Luận án tiến sĩ thiết chế tổ chức quản lý và tệ nạn cường hào ở làng xã vùng đồn

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN _______________________ TRẦN HỒNG NHUNG THIẾT CHẾ TỔ CHỨC, QUẢN LÍ VÀ TỆ NẠN CƢỜNG HÀO Ở LÀNG XÃ VÙNG ĐỒNG BẰNG BẮC BỘ THẾ KỈ XVIII-XIX LUẬN ÁN TIẾN SĨ LỊCH SỬ Hà Nội - 2017 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN _______________________ TRẦN HỒNG NHUNG THIẾT CHẾ TỔ CHỨC, QUẢN LÍ VÀ TỆ NẠN CƢỜNG HÀO Ở LÀNG XÃ VÙNG ĐỒNG BẰNG BẮC BỘ THẾ KỈ XVIII-XIX Chuyên ngành: Lịch sử Việt Nam Mã số: 62 22 03 13 LUẬN ÁN TIẾN SĨ LỊCH SỬ NGƢỜI HƢỚNG DẪN KHOA HỌC: PGS. VŨ VĂN QUÂN Hà Nội – 2017 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan bản luận án này là công trình khoa học của riêng tôi. Tên đề tài luận án không trùng với bất cứ nghiên cứu nào đã đƣợc công bố. Các tài liệu, số liệu sử dụng trong luận án đƣợc trích dẫn trung thực, khách quan và rõ ràng về xuất xứ.

Hà Nội, tháng năm 2017 Trần Hồng Nhung TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com LỜI CẢM ƠN Để hoàn thành luận án, tác giả đã nhận đƣợc rất nhiều sự giúp đỡ, hỗ trợ từ phía thầy cô, gia đình, bạn bè, đồng nghiệp. Trƣớc tiên, tôi xin chân thành bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới PGS.TS Vũ Văn Quân, ngƣời thầy đã hƣớng dẫn chỉ bảo tận tình cho tôi trong suốt quá trình viết luận án. Những chỉ bảo cặn kẽ, tỉ mỉ của thầy là kinh nghiệm vô cùng quý báu trong bƣớc đƣờng nghiên cứu khoa học tiếp theo và trong sự nghiệp giảng dạy của cá nhân tôi. Tôi hết lòng cảm tạ các thầy cô trong Bộ môn Lịch sử Việt Nam cổ trung đại và Khoa Lịch sử: GS.

Vũ Minh Giang, TS. Phạm Đức Anh, TS. Đỗ Thị Thùy Lan, PGS. Phan Phƣơng Thảo, PGS.

Hoàng Anh Tuấn, PGS.cùng các thầy cô trong hội đồng bảo vệ cấp cơ sở và cấp Đại học Quốc gia đã gợi mở cho tôi nhiều ý tƣởng và đóng góp những ý kiến vô cùng xác đáng cho luận án của tôi. Tôi cũng xin dành lời cảm ơn đặc biệt đến GS. Nguyễn Quang Ngọc, thầy đã luôn động viên khích lệ và định hƣớng những vấn đề khoa học để tôi triển khai trong bản luận án tiến sĩ này. Nhân đây, tôi gửi lời cảm ơn sâu sắc tới các bạn bè, đồng nghiệp đã luôn chia sẻ, giúp đỡ, cung cấp tƣ liệu và nhiều thông tin hữu ích cho việc thực hiện luận án.

Xin đƣợc cảm ơn các thầy cô Khoa Pháp luật Hành chính Nhà nƣớc- Trƣờng Đại học Luật Hà Nội, nơi tôi công tác đã tạo mọi điều kiện thuận lợi cho tôi trong quá trình hoàn thành luận án. Tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành tới Phòng Đào tạo Sau Đại học, Trƣờng Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội đã tận tình hƣớng dẫn quy trình thực hiện và hồ sơ luận án. Xin đƣợc gửi lời biết ơn và cảm tạ đến bố mẹ và gia đình tôi- đã ủng hộ, quan tâm, và là chỗ dựa vững chắc giúp tôi có thêm động lực phấn đấu và quyết tâm hoàn thành luận án. TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com MỤC LỤC MỞ ĐẦU.

Lí do chọn đề tài. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu. Mục đích nghiên cứu. Nguồn tƣ liệu nghiên cứu.

Hƣớng tiếp cận và phƣơng pháp nghiên cứu. Đóng góp của luận án. Cấu trúc luận án.9 CHƢƠNG 1:TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN. Nghiên cứu về làng Việt nói chung.

Khái quát lịch sử nghiên cứu. Những thành tựu và hạn chế. Nghiên cứu về làng xã vùng đồng bằng Bắc Bộ thế kỉ XVIII- XIX. Nghiên cứu về thiết chế tổ chức, quản lí của làng xã đồng bằng Bắc Bộ thế kỉ XVIII-XIX.

Những nghiên cứu về thiết chế chính trị trong đó có thiết chế tổ chức, quản lý làng xã. Những nghiên cứu về thiết chế tổ chức, quản lí làng xã. Các công trình nghiên cứu trực tiếp về thiết chế tổ chức, quản lý làng xã đồng bằng Bắc Bộ thế kỉ XVIII-XIX. Nghiên cứu về nạn cƣờng hào làng xã thế kỉ XVIII-XIX.

Một vài nhận xét và hƣớng nghiên cứu của luận án .34 CHƢƠNG 2: BỐI CẢNH LÀNG XÃ VÙNG ĐỒNG BẰNG BẮC BỘ THẾ KỈ XVIII-XIX. Bối cảnh lịch sử thế kỉ XVIII-XIX. Vài nét về làng xã vùng đồng bằng Bắc Bộ thế kỉ XVIII-XIX. Khái lược về làng Việt từ cội nguồn đến trước thế kỉ XVIII.

Cơ sở kinh tế .43 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail. Đời sống tư tưởng- tín ngưỡng. Khái quát đơn vị hành chính cơ sở ở đồng bằng Bắc Bộ thế kỉ XVIII- XIX .54 Tiểu kết chương 2: .59 CHƢƠNG 3: THIẾT CHẾ TỔ CHỨC, QUẢN LÍ CỦA LÀNG XÃ VÙNG ĐỒNG BẰNG BẮC BỘ THẾ KỈ XVIII-XIX. Thiết chế quản lí làng xã.

Thiết chế hành chính. Thiết chế tự trị làng xã. Các thiết chế xã hội. Hƣơng ƣớc với vấn đề quản lí làng xã thế kỉ XVIII-XIX.

Nội dung cơ bản của hương ước ở đồng bằng Bắc Bộ thế kỉ XVIII- XIX. Giá trị và hạn chế của hương ước vùng đồng bằng Bắc Bộ thế kỉ XVIII-XIX.95 Tiểu kết chương 3 .104 CHƢƠNG 4:NẠN CƢỜNG HÀO LÀNG XÃ Ở ĐỒNG BẰNG BẮC BỘTHẾ KỈ XVIII-XIX: THỰC TRẠNG, HỆ QUẢ VÀ NGUYÊN NHÂN. Thực trạng của nạn cƣờng hào ở làng xã đồng bằng Bắc Bộ thế kỉ XVIII-XIX. Khái niệm, thành phần cường hào.

Biểu hiện của nạn cường hào .Hệ quả của nạn cƣờng hào làng xã thế kỉ XVIII-XIX. Đối với đời sống người nông dân. Đối với nhà nước. Nguyên nhân của tệ nạn cƣờng hào ở làng xã đồng bằng Bắc Bộ thế kỉ XVIII-XIX.

Nguyên nhân kinh tế. Nguyên nhân chính trị. Nguyên nhân xã hội .133 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail. Nguyên nhân lịch sử .137 Tiểu kết chương 4 .142 DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN .149 TÀI LIỆU THAM KHẢO .150 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com DANH MỤC BẢNG Bảng 2.1: Tỷ lệ ruộng công và ruộng tƣ ở một số làng thuộc châu thổ sông Hồng đầu thế kỉ XIX…………………………………………………….

Số lƣợng các đơn vị hành chính cơ sở đầu thế kỉ XIX ở đồng bằng Bắc Bộ…………………………………………………………………………….3: Số nhân đinh, ruộng đất của các tỉnh vùng đồng bằng Bắc Bộ cuối thế kỉ XIX………………………………………………………………………. Số lƣợng các đơn vị hành chính cơ sở ở đồng bằng Bắc Bộ……. Số nhân đinh, ruộng đất của các tỉnh vùng đồng bằng Bắc Bộ cuối thế kỉ XIX…………………………………………………………………. Thống kê những ghi chép về nạn cƣờng hào làng xã ở đồng bằng Bắc Bộ trong Đại Nam thực lục (1802-1884)…………………………………….108 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com MỞ ĐẦU 1.

Lí do chọn đề tài Trong lịch sử dân tộc Việt Nam, làng xã đóng một vai trò trọng yếu. Vũ Đình Hòe, Bộ trƣởng Quốc gia giáo dục Chính phủ lâm thời của nƣớc Việt Nam Dân chủ Cộng hòa đã nhận định: “Muốn tìm hiểu lịch sử hình thành dân tộc Việt Nam thì phải tìm hiểu cộng đồng làng xã, và muốn xây dựng lại đất nƣớc Việt Nam thì cũng phải bắt đầu từ việc xây dựng lại cộng đồng làng xã. Vì không có làng xã Việt Nam thì không có quốc gia Việt Nam”[38].Bởi vậy muốn hiểu rõ về xã hội Việt Nam từ truyền thống đến hiện đại, muốn phát triển đất nƣớc trong thời kì Đổi mới, hội nhập không thể không xuất phát từ làng xã. Với vị trí, vai trò đó, đã có nhiều học giả trong và ngoài nƣớc dành sự quan tâm nghiên cứu đến các khía cạnh khác nhau của làng xã, góp phần dựng lên bức tranh toàn cảnh về làng Việt trong tiến trình lịch sử.

Tuy nhiên, những hiểu biết của chúng ta hiện nay về làng xã vẫn chƣa thực sự đáp ứng đƣợc đòi hỏi của nhận thức và thực tiễn xây dựng nông thôn thời kì công nghiệp hóa, hiện đại hóa. Do đó, tiếp tục tìm hiểu và nhận thức sâu sắc hơn về làng xã cổ truyền nhằm phục vụ cho công cuộc xây dựng nông thôn Việt Nam mới là một yêu cầu bức thiết. Một trong những vấn đề cần đƣợc quan tâm nghiên cứu một cách toàn diện, cặn kẽ hơn đó là về thiết chế tổ chức, quản lí làng xã cổ truyền cùng những hệ quả và ảnh hƣởng của nó đến đời sống chính trị hiện nay. Từ cuối những năm 80 đầu những năm 90, khi nông thôn Việt Nam bƣớc vào thời kỳ đổi mới,cùng với sự khẳng định lại vị trí của hộ gia đình, làng thôn cũ – với tính cách là cộng đồng dân cƣ gắn kết truyền thống cũng dần đƣợc tái lập.

Các yếu tố và thiết chế làng truyền thống do đó cũng có điều kiện phục hồi: nhƣ đình, chùa đƣợc trùng tu và xây mới, lễ hội đƣợc tổ chức lại, sinh hoạt dòng họ đƣợc tái sinh, các hội- tổ chức hợp tác trong kinh tế- xã hội xuất hiện ngày càng nhiều,hƣơng ƣớc đƣợc tái biên rộng rãi. Các mặt tích cực trong hoạt động thôn làng nhƣ các thiết chế tự quản và văn hóa, tín ngƣỡng đƣợc đẩy mạnh, nhƣng đồng thời các yếu tố tiêu cực cũng đƣợc dịp trỗi dậy. Sự gắn kết dòng họ trong những năm gần đây có khuynh hƣớng chặt chẽ và ý thức dòng họ trong mỗi cá nhân ngày một sâu đậm hơn. Các quy ƣớc dòng họ, lập quỹ khuyến học hƣớng con cháu rèn tập những truyền thống đạo đức tốt đẹp, đề cao tinh thần hiếu học, lập gia phả góp phần nâng cao ý thức cội nguồn…Tuy nhiên, bên cạnh những mặt tích cực đó thì sự phục hồi trỗi dậy của quan hệ dòng họ cũng đặt ra nhiều vấn đề phức tạp.

Đó là các hiện tƣợng “chi bộ của họ”, “chính quyền 1 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com của họ”, hạn chế dân chủ và công bằng xã hội, làm giảm hiệu lực của pháp luật. Hƣơng ƣớc, quy ƣớc ngày càng khẳng định đƣợc vị trí, vai trò trong việc xây dựng, thực hiện nếp sống văn minh, thực hiện dân chủ ở cơ sở, phát huy vai trò tự quản và truyền thống, tập quán tốt đẹp của cộng đồng dân cƣ qua đó góp phần đƣa pháp luật, chủ trƣơng, chính sách của Nhà nƣớc đi vào cuộc sống. Tuy nhiên, vẫn tồn tại một số hƣơng ƣớc, quy ƣớc có nội dung trái pháp luật, xâm phạm hoặc hạn chế quyền con ngƣời, quyền công dân. Thậm chí, ở nhiều nơi, hƣơng ƣớc biến tƣớng thành một thứ “lệ làng” tùy tiện của các trƣởng thôn, chủ tịch xã quan liêu, hách dịch, thiếu hiểu biếtđặt ra bắt dân phải tuân theo.

Nạn cƣờng hào- một di sản tiêu cực của thiết chế làng truyền thống- đang vấn đề nổi cộm ở nhiều làng quê.