Luận án tiến sĩ thể loại trường ca trong văn học hiện đại việt nam

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN DIÊU THỊ LAN PHƢƠNG THỂ LOẠI TRƢỜNG CA TRONG VĂN HỌC HIỆN ĐẠI VIỆT NAM LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HỌC HÀ NỘI - 2010 1 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Trường ca là một thể loại xuất hiện sớm của văn học thế giới. Trong lịch sử phát triển nó đã ghi lại những giai đoạn hào hùng, những chiến công vang dội của các dân tộc. Bất kì một đất nước nào cũng mong có được những bản tráng ca muôn đời.

Với tư cách là một thể loại mang đậm chất sử thi, gắn liền với tinh thần dân tộc, trường ca có một ý nghĩa rất đặc biệt. Từ thể loại này chúng ta sẽ thấy được sự vận động của ý thức cộng đồng, của lịch sử cũng như một phần thấy được sự vận động của một nền văn học nào đó. Ở Việt Nam, trường ca với tư cách là một thể loại văn viết, văn bác học chỉ thực sự phát triển trong nền văn học hiện đại. Dù vậy, nó đã có tiền đề từ xa xưa, từ những thể loại như khan, mo, sử thi Tây Nguyên, diễn ca lịch sử, cho đến các truyện thơ Nôm khuyết danh hoặc hữu danh, những bài thơ dài.

Trong nền văn học hiện đại, cách nhìn nhận về thể loại này cũng rất khác nhau, thậm chí có người cho rằng nó không tồn tại, nghĩa là không xứng đáng được trở thành một thể loại độc lập. Tuy nhiên, thực tế trường ca vẫn luôn có thực, dù sôi nổi như thời chống Mỹ hay tiềm tại như giai đoạn sau này. Và khó có thể bác bỏ nó, bởi dù có quan niệm như thế nào, vẫn luôn có sự đồng thuận trong tầm đón đợi của độc giả. Nghĩa là khi nhìn thấy chữ “trường ca”, chúng ta đã ít nhiều qui định nên những khả năng, chờ đón một dạng thức cho quá trình đọc hiểu.

Sự chờ đón đó dù mơ hồ hay hiển hiện thì nó vẫn tồn tại; thậm chí sau đó kì vọng đọc có bị phá vỡ (điều này vẫn thường xẩy ra đối với các thể loại và các văn bản cụ thể khác, bởi vì đó chỉ là một dự đoán, mà dự đoán thì có thể sai số). Nghiên cứu về trường ca trở nên hấp dẫn chúng tôi khi từ đó có thể giải đáp được nhiều câu hỏi về văn học nói riêng và văn hóa nói chung; về các vấn đề xã hội cũng như lịch sử tinh thần của một dân tộc. Trước hết, dân tộc Việt Nam là một dân tộc có truyền thống về trường ca. Điều đó thể hiện ngay ở các tác phẩm dài hơi từng có trong lịch sử, và có lúc, các tác phẩm dạng này đã xuất hiện ồ ạt như một cao trào (sự xuất hiện của ngâm khúc, diễn ca lịch sử, truyện Nôm thế kỉ XVIII).

Giới nghiên cứu Việt Nam thực sự vẫn chưa có một công trình nào xứng đáng với ý nghĩa lịch sử và xã hội của các thể tài 2 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com này trong đời sống văn học. Đến văn học hiện đại, trường ca – với nội hàm đặc thù mà người ta đã qui định cho thể loại này, xuất hiện rầm rộ trên văn đàn Việt Nam, trở thành hiện tượng vào những năm 80 thế kỉ XX. Xét riêng trong văn học cách mạng, đây là thể loại mang tính lịch sử và tính xã hội rõ rệt nhất, từ đó có thể thấy được những điểm đặc thù của nền văn học này. Mối quan hệ phức tạp giữa nó với các thể loại khác có thể khiến cho việc nghiên cứu gợi mở ra nhiều vấn đề còn tồn đọng trong lịch sử và lí luận văn học.

Trong dòng chảy văn học, trường ca hoàn toàn là thể loại không đứng yên. Vượt ra tính chất sử thi tưởng như bất biến của nó, diễn trình của thể loại đã đổi thay nhiều và có những cách tân hoàn toàn có thể so sánh với tiểu thuyết. Những cảm thức nhuốm màu thời đại nhất (chẳng hạn như hậu hiện đại) cũng được thử nghiệm ở trường ca. Đó là lí do làm cho vấn đề trở nên mới mẻ, thời sự, khơi gợi sự khám phá đối với nhiều nhà nghiên cứu gần đây.

Có thể nói, xét trên phương diện văn học sử, đây là thể loại đã có những thành tựu nhất định, có số lượng tác phẩm khá lớn, các bài viết lẻ tẻ khá nhiều, nhưng hoàn toàn chưa có một phác thảo nào về tiến trình của nó. Phải chăng đó là một khoảng trống nên được lấp đầy. Từ thực tế nghiên cứu lí thuyết, chúng tôi nhận thấy, các ý kiến về thể loại trường ca có nhiều khác biệt, đến nay, tình hình vẫn không mấy thay đổi. Đành rằng cái khung thể loại bao giờ cũng mong manh, nhất là với thực tế sáng tác phức tạp gần đây, nhưng, một đồng thuận tương đối về mặt lí thuyết bao giờ cũng cần thiết đối với nghiên cứu khoa học.

Chúng tôi mong muốn tìm được sự đồng thuận ấy thông qua việc khảo sát thể loại trường ca. Phải xác định được một số cơ sở và điểm riêng đặc thù, thể loại mới đủ xương cốt để tồn tại độc lập. Thực tế thì trường ca đã tồn tại với tư cách thể loại, nhưng việc xác định và gọi tên các điểm riêng của nó thì còn khá mơ hồ. Điều đó không khác gì thời nguyên thủy, khi biết có con người mà không hiểu và không thể giải phẫu được nó.

Ngoài ra, sự phát triển của thể loại trường ca hiện đại không chỉ là hiện tượng của văn học Việt Nam mà còn là hiện tượng văn học của nhiều nước có phong trào giải phóng dân tộc, đặc biệt là các nước đi theo con đường xây dựng Xã hội chủ 3 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail. Sự gặp gỡ đó cũng là tiền đề để chúng ta thấy được những điểm tương đồng và khác biệt của các nền văn học. Với cách nhìn nhận như trên, chúng tôi nhận thấy thể loại trường ca là một vấn đề có ý nghĩa đối với công việc nghiên cứu. Vì thế, chúng tôi đã chọn đề tài Thể loại trường ca trong văn học hiện đại Việt Nam cho luận án của mình, nhằm giải quyết một số vấn đề còn bỏ ngỏ trên cả hai phương diện lịch sử văn học và lí luận văn học.

Lịch sử vấn đề. Trường ca cổ điển (hay sử thi cổ đại) là thể loại đã tồn tại trong một thời gian rất dài ở Châu Âu. Trường ca có thể được viết bằng cả văn vần và văn xuôi. Sau này, một số tiểu thuyết, kịch bằng thơ như Faust(Goethe), Epghenhi Onheghin(Puskin).

cũng được một số người gọi là trường ca. Đối với một phạm vi rộng như thế dĩ nhiên có nhiều cách nhìn khác nhau. Điều này còn phụ thuộc vào truyền thống văn học dân tộc, quan niệm thời đại, môi trường văn hoá. Và có một điều chắc chắn là các nhà nghiên cứu đã không hề thờ ơ với thể loại này.

Trong số tài liệu mà chúng tôi được biết thì T.Tasso (1544-1595) đã phát biểu những quan điểm lý luận văn học của mình qua tác phẩm Nhận xét về loại trường ca anh hùng. Trong đó ông đã tập trung sự chú ý vào việc nghiên cứu lí luận về anh hùng ca từ đó đề ra nhiều luận điểm Mỹ học khái quát. Ông đã khẳng định rằng phạm trù cái kì diệu có một ý nghĩa quan trọng và căn bản, đó là phạm trù chủ đạo của anh hùng ca (theo Borep). Tasso, Hegel cũng viết rất nhiều về trường ca sử thi.

Trong bộ Mỹ học, ông đã nghiên cứu một cách hệ thống về hoàn cảnh ra đời, các đặc điểm và diễn biến lịch sử của thơ sử thi. Trong đó ông xếp các trường ca sử thi thuộc loại hình thơ (các nghệ thuật lãng mạn) và cho rằng “chính với tính cách là một tổng thể nguyên sơ mà trường ca sử thi làm thành cái quí báu nhất, quyển sách, quyển Thánh kinh của một dân tộc mà mọi dân tộc lớn và quan trọng đều có. Bước sang một giai đoạn khác, dưới cách nhìn thi pháp học, Bakhtin đã giúp ta hình dung về các vấn đề thời gian nghệ thuật, cách thể hiện trong tác phẩm trường ca sử thi một cách rõ hơn (các ý kiến của Bakhtin sẽ được chúng tôi trình 4 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com bày trong chương I). Mặt khác, theo nhà nghiên cứu Hoàng Ngọc Hiến, ở Nga thể loại trường ca rất phát triển và đã có những thời kì khá phồn thịnh.

Vì vậy, lí luận về trường ca ở Nga có thể nói là tương đối hoàn thiện. Từ thế kỉ XIX Bêlinxki đã đưa ra những nhận định về đặc trưng của thể loại này. Ông cho rằng “nó chỉ chớp lấy những yếu tố mang chất thơ, chất lí tưởng của cuộc sống mà nội dung là những chiêm nghiệm sâu sắc nhất về thế giới và những vấn đề cao sâu nhất của nhân loại hiện tại. Trong thời đại Xô Viết có những nhà khoa học chuyên nghiên cứu về trường ca (A.

Xôkôlôv) và trên Báo văn học cũng đã có những cuộc thảo luận sôi nổi về trường ca. Hiện nay, ở các nước nói tiếng Anh, trường ca, với các dạng epic, epic poetry, long poems… vẫn nhận được sự quan tâm nhất định. Chỉ cần gõ tên thuật ngữ này lên Google sẽ tìm thấy vô số kết quả cho cả sáng tác được xuất bản và công trình khoa học. Trong đó, chúng tôi được biết một vài công trình nổi bật là: Modern epic: The World-System from Goethe to García Márquez của tác giả Franco Moretti, xuất bản năm 1994 tại Turin (Ý) và được Quintin Hoare dịch ra tiếng Anh, xuất bản năm 1996.

Trong đó, thuật ngữ Modern epic được hiểu rất rộng bao gồm cả văn vần và văn xuôi, cả tự sự và trữ tình. Traditions of heroic and epic poetry (Truyền thống anh hùng ca và trường ca) (1989) tập hợp bài viết của nhiều tác giả như J. Smith, Karl Reichl, T. Hatto, Jeff Opland.

Trong đó đề cập đến các vấn đề như: Giải phẫu anh hùng ca/ trường ca; Đặc trưng về hình thức và nội dung của trường ca; cấu trúc của trường ca; chức năng của trường ca; Thời gian, không gian của trường ca; chủ nghĩa anh hùng; một số vấn đề thể loại… Trong cả hai công trình trên, có thể nhận thấy rằng, vấn đề mà họ thận trọng nhất vẫn là khi trình bày cách hiểu về khái niệm “epic” và “modern epic”. Vấn đề này sẽ được chúng tôi nói rõ hơn ở nội dung luận án. Như vậy việc nghiên cứu thể loại trường ca trên thế giới nói chung cũng đã có một quá trình lịch sử và có thể khẳng định đây là vấn đề mà nhiều nhà nghiên cứu đã quan tâm.