Luận án tiến sĩ tổ chức hệ thống kiểm soát nội bộ trong các đơn vị dự toán trực

i LỜI CAM ðOAN Tôi xin cam ñoan Luận án này là công trình của riêng tôi. Số liệu sử dụng trong Luận án là trung thực. Những kết quả của Luận án chưa từng ñược công bố trong bất cứ công trình nào khác. ii LỜI CẢM ƠN Tác giả xin bày tỏ sự biết ơn sâu sắc tới người hướng dẫn khoa học, ñã nhiệt tình hướng dẫn Tác giả hoàn thành Luận án.

Tác giả xin bày tỏ sự cảm ơn Trường ðại học Kinh tế quốc dân, Viện ðào tạo Sau ñại học Trường ðại học Kinh tế quốc dân, Khoa Kế toán ñã giúp ñỡ Tác giả trong suốt quá trình học tập và nghiên cứu Luận án. Tác giả xin trân trọng cảm ơn sự hỗ trợ quý báu trong quá trình thu thập tài liệu, trao ñổi kinh nghiệm, góp ý sửa chữa Luận án của thủ trưởng phòng tài chính các ñơn vị, Thủ trưởng Cục Tài chính - Bộ Quốc phòng, các chuyên gia kiểm toán tại Phòng Kiểm toán - Cục Tài chính. Cuối cùng, Tác giả muốn bày tỏ lời cảm ơn tới toàn thể gia ñình ñã ñộng viên, giúp ñỡ Tác giả trong suốt quá trình nghiên cứu và hoàn thành Luận án. iii MỤC LỤC Trang Lời cam ñoan i Lời cảm ơn ii Mục lục iii Danh mục chữ viết tắt vi Danh mục sơ ñồ, bảng vii LỜI MỞ ðẦU 1 Chương 1: NHỮNG VẤN ðỀ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ TỔ CHƯC HỆ THỐNG KIỂM SOÁT NỘI BỘ TRONG CÁC ðƠN VỊ DỰ TOÁN TRỰC 10 THUỘC BỘ QUỐC PHÒNG 1.

Lý luận chung về tổ chức hệ thống kiểm soát nội bộ 10 1. Kiểm tra, kiểm soát trong quản lý 10 1. Bản chất hệ thống kiểm soát nội bộ 17 1. Tổ chức hệ thống kiểm soát nội bộ trong một ñơn vị 26 1.

ðặc ñiểm của ñơn vị dự toán trực thuộc bộ quốc phòng với tổ chức hệ 28 thống kiểm soát nội bộ 1. ðặc ñiểm hoạt ñộng và tổ chức quản lý của ñơn vị dự toán trực thuộc 28 bộ quốc phòng với tổ chức hệ thống kiểm soát nội bộ 1. ðặc ñiểm tài chính của ñơn vị dự toán trực thuộc bộ quốc phòng với 32 tổ chức hệ thống kiểm soát nội bộ 1. Kinh nghiệm quốc tế vể tổ chức kiểm soát ngân sách trong các ñơn vị 42 quân ñội 1.

Khái quát chung về kiểm soát ngân sách quốc phòng ở một số quốc 42 gia 1. Một số bài học kinh nghiệm ñối với tổ chức kiểm soát nội bộ trong 51 các ñơn vị dự toán trực thuộc Bộ Quốc phòng Việt Nam Kết luận Chương 1 53 Chương 2: THỰC TRẠNG TỔ CHỨC HỆ THỐNG KIỂM SOÁT NỘI BỘ TRONG CÁC ðƠN VỊ DỰ TOÁN TRỰC THUỘC BỘ QUỐC PHÒNG 55 VIỆT NAM 2. ðặc ñiểm ñơn vị dự toán trực thuộc Bộ Quốc phòng Việt Nam với chọn mẫu 55 nghiên cứu iv 2. Tố chức hệ thống kiểm soát nội bộ trong các ñơn vị dự toán trực thuộc Bộ 58 Quốc phòng 2.

Môi trường kiểm soát 58 2. Hệ thống thống tin kế toán 88 2. Thủ tục kiểm soát 94 2. ðánh giá chung hệ thống kiểm soát nội bộ trong quản lý tài chính ở các ñơn 115 vị dự toán trực thuộc Bộ Quốc phòng 2.

Ưu ñiểm trong tổ chức hệ thống kiểm soát nội bộ ở các ñơn vị dự 115 toán trực thuộc Bộ Quốc phòng 2. Một số hạn chế và nguyên nhân hạn chế của tổ chức hệ thống kiểm 119 soát nội bộ trong các ñơn vị dự toán trực thuộc Bộ Quốc phòng Kết luận Chương 2 130 Chương 3. PHƯƠNG HƯỚNG VÀ GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN TỔ CHỨC HỆ THỐNG KIỂM SOÁT NỘI BỘ TRONG CÁC ðƠN VỊ DỰ TOÁN 131 TRỰC THUỘC BỘ QUỐC PHÒNG 3. Sự cần thiết và phương hướng hoàn thiện tổ chức hệ thống kiểm soát nội bộ 131 trong các ñơn vị dự toán trực thuộc Bộ Quốc phòng 3.

Sự cần thiết hoàn thiện tổ chức hệ thống kiểm soát nội bộ trong các 131 ñơn vị dự toán trực thuộc Bộ Quốc phòng 3. Phương hướng hoàn thiện tổ chức hệ thống kiểm soát nội bộ trong các 132 ñơn vị dự toán trực thuộc Bộ Quốc phòng 3. Giải pháp hoàn thiện tổ chức hệ thống kiểm soát nội bộ trong các ñơn vị dự 133 toán trực thuộc Bộ Quốc phòng 3. Xác ñịnh mô hình tổ chức hệ thống kiểm soát nội bộ trong các ñơn vị 133 dự toán trực thuộc Bộ Quốc phòng 3.

Tạo dựng môi trường kiểm soát vững mạnh 135 3. Hoàn thiện tổ chức hệ thống thông tin kế toán 150 3. Hoàn thiện thủ tục kiểm soát 161 3. Nâng cao chất lượng công tác kiểm tra tài chính ñối với các ñơn vị 166 trực thuộc 3.

Một số kiến nghị thực hiện giải pháp 167 3. Kiến nghị với Kiểm toán Nhà nước 167 v 3. Kiến nghị với Quốc hội 168 3. Kiến nghị với Bộ Quốc phòng 169 3.

Kiến nghị với Cục Tài chính 171 Kết luận Chương 3 172 KẾT LUẬN 174 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO X Phụ lục I: Danh sách ñơn vị trực thuộc BQP và cơ cấu các ñơn vị ñược ñiều tra Xvii Phụ lục II: Câu hỏi ñiều tra và tổng hợp kết quả ñiều tra Xix Phụ lục III: Hệ thống chứng từ kế toán xxxvi Phụ lục IV: Hệ thống tài khoản kế toán xxxviii Phụ lục V: Hệ thống sổ kế toán xxxxi Phụ lục VI: Hệ thống báo cáo kế toán xxxixii vi DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT Chữ viết tắt Viết ñầy ñủ I. Tiếng việt BHXH Bảo hiểm xã hội BHYT Bảo hiểm y tế BQP Bộ Quốc phòng CNVQP Công nhân viên quốc phòng CS Chiến sĩ HSQ Hạ sĩ quan KSNB Kiểm soát nội bộ KTNB Kiểm toán nội bộ NSðB Ngấn sách ñảm bảo NSNN Ngân sách nhà nước NSQP Ngân sách Quốc phòng NSSD Ngân sách sử dụng QNCN Quân nhân chuyên nghiệp TQTNS Tổng quyết toán ngân sách TBKT Trang bị kỹ thuật TSCð Tài sản cố ñịnh VK Vũ khí XDCB Xây dựng cơ bản II. Tiếng Anh AICPA Hiệp hội Kế toán viên công chứng Hoa Kỳ AAA Hội Kế toán Hoa Kỳ ASB Auditing Standard Board IIA Hiệp hội Kiểm toán viên nội bộ COBIT Control Objective For Information and Related Technology COSO Committed Of Sponsoring Organization IMA Hiệp hội Kế toán viên quản trị INTOSAI Tổ chức quốc tế các cơ quan kiểm toán tối cao ERM Enterprise Risk Management Framework GAO Cơ quan Kiểm toán Nhà nước Hoa Kỳ vii DANH MỤC SƠ ðỒ Số sơ ñồ Tên sơ ñồ Trang Sơ ñồ 1.1 Cơ cấu kiểm soát nội bộ theo COSO 16 Sơ ñồ 1.2 Cơ cấu hệ thống kiểm soát nội bộ theo IFAC 24 Sơ ñồ 1.3 ðơn vị dự toán trực thuộc bộ quốc phòng trong cơ cấu tổ chức 30 quân ñội Sơ ñồ 2.1 ðơn vị dự toán trực thuộc Bộ Quốc phòng trong cơ cấu tổ 64 chức quân ñội Việt Nam Sơ ñồ 2.2 Mô hinh tổ chức khối cơ quan Bộ Quốc phòng 65 Sơ ñồ 2.3 Mô hinh tổ chức của quân khu 66 Sơ ñồ 2.4 Mô hình tổ chức bộ máy của quân ñoàn, quân binh chủng 67 Sơ ñồ 2.5 Hệ thống cơ quan tài chính của các ñơn vị dự toán trực thuộc 68 BQP Sơ ñồ 2.6 Cơ cấu tổ chức của Phòng Tài chính các ñơn vị 69 Sơ ñồ 2.7 Trình tự lập dự toán ngân sách năm 74 Sơ ñồ 2.8 Trình tự hạch toán kế toán theo Hình thức Nhật ký Sổ cái 92 (Các ñơn vị ghi thủ công) Sơ ñồ 2.9 Trình tự hạch toán kế toán theo Hình thức Nhật ký Sổ cái 92 (Các ñơn vị sử dụng Phần mềm kế toán) Sơ ñồ 2.10 Nội dung kiểm soát trên các yếu tố của hệ thống KSNB các 115 ñơn vị dự toán trực thuộc BQP (thực trạng) Sơ ñồ 3.1 Mô hình tổ chức hệ thống KSNB ñơn vị dự toán trực thuộc 134 BQP (ñề xuất) viii DANH MỤC BẢNG BIỂU Số bảng Tên bảng Trang Bảng 2.1 Tổng hợp kết quả ñiều tra về ñặc thù quản lý 58 Bảng 2.2 Kết quả ñiều tra về cơ cấu tổ chức 61 Bảng 2.3 Kết quả ñiều tra về chính sách nhân sự 70 Bảng 2.4 Kết quả ñiều tra về công tác kế hoạch của các ñơn vị dự toán 72 trực thuộc BQP Bảng 2.5 Hệ thống kế hoạch tài chính của ñơn vị dự toán trực thuộc 73 BQP theo quy ñịnh hiện hành Bảng 2.6 Kết quả ñiều tra về tổ chức bộ máy kiểm soát 79 Bảng 2.7 Kết quả ñiều tra về tác ñộng môi trường kiểm soát bên ngoài 82 Bảng 2.8 Kết quả ñiều tra về hệ thống kế toán các ñơn vị dự toán trực 89 thuộc BQP Bảng 2.9 Kết quả ñiều tra về thủ tục kiểm soát các ñơn vị dự toán trực 94 thuộc BQP Bảng 2.10 Khái quát thực hiện tổ chức kiểm soát trong các ñơn vị dự 114 toán trực thuộc BQP 1 MỞ ðẦU 1. Tính cấp thiết của ðề tài Kiểm soát nội bộ (KSNB) là hoạt ñộng tự kiểm soát trong từng ñơn vị.

Vì vậy, KSNB luôn là một phương sách hữu hiệu trong quản lý từng ñơn vị, ñặc biệt với những ñơn vị có quy mô lớn và KSNB ñã trở thành một hệ thống. Bộ Quốc phòng (BQP) hàng năm ñược giao quản lý, sử dụng một khối lượng lớn tài sản và kinh phí ñể thực hiện nhiệm vụ bảo vệ Tổ quốc. Việc quản lý, sử dụng có hiệu quả các nguồn lực vật chất và kinh phí ñược Nhà nước giao vào mục ñích quân sự có ý nghĩa to lớn cả về kinh tế và chính trị. Vì vậy, cấp uỷ ñảng, người chỉ huy các cấp phải tăng cường quản lý tài chính bằng nhiều chủ trương, biện pháp cụ thể.

Trong các biện pháp ñó, tổ chức hệ thống KSNB là một nội dung quan trọng. ðối với BQP công tác quản lý, sử dụng tài sản và kinh phí diễn ra trực tiếp từ các ñơn vị trực thuộc BQP trở xuống như: các quân khu, quân ñoàn, quân binh chủng, học viện nhà trường, tổng cục và các ñơn vị cấp dưới. Mặt khác, hoạt ñộng quân sự mang tính ñặc thù, trong môi trường khắc nghiệt dẫn ñến tính chất chi tiêu ngân sách quốc phòng (NSQP) phức tạp, việc quản lý các khoản chi này gặp nhiều khó khăn. Lãnh ñạo, chỉ huy và cán bộ nghiệp vụ trong các ñơn vị dự toán trực thuộc BQP thường dựa trên các quy ñịnh của pháp luật, kinh nghiệm cá nhân ñể giải quyết công việc hơn là một cái nhìn tổng quát, khoa học về hệ thống KSNB.

Rất ít các ñơn vị có ñược chính sách và thủ tục KSNB riêng, phù hợp với thực tiễn ñơn vị và thực sự hiệu lực ñể thực hiện công tác quản lý tài chính một cách hữu hiệu. Việc thiếu một kỹ năng phân tích về mọi mặt từ mục tiêu, rủi ro ñến các hoạt ñộng kiểm soát sẽ dẫn ñến lãng phí nguồn lực vào những thủ tục kiểm soát không cần thiết, trong khi lại bỏ sót những rủi ro quan trọng.