Luận án tiến sĩ sự biến đổi văn hóa truyền thống của người mường ở hòa bình việt

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO HỌC VIỆN CHÍNH TRỊ QUỐC GIA HỒ CHÍ MINH HỌC VIỆN BÁO CHÍ VÀ TUYÊN TRUYỀN ĐINH THỊ THANH MINH Sù biÕn ®æi v¨n hãa truyÒn thèng cña ng-êi M-êng ë Hßa B×nh, ViÖt Nam hiÖn nay Chuyên ngành: Triết học Mã số: 92 29 001 LUẬN ÁN TIẾN SĨ TRIẾT HỌC Người hướng dẫn khoa học: 1.TS Nguyễn Thị Minh Tâm 2.TS Lƣơng Quỳnh Khuê HÀ NỘI - 2022 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các tài liệu, số liệu trích dẫn trong luận án là trung thực, có nguồn gốc rõ ràng. Những kết luận khoa học của luận án chƣa từng đƣợc ai công bố trong bất kỳ công trình nào. Tác giả luận án Đinh Thị Thanh Minh MỤC LỤC Trang MỞ ĐẦU.

1 Chương 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ ĐẶT RA ĐỐI VỚI LUẬN ÁN. Tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án. Đánh giá tình hình nghiên cứu và những vấn đề đặt ra đối với luận án .22 Tiểu kết chƣơng 1 .25 Chương 2: LÝ LUẬN VỀ SỰ BIẾN ĐỔI VĂN HÓA TRUYỀN THỐNG CỦA NGƢỜI MƢỜNG Ở HÕA BÌNH. Quan niệm về văn hóa, văn hóa truyền thống và sự biến đổi văn hóa truyền thống.

Văn hóa truyền thống của ngƣời Mƣờng ở Hòa Bình. Những nhân tố tác động đến sự biến đổi văn hóa truyền thống của ngƣời Mƣờng Hòa Bình hiện nay .53 Tiểu kết chƣơng 2 .71 Chƣơng 3: THỰC TRẠNG BIẾN ĐỔI VĂN HÓA TRUYỀN THỐNG CỦA NGƢỜI MƢỜNG HÕA BÌNH HIỆN NAY VÀ MỘT SỐ VẤN ĐỀ ĐẶT RA. Thực trạng biến đổi văn hóa truyền thống của ngƣời Mƣờng Hòa Bình hiện nay. Nguyên nhân sự biến đổi trong văn hóa truyền thống của ngƣời Mƣờng Hòa Bình hiện nay và một số vấn đề đặt ra .97 Tiểu kết chƣơng 3 .109 Chƣơng 4: PHƢƠNG HƢỚNG VÀ GIẢI PHÁP TÁC ĐỘNG TÍCH CỰC ĐẾN SỰ BIẾN ĐỔI VĂN HÓA TRUYỀN THỐNG CỦA NGƢỜI MƢỜNG Ở HÕA BÌNH HIỆN NAY.

Phƣơng hƣớng tác động tích cực đến sự biến đổi văn hóa truyền thống của ngƣời Mƣờng hiện nay. Một số giải pháp tác động tích cực đến sự biến đổi văn hóa truyền thống của ngƣời Mƣờng ở Hòa Bình hiện nay .117 Tiểu kết chƣơng 4 .146 DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN. 149 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO .150 PHỤ LỤC DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT TRONG LUẬN ÁN DT : Dân tộc VH : Văn hóa CNH : Công nghiệp hóa HĐH : Hiện đại hóa VHDT : Văn hóa dân tộc UBND : Ủy ban nhân dân DTTS : Dân tộc thiểu số KT - XH : Kinh tế - xã hội THCS : Trung học cơ sở ATK : An toàn khu 1 MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài VH là năng lực sáng tạo của con ngƣời trong từng giai đoạn lịch sử nhất định, biểu hiện ra bằng hệ thống giá trị đƣợc tích lũy qua quá trình hoạt động thực tiễn và bằng các hình thức tổ chức đời sống con ngƣời.

Do đó, VH luôn giữ một vị trí, vai trò quan trọng, là nền tảng tinh thần của xã hội, là nguồn lực nội sinh, động lực cho sự phát triển đất nƣớc. Đặc biệt ngày nay, trong quá trình toàn cầu hóa và hội nhập quốc tế, VH càng trở thành vấn đề hệ trọng của các quốc gia, bởi nó đã trở thành điều kiện thiết yếu cho sự phát triển bền vững. Nhận thức đƣợc vai trò và tầm quan trọng của VH nhƣ vậy, Đảng Cộng sản Việt Nam luôn chủ trƣơng xây dựng nền VH tiên tiến, đậm đà bản sắc DT (Nghị quyết Trung ƣơng 5 khóa VIII, Nghị quyết Trung ƣơng 9 khóa XI), trong đó có VH các tộc ngƣời. Trong đại gia đình các DT Việt Nam, ngƣời Mƣờng có số dân đông thứ tƣ ở Việt Nam (sau ngƣời Kinh, Tày, Thái), có nguồn gốc từ ngƣời Việt cổ.

Ngƣời Mƣờng sống tập trung ở vùng núi phía Bắc, nơi tập trung đông nhất là ở tỉnh Hòa Bình và một số huyện miền núi của Thanh Hóa. Trong suốt chiều dài lịch sử, ngƣời Mƣờng đã tạo nên những giá trị VH đặc sắc. Những giá trị VH này đƣợc sáng tạo, tích lũy, trao truyền trong cộng đồng ngƣời Mƣờng, qua sàng lọc của thời gian đã kết tinh trong hệ giá trị vật chất và tinh thần làm nên bản sắc riêng trong cộng đồng VH Việt Nam. Những giá trị VH đó là điều kiện tiên quyết để cố kết cộng đồng ngƣời Mƣờng trong lao động sản xuất, trong sinh hoạt xã hội, trong chống thiên tai, chống giặc ngoại xâm, xây dựng xã hội ngƣời Mƣờng sống ngăn nắp, nề nếp, trật tự, kỷ cƣơng.

Ngày nay, giá trị VH của ngƣời Mƣờng là sợi dây gắn kết giữa truyền thống và hiện đại, giúp xã hội ngƣời Mƣờng phát triển bền vững. Tuy nhiên, hiện nay đất nƣớc ta đang trong quá trình đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế sâu rộng vì mục tiêu dân giàu, nƣớc mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh thì việc mở rộng giao lƣu, hội nhập trong bối cảnh toàn cầu hóa đã và đang đem đến cho dân tộc Việt Nam nói chung và 2 tộc ngƣời Mƣờng nói riêng cơ hội mới để phát triển, song cũng đặt ra không ít thách thức. Cơ hội mà toàn cầu hóa và hội nhập quốc tế đem lại trong lĩnh vực VH đó chính là việc thông qua sự tăng cƣờng giao lƣu, ảnh hƣởng và xích lại gần nhau giữa các quốc gia, dân tộc đã tạo điều kiện để các dân tộc giao lƣu, học hỏi lẫn nhau làm cho VH các dân tộc phong phú, đa dạng hơn. Trong sự giao lƣu, tiếp biến VH sẽ tất yếu nảy sinh nhu cầu tiếp thu tinh hoa VH nhân loại làm cho VH DT nói chung và VH tộc ngƣời Mƣờng nói riêng đƣợc bổ sung, làm giàu giá trị và bản sắc VH truyền thống.

Mặt khác, những yếu tố VH lạc hậu, không phù hợp với bối cảnh mới, thậm chí cản trở sự phát triển của DT, tộc ngƣời sẽ đƣợc nhìn nhận đánh giá và đào thải khỏi đời sống cộng đồng. Tất cả góp phần tạo nên những giá trị VH vừa đậm đà bản sắc vừa tiên tiến và hiện đại hóa, trở thành sức mạnh nội sinh, động lực và hệ điều tiết cho sự phát triển đất nƣớc nói chung và sự phát triển tộc ngƣời Mƣờng ở Hòa Bình nói riêng Bên cạnh những cơ hội cho sự phát triển thì VH DT nói chung và VH tộc ngƣời Mƣờng nói riêng cũng đang phải đối mặt với những thách thức, đó là nhiều giá trị VH truyền thống có sự biến đổi, có những yếu tố bị mai một, pha tạp, mất dần bản sắc và tính đa dạng. Bên cạnh đó là sự tiếp thu ồ ạt VH ngoại lai, coi thƣờng, quay lƣng lại với VH truyền thống của tộc ngƣời. Đặc biệt là giới trẻ hiện nay, họ không mặn mà gì với VH truyền thống của DT.

Khi nghiên cứu về dân tộc Mƣờng ở Hòa Bình, tôi nhận thấy nét VH Mƣờng đang có những biến đổi không hề nhỏ, có những biến đổi tích cực, có những biến đổi làm mai một, phai nhạt bản sắc giá trị VH truyền thống. Những thay đổi có thể nhận thấy ngay bằng việc quan sát bề ngoài nhƣ cái ăn, cái mặc, chỗ ở và cách xây dựng nhà, phƣơng tiện đi lại. Cùng với đó là những thay đổi trong tín ngƣỡng - phong tục tập quán và lễ hội. Sâu xa hơn đó là sự biến đổi trong lý tƣởng, lối sống, cách ứng xử của ngƣời Mƣờng trƣớc những mối quan hệ giữa ngƣời với ngƣời, với cộng đồng làng bản, với dân tộc và mối quan hệ ứng xử giữa tộc ngƣời Mƣờng với môi trƣờng thiên nhiên.

Trƣớc tình hình đó tôi thiết nghĩ bản thân mình cần làm gì đó để góp phần vào việc bảo tồn và phát huy 3 những yếu tố VH đặc sắc của dân tộc Mƣờng ở Hòa Bình; đồng thời đƣa ra những giải pháp để tác động tích cực vào sự biến đổi văn hóa truyền thống của ngƣời Mƣờng ở Hòa Bình và hạn chế những yếu tố tiêu cực tác động đến VH Hòa Bình trong thời kỳ đổi mới. Vì thế, tôi chọn đề tài: “Sự biến đổi văn hóa truyền thống của người Mường ở Hòa Bình, Việt Nam hiện nay” làm luận án tiến sỹ chuyên ngành triết học. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của luận án 2.1 Mục đích nghiên cứu Mục đích nghiên cứu của luận án là phân tích làm rõ những biến đổi của VH truyền thống của ngƣời Mƣờng ở Hòa Bình (Việt Nam) hiện nay, từ đó đề xuất một số giải pháp tác động tích cực vào sự biến đổi văn hóa truyền thống của ngƣời Mƣờng ở Hòa Bình. Qua đó, góp phần xây dựng, giữ gìn, phát huy giá trị VH truyền thống của ngƣời Mƣờng trong tiến trình xây dựng nền VH Việt Nam tiên tiến đậm đà bản sắc DT hiện nay.

Nhiệm vụ nghiên cứu - Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan tới đề tài luận án và xác định những vấn đề luận án cần tiếp tục nghiên cứu. - Làm sáng tỏ cơ sở lý luận về sự biến đổi VH Mƣờng Hòa Bình trong giai đoạn hiện nay. - Phân tích những nhân tố tác động đến sự biến đổi VH truyền thống của ngƣời Mƣờng ở Hòa Bình trong giai đoạn hiện nay. - Phân tích, đánh giá sự biến đổi trong VH truyền thống của ngƣời Mƣờng Hòa Bình hiện nay, làm rõ xu hƣớng biến đổi, phân tích nguyên nhân và những vấn đề đặt ra đối với sự biến đổi VH của ngƣời Mƣờng Hòa Bình hiện nay.

- Đề xuất ra một số giải pháp tác động tích cực vào sự biến đổi VH truyền thống để góp phần giữ gìn, phát huy vai trò VH truyền thống và xây dựng VH của ngƣời Mƣờng Hòa Bình hiện nay. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu 3. Đối tượng nghiên cứu Đối tƣợng nghiên cứu của luận án là: Sự biến đổi VH truyền thống của ngƣời Mƣờng ở Hòa Bình hiện nay. Phạm vi nghiên cứu - Luận án nghiên cứu sự biến đổi VH truyền thống của ngƣời Mƣờng ở Hòa Bình trong giai đoạn hiện nay, thời gian là trong thời kỳ đổi mới ở Việt Nam (bắt đầu từ Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ VI của Đảng Cộng sản Việt Nam, từ năm 1986 trở lại đây), khi Việt Nam thực hiện phát triển kinh tế thị trƣờng định hƣớng XHCN, hội nhập quốc tế, thực hiện CNH, HĐH.

- VH truyền thống của ngƣời Mƣờng ở Hòa Bình hết sức phong phú.