Luận án tiến sĩ sự hình thành hệ thống thể loại tự sự nghệ thuật trong tiến trìn

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN  PHẠM XUÂN THẠCH SỰ HÌNH THÀNH HỆ THỐNG THỂ LOẠI TỰ SỰ NGHỆ THUẬT TRONG TIẾN TRÌNH HIỆN ĐẠI HÓA VĂN HỌC VIỆT NAM NHỮNG NĂM ĐẦU THẾ KỶ XX LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HỌC HÀ NỘI - 2008 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN  PHẠM XUÂN THẠCH SỰ HÌNH THÀNH HỆ THỐNG THỂ LOẠI TỰ SỰ NGHỆ THUẬT TRONG TIẾN TRÌNH HIỆN ĐẠI HÓA VĂN HỌC VIỆT NAM NHỮNG NĂM ĐẦU THẾ KỶ XX Chuyên ngành: Văn học Việt Nam Mã số : 62.01 LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HỌC NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: 1. Trần Ngọc Vương HÀ NỘI - 2008 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com MỤC LỤC A. PHẦN MỞ ĐẦU 4 1. Lý do chọn đề tài 4 2.

Lịch sử vấn đề 7 3. Nhiệm vụ của đề tài 15 4. Phạm vi nghiên cứu của đề tài 16 5. Phƣơng pháp nghiên cứu 17 6.

Đóng góp của luận án 20 7. Cấu trúc của luận án 20 B. PHẦN NỘI DUNG 22 Chƣơng 1: Những tiền đề hiện đại hóa tự sự 22 1. Những tiền đề văn hóa xã hội 23 1.

Đô thị và đời sống đô thị 23 1. Những thiết chế văn hóa và các hoạt động văn hóa 25 1. Báo chí và xuất bản 25 1. Nhà trƣờng Pháp - Việt và mô hình giáo dục hiện đại kiểu phƣơng Tây 27 1.

Những lựa chọn ngôn ngữ 31 1. Những vận động văn hóa và tinh thần thời đại 33 1. Những vận động nội sinh của văn học 38 1. Truyền thống văn xuôi và tƣ duy tự sự; sự vận động của văn học trƣớc thế kỷ XX 38 1.

Sự hình thành của trƣờng văn học Những tiếng nói trong trƣờng văn học 46 1. Sự hình thành của trƣờng văn học ở Việt Nam 46 1. Những tiếng nói trong trƣờng văn học 50 1.1 Độc giả và tinh hoa của độc giả - giới phê bình 51 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.2 Giới nhà văn 52 Tiểu kết 58 Chƣơng 2. Diễn tiến quá trình hiện đại hóa tự sự trong giai đoạn giao thời 60 2.

Quá trình hình thành một quan niệm thể loại đặc trƣng của giai đoạn 60 2. Quan niệm về văn chƣơng và vị thế của thể văn tự sự trong tổng thể văn chƣơng 61 2. Hình dung và những cách định danh thể loại 65 2. Những giá trị đặc thù của tự sự trong giai đoạn giao thời 72 2.

Mối quan hệ giữa kể và tả trong tự sự nghệ thuật 73 2. Mối quan hệ giữa nghệ thuật và luân lý 73 2. Tự sự và những giá trị xã hội 76 2. Một phát triển đầy đứt đoạn 79 2.

Giai đoạn cuối thế kỷ XIX – Những ngƣời đi tiên phong 84 2. Hai thập niên đầu của thế kỷ XX - Làn sóng thứ nhất những ngƣời viết tiểu thuyết quốc ngữ 90 2. Những năm 1920 và làn sóng thứ hai những ngƣời viết tiểu thuyết 96 Tiểu kết 107 Chƣơng 3. Những khuynh hƣớng hiện đại hóa cấu trúc hình thức thể loại 108 3.

Tự sự ngắn - Một không gian mơ hồ 110 3. Giữa hƣ cấu và phi hƣ cấu 112 3.Tiểu thuyết và đoản thiên, hai cơ cấu luôn có sự thẩm thấu 114 3. Những dạng thức đoản thiên chủ yếu 115 3. Những cấu trúc hình thức của truyện kể 118 3.

Ngƣời kể chuyện và điểm nhìn 119 2 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Ngƣời kể chuyện 119 3. Giới thuyết về ngƣời kể chuyện 119 3. Các hình thức ngƣời kể chuyện và trần thuật Việt Nam trƣớc năm 1932 121 3.

Điểm nhìn trong trần thuật Việt Nam trƣớc năm 1932 125 3. Các yếu tố cấu thành hành vi kể. Tác động của ngƣời kể và điểm nhìn đối với hành vi trần thuật 130 3. Sự miêu tả 131 3.

Phân tích tâm lý. Sự hiện diện của tƣ duy phân tíchvà tƣ duy duy lý 136 3. Khi con ngƣời tự thể hiện. Lời gián tiếp tự do 140 3.

Thời gian và cấu trúc truyện kể 142 3. Độ dài thời gian tính và tốc độ trần thuật 143 3. Phá vỡ trật tự của thời gian. Các mô hình trần thuật 147 Tiểu kết 149 Chƣơng 4.

Ngôn ngữ, tự sự và ý thức hệ 151 4. Từ vựng, ý thức hệ và cái nhìn thế giới 152 4. Độ phong phú từ vựng 152 4. Từ vựng, ý thức hệ và những giá trị văn hóa 157 4.

Cú pháp - Cuộc xung đột giữa các giá trị 166 4. Diễn ngôn; ngữ nghĩa và cấu trúc hệ thống nhân vật 173 4.1 Cơ chế tạo nghĩa của diễn ngôn 174 4.2 Ngữ nghĩa, mô hình hành động và cấu trúc ngữ nghĩa của hệ thống nhân vật 180 Tiểu kết 190 C. PHẦN KẾT LUẬN 192 DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ 198 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 199 PHỤ LỤC 208 3 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. PHẦN MỞ ĐẦU 1.

LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI Cho đến nay, việc hình dung về lịch sử văn học Việt Nam với hai thời đại lớn bao gồm văn học Hán - Nôm thời trung đại theo mô hình văn học Trung Quốc và văn học quốc ngữ hiện đại theo mô hình văn học thế giới là điều đã đƣợc thừa nhận một cách rộng rãi trong giới nghiên cứu văn học. Từ cách hình dung đó, đặt ra cho những ngƣời nghiên cứu lịch sử văn học dân tộc những vấn đề hết sức cơ bản. Trƣớc hết, đó là vấn đề tính quy luật của quá trình chuyển đổi hệ hình diễn ra trong lịch sử văn học Việt Nam. Liệu quá trình hiện đại hóa văn học dân tộc là sản phẩm của một sự cƣỡng bức văn hóa từ bên ngoài hay là kết quả của một sự phát triển nội tại? Nói cách khác, mô hình văn học hiện đại nhƣ đã đƣợc định hình trong những năm 30 của thế kỷ XX liệu có phải là một bƣớc phát triển tất yếu mà nếu không có những tác động của cuộc tiếp xúc với phƣơng Tây, nền văn học dân tộc với những sự phát triển có tính nội tại của nó cũng sẽ vận động đến? Bên cạnh đó là vấn đề về sự đứt gãy giữa hai thời đại lớn của văn học dân tộc.

Liệu quá trình thay thế chữ Hán và chữ Nôm bằng chữ quốc ngữ có gây ra một sự đứt gãy văn hóa giữa con ngƣời hiện đại và di sản văn hóa truyền thống? Văn học hiện đại liệu có phải chỉ là một sự du nhập và bản địa hóa văn học châu Âu - nghĩa là một sự rời bỏ quá khứ văn học - hay là một sự phát triển tất yếu trên cơ sở những vận động của văn học dân tộc trong giai đoạn hậu kỳ của thời trung đại? Để trả lời đƣợc những câu hỏi đó, tất yếu phải quay trở về với giai đoạn diễn ra quá trình chuyển đổi hệ hình của văn học, giai đoạn giao thời kéo dài trong ba thập niên đầu thế kỷ XX. Theo quan điểm của chúng tôi, có một giai đoạn đặc biệt nằm giữa hai thời đại lớn của văn học dân tộc. Đƣợc định hƣớng từ các nghiên cứu sử văn học của Giáo sƣ Trần Đình Hƣợu, chúng tôi hình dung giai đoạn này kéo dài trong khoảng ba thập niên đầu tiên của thế kỷ XX, tính từ năm 1904 - 1905, khi cuộc cách mạng văn hóa lớn của lịch sử Việt Nam bắt đầu diễn ra trong các phong trào Duy tân cho đến 1932, thời điểm Phan Khôi công bố bài thơ Tình già mở đầu cho phong trào 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Thơ mới. Đây chính là quãng thời gian diễn ra quá trình chuyển đổi hệ hình của văn học dân tộc.

Trong con mắt của ngƣời nghiên cứu, văn học Việt Nam ba mƣơi năm đầu thế kỷ XX giống nhƣ một phòng thí nghiệm khổng lồ. Ngƣời viết văn và ngƣời làm văn học trong giai đoạn này cùng chia sẻ một ý thức: họ đang tham dự vào việc kiến tạo cho một cái gì còn chƣa hình thành, một thực tế chƣa từng tồn tại. Đó cũng là một giai đoạn đặc biệt phong phú về thành phần công chúng và ngƣời sáng tác văn học và chính sự đa dạng của đội ngũ tác giả và công chúng đã dẫn đến sự đa dạng của những khuynh hƣớng hiện đại hóa văn học. Nhƣ các tác giả của giáo trình Văn học Việt Nam giai đoạn giao thời 1900-1930 đã chứng minh, có cả hai khuynh hƣớng cùng đồng thời diễn ra: đổi mới văn học truyền thống và lặng lẽ du nhập, bản địa hóa kiểu mẫu văn học thế giới.

Cả hai khuynh hƣớng đều có những đại diện xuất sắc. Việc đồng thời tồn tại nhiều nhóm tác giả và công chúng với nguồn gốc văn hóa khác nhau khiến cho không một khuynh hƣớng nào có thể phát triển một cách thuần nhất. Sự pha trộn và sự thỏa hiệp trở thành khuynh hƣớng chung của toàn bộ đời sống văn học, nhƣ chính cái khẩu hiệu văn hóa đƣợc tôn lên tiên phong trong giai đoạn này: “Điều hòa tân cựu - Thổ nạp Âu Á”. Trong một cảm hứng chung chuẩn bị cho một cái gì còn chƣa định hình, một cái mới chƣa từng có, hàng loạt công việc đã đƣợc khởi sự.

Ngƣời ta bắt tay vào chuẩn hóa và làm mới tiếng Việt. Cảm hứng kiến tạo cái mới kết hợp với tinh thần dân tộc đã hình thành một tâm lý phổ biến trong toàn bộ giới trí thức về việc “tổng kiểm kê” lại toàn bộ di sản văn chƣơng quá khứ. Song song với công việc đó, dịch thuật đƣợc đề cao nhƣ một thứ “quốc sách”. Dịch thuật đã dẫn đến sự đồng hiện của nhiều truyền thống văn học trong một giai đoạn ngắn, từ văn học Việt Nam đến văn học thế giới, phƣơng Đông và phƣơng Tây, từ những giá trị cổ điển nhất đến những giá trị có tính thị trƣờng nhất.

Một hiện tƣợng đặc biệt có ý nghĩa của giai đoạn này là sự hình thành của trƣờng văn học (le champ littéraire) theo ngôn ngữ của xã hội học nghệ thuật hiện đại. Văn học bắt đầu tách khỏi sự lệ thuộc vào những hình thái ý thức xã hội khác 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com để trở thành một lĩnh vực có tính tự trị tƣơng đối với những quy luật nội tại của chính nó. Thị trƣờng văn học tồn tại vừa nhƣ một thứ bà đỡ (cũng giống nhƣ báo chí và các nhà xuất bản) cho sự tự trị của văn học nhƣng đồng thời cũng áp đặt quy luật thép của nó lên đời sống văn chƣơng. Song song với khuynh hƣớng thị trƣờng hóa văn chƣơng là khuynh hƣớng bảo vệ những giá trị có tính tinh hoa của văn học.