¹i .10: GiÊy nhËn kho¸n ruéng cña lµng Ichiitani n¨m 1318.11: S¬ ®å ph¹m vi t−íi tiªu cña hå Hoshimaru.12: Sù biÕn ®æi ph¹m vi trang viªn Oyama.1: B¶n gèc ghi chÐp vÒ chuyÕn du hµnh cña Ngµi Masamoto.2: B¶n ®å khu vùc trang viªn Hine.3: S¬ ®å lµng phô cËn lµng Hineno.5: Chó gi¶i s¬ ®å lµng Hineno.6: Quang c¶nh lµng Hineno ngµy nay.7: §Þa h×nh lµng Iriyamada.8: §−êng dÉn n−íc qua khe nói.9: S¬ ®å ®Òn Oyuseki thêi Muromachi.10: Sù biÕn ®æi ph¹m vi trang viªn Hine.1: B¶n ®å ph©n bè trang viªn thêi Heian vµ Kamakura.140 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Më ®Çu 1.

Lý do chän ®Ò tµi Kh¸i niÖm shoen (荘園, trang viªn) xuÊt hiÖn trong tiÕng NhËt tõ thÕ kû thø VIII vµ tån t¹i trong lÞch sö NhËt B¶n ®Õn thÕ kû XVI. §Æc biÖt tõ nöa sau thÕ XI, 1 kh¸i niÖm trang viªn th−êng g¾n liÒn víi shoensei (荘園制, trang viªn chÕ) - chÕ ®é ruéng ®Êt thay thÕ cho chÕ ®é handen (班田, ban ®iÒn). Trang viªn ®−îc coi lµ vÊn 2 ®Ò trung t©m trong viÖc nghiªn cøu chÕ ®é ruéng ®Êt cña NhËt B¶n thêi trung thÕ vµ lµ c¬ së quan träng ®Ó lý gi¶i nh÷ng biÕn ®æi trong c¬ cÊu kinh tÕ x· héi NhËt B¶n thêi cËn ®¹i (bao gåm thêi cËn thÕ) trë vÒ sau3. Trong nghiªn cøu vÒ trang viªn, trang viªn thêi Heian vµ Kamakura ®−îc ®¸nh gi¸ lµ m¶ng ®Ò tµi ®−îc nghiªn cøu thµnh c«ng nhÊt trªn c¬ së c¸c t− liÖu nh− “Heian ibun” (平安遺文, Di v¨n thêi Heian), “Kamakura ibun” (鎌倉遺文, Di v¨n thêi Kamakura)., c¸c nguån t− liÖu ®Þa ph−¬ng nh− “Hyogokenshi” (兵庫県史, LÞch sö tØnh Hyogo), t− liÖu cña c¸c dßng hä nh− “Kujoke monjo” (九条家文書, V¨n th− cña dßng hä Kujo), “Masamoto ko tabihikitsuke” (政基公旅引付, Ghi chÐp vÒ chuyÕn du hµnh cña Ngµi Masamoto) hay t− liÖu cña c¸c chïa x· lín nh− Todaiji (東大寺, §«ng §¹i tù), Kofukuji (興福寺, H−ng Phóc tù), Toji (東寺,§«ng tù).

Trong khi ®ã, lÞch sö trang viªn thêi Muromachi, ®Æc biÖt lµ thêi ChiÕn Quèc, th−êng kh«ng ®−îc nghiªn cøu ®éc lËp mµ g¾n liÒn víi viÖc nghiªn cøu qu¸ tr×nh l·nh chñ ho¸ tÇng líp vâ sÜ, sù h×nh thµnh c¸c lµng vµ liªn lµng tù trÞ. Thêi k× nµy, 1 Thêi gian tån t¹i cña trang viªn t−¬ng ®−¬ng víi c¸c thêi Heian (平安, B×nh An, 794-1185, hoÆc 1192), Kamakura (鎌 倉, Liªm Th−¬ng, 1185-1333), Muromachi (室町, ThÊt §Ýnh, 1333-1573, trong ®ã cã hai giai ®o¹n quan träng lµ Nambokucho (南北朝, Nam B¾c triÒu (1336-1392) vµ Sengoku (戦国, ChiÕn Quèc, 1477-1573)) vµ Azuchi-Momoyama ( 安土・桃山, An Thæ §µo S¬n, 1568-1600). 2 Tõ nh÷ng n¨m 1970, mét sè nhµ nghiªn cøu ®−a ra kh¸i niÖm shoen koryo sei (荘園・公領制, trang viªn-c«ng l·nh chÕ) nhÊn m¹nh sù tån t¹i cña c«ng l·nh song song víi trang viªn t¸c ®éng qua l¹i cña hai lo¹i h×nh nµy. LuËn ¸n nµy lÊy trang viªn lµm ®èi t−îng nghiªn cøu chÝnh nªn t¸c gi¶ chØ tËp trung ph©n tÝch kh¸i niÖm, ®Æc ®iÓm cña trang viªn vµ chÕ ®é trang viªn.

3 Chusei (中世, trung thÕ) tøc trung ®¹i, gåm thêi Kamakura vµ ®Çu thêi Muromachi. 1 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com ngoµi t− liÖu cña ®Þa ph−¬ng, cña c¸c dßng hä quÝ téc vµ chïa x·, c¸c lÖnh cña M¹c phñ vµ t− liÖu cña c¸c dßng hä vâ sÜ nh− “Nakaharake monjo” (中原家文書, V¨n th− cña dßng hä Nakahara) ®· cung cÊp thªm nhiÒu th«ng tin cã gi¸ trÞ vÒ trang viªn. N¨m 2000, sau khi b¶o vÖ luËn v¨n th¹c sÜ víi ®Ò tµi “Trang viªn NhËt B¶n thÕ kØ VIII-XIV”, t«i ®· sang thùc tËp t¹i tr−êng §¹i häc Tæng hîp Osaka trong 9 th¸ng víi dù ®Þnh bæ sung t− liÖu vÒ m« h×nh chung cña trang viªn NhËt B¶n, ®Æc biÖt lµ thêi k× tan r· cña trang viªn (XIV-XVI), chuÈn bÞ cho luËn ¸n TiÕn sÜ. Nh−ng sau mét thêi gian võa häc tËp võa trao ®æi ý kiÕn víi c¸c gi¸o s− vµ nghiªn cøu sinh cña Khoa Sö tr−êng §¹i häc Tæng hîp Osaka, t«i hiÓu r»ng nh÷ng vÊn ®Ò cßn tranh c·i vÒ m« h×nh trang viªn NhËt B¶n nãi chung chØ cã thÓ gi¶i quyÕt trªn c¬ së nghiªn cøu vµ tæng hîp t− liÖu cña c¸c trang viªn cô thÓ.

Víi sù h−íng dÉn cña c¸c thµy gi¸o vµ sù gióp ®ì cña c¸c b¹n nghiªn cøu sinh, t«i ®· b¾t tay s−u tÇm, ®äc c¸c t− liÖu gèc vµ ®i kh¶o s¸t mét sè trang viªn gÇn Osaka. Sau mét thêi gian häc tËp vµ nghiªn cøu, t«i quyÕt ®Þnh chän ®Ò tµi luËn ¸n TiÕn sÜ lµ “Trang viªn NhËt B¶n thÕ kØ VIII-XVI qua trang viªn Oyama vµ Hine”. LÝ do t«i lùa chän ®Ò tµi nµy tr−íc hÕt lµ Oyama (大山, §¹i S¬n) vµ Hine (日 根, NhËt C¨n) lµ hai trang viªn t«i cã ®iÒu kiÖn ®i kh¶o s¸t nhiÒu lÇn nhÊt. Trong ®ã, trang viªn Oyama m»n ë phÝa b¾c Osaka, cßn trang viªn Hine ë phÝa nam Osaka.