Luận án tiến sĩ tác động của biến đổi cơ cấu tuổi dân số đến tăng trưởng kinh tế

i LỜI CAM ðOAN Tôi xin cam ñoan ñây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu, kết quả nêu trong luận án là trung thực và có nguồn gốc rõ ràng. Tác giả luận án BÙI THỊ MINH TIỆP ii MỤC LỤC LỜI CAM ðOAN. i DANH MỤC CÁC BẢNG.

iv DANH MỤC CÁC HÌNH. v DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT. vi DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT. vi MỞ ðẦU.

1 CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ BIẾN ðỔI CƠ CẤU TUỔI DÂN SỐ VÀ TÁC ðỘNG CỦA BIẾN ðỔI CƠ CẤU TUỔI DÂN SỐ ðẾN TĂNG TRƯỞNG KINH TẾ. Tổng quan lý luận về tăng trưởng kinh tế và mối quan hệ tăng dân số - tăng trưởng kinh tế. Tăng trưởng kinh tế và sự ảnh hưởng của yếu tố dân số. Biến ñổi dân số và mối quan hệ tăng dân số - tăng trưởng kinh tế.

Cơ sở lý thuyết về biến ñổi cơ cấu tuổi dân số và tác ñộng của biến ñổi cơ cấu tuổi dân số ñến tăng trưởng kinh tế. Tổng quan nghiên cứu về tác ñộng của biến ñổi cơ cấu tuổi dân số ñến tăng trưởng kinh tế ở các nước trên thế giới. Dân số và tăng trưởng kinh tế trên thế giới. Các nghiên cứu về tác ñộng của biến ñổi cơ cấu tuổi dân số ñến tăng trưởng kinh tế.

Kinh nghiệm quốc tế trong việc ứng xử với tác ñộng của biến ñổi dân số ñến tăng trưởng kinh tế. Bài học cho Việt Nam. 51 CHƯƠNG 2: BIẾN ðỔI CƠ CẤU TUỔI DÂN SỐ Ở VIỆT NAM: CƠ HỘI VÀ THÁCH THỨC CHO TĂNG TRƯỞNG KINH TẾ. Khái quát về tình hình dân số Việt Nam.

Chính sách dân số của Việt Nam. Biến ñổi cơ cấu tuổi dân số Việt Nam. Biến ñổi cơ cấu tuổi dân số Việt Nam giai ñoạn 1979-2009. Xu hướng biến ñổi cơ cấu tuổi của dân số Việt Nam giai ñoạn 2009- 2049.

Phân tích cơ hội và thách thức từ biến ñổi cơ cấu tuổi dân số cho tăng trưởng kinh tế Việt Nam. Từ thực trạng và xu hướng giảm dần của dân số trẻ em. Từ sự gia tăng mạnh mẽ của dân số trong tuổi lao ñộng. Từ sự gia tăng của dân số cao tuổi.

88 CHƯƠNG 3: ƯỚC LƯỢNG TÁC ðỘNG CỦA BIẾN ðỔI CƠ CẤU TUỔI DÂN SỐ ðẾN TĂNG TRƯỞNG KINH TẾ Ở VIỆT NAM VÀ KHUYẾN NGHỊ CHÍNH SÁCH. Ước lượng tác ñộng của biến ñổi cơ cấu tuổi dân số ñến tăng trưởng kinh tế dựa trên mô hình tăng trưởng Tân cổ ñiển. Xác ñịnh nhóm tuổi dân số có ñóng góp cho tăng trưởng kinh tế và ước lượng “lợi tức dân số” bằng phương pháp NTA. ðóng góp của biến ñổi cơ cấu tuổi dân số và năng suất lao ñộng cho tăng trưởng thu nhập bình quân ñầu người.

Khuyến nghị chính sách. 121 NHỮNG CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ ðà CÔNG BỐ LIÊN QUAN ðẾN LUẬN ÁN. 124 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO. 134 iv DANH MỤC CÁC BẢNG Bảng 1.1: Các công thức tính tỷ số phụ thuộc dân số .2: Dân số theo các nhóm nước trên thế giới, (1000 người) .3: Xu hướng cơ cấu dân số ở các nước trên thế giới (%) .1: Tổng tỷ suất sinh của dân số Việt Nam, 1989-2009.2: Cơ cấu dân số Việt Nam theo nhóm tuổi, 1979-2009 .3: Tỷ số phụ thuộc dân số, 1979-2009.4: Dân số cao tuổi ở Việt Nam, 1979-2009 .5: Chỉ số già hóa và tỷ số hỗ trợ tiềm năng, 1979-2049 .6: Dự báo dân số Việt Nam, 2009-2049 .7: Lao ñộng có việc làm phân theo nghề nghiệp, 1996 và 2009 (%) .8: Cơ cấu chi tiêu cho giáo dục trung học và ñại học ở Việt Nam, 2008 .9: Việc làm và tiền lương của việc làm chính (Nam: 15-60, Nữ: 15-55).1: Kết quả ước lượng tác ñộng của biến ñổi cơ cấu tuổi dân số ñến tăng trưởng kinh tế Việt Nam.2: ðóng góp của nhóm tuổi 20-54 ñến tăng trưởng kinh tế Việt Nam, 1989-2049 .3: ðóng góp của các yếu tố cho tăng trưởng kinh tế VN, 1989-2009 .4: ðóng góp của các yếu tố cho tăng trưởng kinh tế VN, 2009-2049.

108 v DANH MỤC CÁC HÌNH Hình 1.1: “Quá ñộ dân số” .2: Tăng dân số và tăng trưởng kinh tế giai ñoạn 1975 – 2004 .3: Thay ñổi cơ cấu tuổi dân số thế giới, 1950-2050 .4: Thu nhập bình quân ñầu người, khu vực ðông Á và ðông Nam Á.5: Chính sách thích ứng với biến ñổi dân số ñể thúc ñẩy tăng trưởng: Kinh nghiệm Nhật Bản và một số nước ðông Á.6: Giai ñoạn “cơ cấu dân số vàng” ở một số nước ðông Nam Á .7: Tỷ lệ tiết kiệm và ñầu tư của hộ gia ñình trong GDP .1: Dân số Việt Nam qua các thời kỳ .2: Tỷ lệ tăng dân số bình quân của Việt Nam, 1979-2009 .3: Tháp dân số Việt Nam, 1979-2009.4: Dân số Việt Nam theo nhóm tuổi, 1979-2009.5: Quy mô và tốc ñộ tăng dân số Việt Nam, 2009-2049 .6: Tỷ số phụ thuộc dân số Việt Nam, 2009 - 2049 .7: Tháp dân số dự báo của Việt Nam, 2029-2049 .8: Tỷ lệ dân số trẻ em Việt Nam, 1979-2049.9: Số lượng lao ñộng Việt Nam qua các thời kỳ, 1979-2050. Sự lệch pha trong ñào tạo và nhu cầu thị trường lao ñộng .11: Tỷ lệ dân số cao tuổi của Việt Nam, 1979-2050 .1: GDP bình quân ñầu người của Việt Nam, 2000-2009.2: Chi tiêu và thu nhập bình quân ñầu người của Việt Nam theo tuổi .3: Tốc ñộ tăng của dân số sản xuất thực tế và tiêu dùng thực tế. Tốc ñộ tăng tỷ số hỗ trợ của dân số Việt Nam. 104 vi DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT Viết tắt Nguyên văn tiếng Việt ADB Ngân hàng Phát triển Châu Á ASEAN Hiệp hội các nước ðông Nam Á ASXH An sinh xã hội BðDS Biến ñổi dân số CP Chính phủ DS Dân số DN Doanh nghiệp GDP Tổng sản phẩm quốc nội GSO Tổng cục Thống kê HDI Chỉ số Phát triển Con người ILO Tổ chức Lao ñộng Quốc tế IMF Quỹ tiền tệ Quốc tế IO Bảng cân ñối liên ngành (Input-Output) JICA Cơ quan Hợp tác Qtế Nhật Bản KHHGð Kế hoạch hóa gia ñình Lð-TB&XH Lao ñộng – Thương binh và Xã hội LHQ Liên Hợp Quốc (UN) NCT Người cao tuổi NKH Nhân khẩu học NTA Tài khoản chuyển giao quốc dân PRB Cục Tham chiếu dân số (Mỹ) SNA Hệ thống tài khoản quốc gia SRB Tỷ số giới tính TðTDS Tổng ñiều tra Dân số TFR Tổng tỷ suất sinh TNTB Thu nhập trung bình TW Trung ương UNFPA Quỹ dân số Liên hợp quốc UNICEF Quỹ Nhi ñồng Liên hợp quốc VHLSS ðiều tra mức sống hộ gia ñình Việt Nam 1 MỞ ðẦU 1.

Sự cần thiết của việc nghiên cứu ñề tài luận án Tăng trưởng kinh tế là vấn ñề quan tâm hàng ñầu ở các quốc gia. Cả lý thuyết và thực tế nghiên cứu ñều cho thấy dân số là một trong những yếu tố ảnh hưởng mạnh mẽ tới tăng trưởng kinh tế và có tầm quan trọng hàng ñầu ñối với chính trị - xã hội của mỗi nước. Ở Việt Nam, trong quá trình xây dựng và phát triển ñất nước, ðảng và Nhà nước ta ñã quan tâm ñến vấn ñề dân số và coi trọng việc xây dựng và thực hiện chính sách dân số. Khi ñất nước còn chưa thống nhất, Hội ñồng Bộ trưởng (nay là Chính phủ) ñã thông qua Quyết ñịnh số 216 ngày 26-12-1961, hướng dẫn sinh ñẻ có kế hoạch và chăm sóc sức khỏe bà mẹ, trẻ em, ñịnh hướng nâng cao chất lượng dân số.

Năm 1993, Nghị quyết số 04 - NQ/HNTW của Hội nghị lần thứ IV Ban Chấp hành Trung ương ðảng Cộng sản Việt Nam khóa VII khẳng ñịnh “Công tác dân số - Kế hoạch hóa gia ñình là một bộ phận quan trọng của chiến lược phát triển ñất nước, là một trong những vấn ñề kinh tế xã hội hàng ñầu của nước ta, là một yếu tố cơ bản ñể nâng cao chất lượng cuộc sống của từng người, từng gia ñình và của toàn xã hội” (BCH TW ðCSVN, 1993, tr1). Hành ñộng cụ thể sau Nghị quyết này là việc xây dựng và triển khai mạnh mẽ “Chiến lược Dân số - KHHGð ñến năm 2000” của Chính phủ, tiếp sau ñó là “Chiến lược Dân số Việt Nam giai ñoạn 2001 – 2010” và mới ñây nhất là “Chiến lược dân số và sức khỏe sinh sản Việt Nam giai ñoạn 2011 – 2020”. Cả hệ thống chính trị, xã hội ñã vào cuộc với các chương trình này. Cho ñến nay, công tác dân số ñạt nhiều thành tựu ñáng kể, ñóng góp tích cực cho tăng trưởng kinh tế và ổn ñịnh chính trị và xã hội.

Toàn xã hội ñã ý thức hơn và ñánh giá ñúng hơn về vấn ñề dân số trong mối quan hệ dân số - kinh tế và phát triển nên những thành tựu từ việc thực hiện các chương trình dân số-kế hoạch hoá gia ñình ngày càng rõ nét. Cũng vì lý do này mà các nghiên cứu và tranh luận khoa học về mối quan hệ dân số và phát triển ở nước 2 ta ngày càng phong phú hơn, mang tính thời sự hơn. ðặc biệt trong những năm gần ñây khi Việt Nam trải nghiệm những biến ñộng mạnh mẽ về quy mô và cơ cấu tuổi dân số. Vận hội và thách thức cùng xuất hiện ñan xen nhau trong quá trình biến ñổi dân số này.

“Quá ñộ dân số” ở Việt Nam ñang ñang diễn ra theo ba ñặc trưng rõ nét, ñó là (i) dân số trẻ em giảm cả về số lượng và tỷ trọng trong tổng dân số; (ii) dân số trong ñộ tuổi lao ñộng tăng mạnh và chiếm tỷ trọng ngày càng lớn trong tổng dân số; và (iii) dân số cao tuổi dần tăng lên. Cơ cấu tuổi của dân số Việt Nam ñang biến ñổi nhanh chóng, trong ñó “cơ cấu dân số vàng” (hay còn gọi là “cơ hội dân số”) xuất hiện cùng với những dấu hiệu của già hóa dân số. Vì thế, việc nghiên cứu sâu những kinh nghiệm quốc tế trong việc tận dụng “cơ hội dân số”, giải quyết các thách thức từ biến ñổi cơ cấu tuổi dân số và lượng hóa tác ñộng của nó ñến tăng trưởng kinh tế ở Việt Nam là cần thiết. Từ ñó cho việc cung cấp những bằng chứng khoa học thuyết phục, từ ñó ñề xuất, khuyến nghị các chính sách dân số phù hợp với ñịnh hướng phát triển của ñất nước.

Trên thế giới, nhiều quốc gia ñã tận dụng ñược cơ hội dân số ñể ñẩy nhanh tốc ñộ tăng trưởng kinh tế.