Luận án Tiến sĩ: Kỹ năng giao tiếp sư phạm của giáo viên mầm non với trẻ mẫu giáo

BỘ QUỐC PHÒNG HỌC VIỆN CHÍNH TRỊ VŨ THÚY HOÀN KỸ NĂNG GIAO TIẾP SƯ PHẠM CỦA GIÁO VIÊN MẦM NON VỚI TRẺ MẪU GIÁO LUẬN ÁN TIẾN SĨ TÂM LÝ HỌC HÀ NỘI – 2018 BỘ QUỐC PHÒNG HỌC VIỆN CHÍNH TRỊ VŨ THÚY HOÀN KỸ NĂNG GIAO TIẾP SƯ PHẠM CỦA GIÁO VIÊN MẦM NON VỚI TRẺ MẪU GIÁO Chuyên ngành: Tâm lý học Mã số: 931 04 01 LUẬN ÁN TIẾN SĨ TÂM LÝ HỌC NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: 1. PGS, TS Nguyễn Văn Tuân 2. PGS, TS Trương Thị Khánh Hà HÀ NỘI - 2018 Lời cam đoan Tôi cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu, kết quả nghiên cứu nêu trong luận án là trung thực và có xuất xứ rõ ràng.

TÁC GIẢ LUẬN ÁN Vũ Thuý Hoàn MỤC LỤC TRANG PHỤ BÌA LỜI CAM ĐOAN MỤC LỤC DANH MỤC CÁC BẢNG DANH MỤC BIỂU ĐỒ MỞ ĐẦU 5 Chuong 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI 12 1. Tình hình nghiên cứu có liên quan đến đề tài luận án 12 1. Khái quát kết quả nghiên cứu của các công trình khoa học đã công bố và những vấn đề luận án tập trung giải quyết 28 Chương 2 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ KỸ NĂNG GIAO TIẾP SƯ PHẠM CỦA GIÁO VIÊN MẦM NON VỚI TRẺ MẪU GIÁO 32 2.1 Các khái niệm cơ bản 32 2.2 Các kỹ năng giao tiếp sư phạm cơ bản của giáo viên mầm non với trẻ mẫu giáo và tiêu chí đánh giá 64 2.3 Các yếu tố ảnh hưởng đến kỹ năng giao tiếp sư phạm của giáo viên mầm non với trẻ mẫu giáo 79 Chương 3 TỔ CHỨC VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 90 3.1 Tổ chức nghiên cứu 90 3.2 Các phương pháp nghiên cứu 93 Chương 4 KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU KỸ NĂNG GIAO TIẾP SƯ PHẠM CỦA GIÁO VIÊN MẦM NON VỚI TRẺ MẪU GIÁO 112 4.1 Thực trạng kỹ năng giao tiếp sư phạm của giáo viên mầm non với trẻ mẫu giáo 112 4.2 Thực trạng các yếu tố ảnh hưởng đến kỹ năng giao tiếp sư phạm của giáo viên mầm non với trẻ mẫu giáo 145 4.3 Biện pháp tâm lý – sư phạm nâng cao kỹ năng giao tiếp sư phạm của giáo viên mầm non với trẻ mẫu giáo 153 4.4 Kết quả thực nghiệm tác động 164 KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 173 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 176 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 177 PHỤ LỤC 188 DANH MỤC CÁC BẢNG STT TÊN BẢNG Trang Bảng 2. Đánh giá tổng hợp mức độ biểu hiện của các 1 nhóm kỹ năng kỹ năng giao tiếp sư phạm của giáo viên mầm non với trẻ mẫu giáo 78 Bảng 4.1: Đánh giá chung về thực trạng kỹ năng giao tiếp 2 sư phạm của giáo viên mầm non 112 3 Bảng 4.2a: Nhóm kỹ năng thiết lập mối quan hệ với trẻ mẫu giáo 117 4 Bảng 4.2 b: Kỹ năng nắm bắt tâm lý trẻ 118 Bảng 4.2 c: Kỹ năng thể hiện sự thành tâm, thiện ý, tôn 5 trọng trẻ 121 6 Bảng 4.2 d: Kỹ năng thể hiện sự yêu thương trẻ 122 Bảng 4.3 a: Nhóm kỹ năng trao đổi thông tin về nhận thức, 7 tình cảm, hành động 123 8 Bảng 4.3b: Kỹ năng trao đổi thông tin về nhận thức 124 9 Bảng 4.3c: Kỹ năng trao đổi thông tin về tình cảm 126 10 Bảng 4.3 d: Kỹ năng trao đổi thông tin về hành động 128 11 Bảng 4.4a : Nhóm kỹ năng sử dụng phương tiện giao tiếp 130 12 Bảng 4.4 b: Kỹ năng sử dụng đồ dùng, đồ chơi 131 13 Bảng 4.4 c: Kỹ năng sử dụng hành vi, cử chỉ 132 14 Bảng 4.4 d: Kỹ năng sử dụng ngôn ngữ nói 134 Bảng 4.

So sánh mức độ kỹ năng giao tiếp sư phạm của 15 giáo viên mầm non theo các trình độ đào tạo 136 Bảng 4. So sánh mức độ kỹ năng giao tiếp sư phạm của 16 giáo viên mầm non theo thâm niên nghề nghiệp 138 Bảng 4.7: So sánh mức độ kỹ năng giao tiếp sư phạm của 17 giáo viên mầm non theo địa bàn 140 18 Bảng 4.8: Tương quan giữa các kỹ năng (r) 143 Bảng 4.9: Điểm trung bình chung của kỹ năng giao tiếp sư 19 phạm của giáo viên mầm non 145 Bảng 4.10: Đánh giá các yếu tố ảnh hưởng đến kỹ năng 20 giao tiếp sư phạm của giáo viên mầm non 146 21 Bảng 4.11: Kết quả khảo sát trước và thực nghiệm 165 Bảng 4.12: Kỹ năng thiết lập mối quan hệ với trẻ thống kê 22 theo tần suất 166 Bảng 4.13: Kỹ năng trao đổi thông tin về nhận thức, tình 23 cảm, hành động thống kê theo tần suất 168 Bảng 4.14: Kỹ năng sử dụng phương tiện giao tiếp của giáo 24 viên mầm non thống kê theo tần suất 170 DANH MỤC SƠ ĐỒ BIỂU ĐỒ STT TÊN SƠ ĐỒ, BIỂU ĐỒ Trang Biểu đồ 4. Các mức độ kỹ năng giao tiếp sư phạm của 1 giáo viên mầm non với trẻ mẫu giáo 116 Biểu đồ 4. Thực trạng kỹ năng giao tiếp sư phạm của giáo 2 viên mầm non với trẻ mẫu giáo 135 Biểu đồ 4.

So sánh mức độ kỹ năng giao tiếp sư phạm 3 của giáo viên mầm non theo trình độ đào tạo 137 Biểu đồ 4. So sánh mức độ kỹ năng giao tiếp sư phạm 4 của giáo viên mầm non theo thâm niên 139 Biểu đồ 4. Kỹ năng giao tiếp sư phạm của giáo viên mầm 5 non ở các địa bàn khác nhau 141 Sơ đồ 4. Tương quan giữa các yếu tố ảnh hưởng với các 6 kỹ năng giao tiếp sư phạm của giáo viên mầm non với trẻ mẫu giáo 150 Biểu đồ 4.6: Kỹ năng giao tiếp sư phạm của giáo viên mầm 7 non với trẻ mẫu giáo trước và sau thực nghiệm 165 Biểu đồ 4.7: Kỹ năng thiết lập quan hệ với trẻ trước và sau 8 thực nghiệm 167 Biểu đồ 4.8: Kỹ năng trao đổi thông tin về nhận thức, tình 9 cảm, hành động trước và sau thực nghiệm 169 Biểu đồ 4.9: Kỹ năng sử dụng phương tiện giao tiếp trước 10 và sau thực nghiệm 171 5 MỞ ĐẦU 1.

Lý do chọn đề tài luận án Giáo viên mầm non là người chăm sóc, nuôi dưỡng và giáo dục trẻ từ 3 tháng đến 72 tháng tuổi tại các cơ sở giáo dục mầm non thuộc các loại hình trường công lập, bán công, dân lập, tư thục. Vị trí của người giáo viên mầm non có thể được coi là người thầy đầu tiên cùng với cha mẹ trẻ xây dựng nền móng ban đầu của nhân cách con người. Mục đích lao động sư phạm của giáo viên mầm non nhằm giúp trẻ phát triển thể chất, tình cảm, trí tuệ, thẩm mỹ; hình thành những yếu tố đầu tiên của nhân cách [16, tr. Để thực hiện có hiệu quả mục đích trên, giáo viên mầm non phải sử dụng nhiều phương tiện lao động khác nhau, có kỹ năng nghiệp vụ sư phạm mầm non đạt yêu cầu [64].

Một trong những kỹ năng rất quan trọng trong hoạt động sư phạm mà giáo viên mầm non cần phải có đó là kỹ năng giao tiếp sư phạm. Bởi vì, thông qua giao tiếp, cô giáo sẽ thiết lập được mối quan hệ với trẻ, hiểu được đặc điểm tâm sinh lý của trẻ và giúp trẻ lĩnh hội các tri thức tiền khoa học trong chương trình giáo dục mầm non. Sự thành thục, linh hoạt trong quá trình giao tiếp của cô với trẻ sẽ là một yếu tố đóng vai trò quan trọng giúp trẻ yêu cô, yêu lớp, yêu trường mầm non, từ đó khơi dậy ở trẻ những cảm xúc tích cực, phong phú và hứng thú tham gia các hoạt động do cô tổ chức. Như vậy, kỹ năng giao tiếp sư phạm là một yếu tố quan trọng, không thể thiếu đối với giáo viên mầm non khi chăm sóc giáo dục trẻ, yếu tố này giúp họ dễ dàng thực hiện các mục đích giáo dục và đạt được kết quả cao, ngược lại, nếu thiếu nó, quá trình tác động đến trẻ sẽ gặp khó khăn, không đạt hiệu quả.

Tuy nhiên, qua khảo sát sơ bộ, chúng tôi nhận thấy, đa số giáo viên mầm non (26/30) chưa chú ý rèn luyện nâng cao kỹ năng này cho bản thân. Họ nghĩ rằng, chỉ cần nắm vững chuyên môn, tổ chức các hoạt động chăm sóc giáo dục trẻ theo đúng chương trình, cho các con ăn đủ 6 chất dinh dưỡng để phát triển vận động tinh, vận động thô, chiều cao cân nặng theo đúng chuẩn là được. Từ đó dẫn đến nhận thức của giáo viên về lĩnh vực này còn nhiều hạn chế, các giáo viên còn xem nhẹ vai trò của kỹ năng giao tiếp sư phạm trong quá trình giáo dục. Trẻ mẫu giáo là những trẻ từ 3 – 6 tuổi, gồm mẫu giáo bé (3 – 4 tuổi), mẫu giáo nhỡ (4 – 5 tuổi) và mẫu giáo lớn (5 – 6 tuổi).

Ở độ tuổi này, ngôn ngữ nói tuy đã phát triển và trở thành phương tiện giao tiếp chủ đạo của trẻ nhưng vẫn còn hạn chế, tình cảm đang trong giai đoạn phát triển và chi phối toàn bộ đời sống tâm lý của trẻ, kiểu tư duy trực quan hành động đang chiếm ưu thế. Đặc biệt trẻ mẫu giáo bé đang trải qua thời kỷ khủng hoảng tâm lý, với những mâu thuẫn mà trẻ phải vượt qua dưới sự hướng dẫn chăm sóc đúng đắn của nhà giáo dục, đó là mâu thuẫn giữa nhu cầu, mong muốn được tự lập và khả năng còn hạn chế; mâu thuẫn giữa nhu cầu muốn được làm việc như người lớn với những cấm đoán của người lớn. Những đặc điểm tâm lý đó của trẻ mẫu giáo là một khó khăn đối với người giáo viên mầm non, đặc biệt trong quá trình giao tiếp. Nếu họ không có kỹ năng giao tiếp tốt, không am hiểu đặc điểm tâm lý của trẻ thì việc giáo dục trẻ sẽ gặp rất nhiều trở ngại, và có thể dẫn tới những sai lệch trong hành vi giáo dục.

Năm 2017, tác giả Nguyễn Minh Ngọc đã có công trình nghiên cứu về kỹ năng giao tiếp sư phạm của giáo viên mầm non nhưng chỉ là với trẻ mẫu giáo lớn (5 – 6 tuổi). Như vậy, đi sâu nghiên cứu một cách có hệ thống cả về cơ sở lý luận và thực tiễn kỹ năng giao tiếp sư phạm của giáo viên mầm non với trẻ mẫu giáo (3 – 6 tuổi) hiện nay chưa có. Xuất phát từ những lý do trên, tác giả chọn đề tài “Kỹ năng giao tiếp sư phạm của giáo viên mầm non với trẻ mẫu giáo”.