Luận án Tiến sĩ: Sinh kế của người Mường ở xã Cẩm Lương, huyện Cẩm Thủy, tỉnh Thanh Hóa hiện nay

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI NGUYỄN THẾ ANH SINH KẾ CỦA NGƯỜI MƯỜNG Ở XÃ CẨM LƯƠNG, HUYỆN CẨM THỦY, TỈNH THANH HÓA HIỆN NAY LUẬN ÁN TIẾN SĨ NHÂN HỌC HÀ NỘI - 2019 VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI NGUYỄN THẾ ANH SINH KẾ CỦA NGƯỜI MƯỜNG Ở XÃ CẨM LƯƠNG, HUYỆN CẨM THỦY, TỈNH THANH HÓA HIỆN NAY Ngành: Nhân học Mã số : 9 31 03 02 LUẬN ÁN TIẾN SĨ NHÂN HỌC Người hướng dẫn khoa học: 1. Bùi Xuân Đính 2. Trần Văn Thức HÀ NỘI - 2019 LỜI CAM ĐOAN Tôi cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu, kết quả nêu trong Luận án là trung thực và chưa được ai công bố trong bất kỳ công trình nào khác.

Những tư liệu và luận điểm mà Luận án kế thừa của các tác giả đi trước đều được ghi rõ xuất xứ. Hà Nội, ngày 22 tháng 8 năm 2019 Nghiên cứu sinh Nguyễn Thế Anh LỜI CẢM ƠN Trong quá trình thực hiện luận án tiến sĩ Nhân học với đề tài "Sinh kế của người Mường ở xã Cẩm Lương, huyện Cẩm Thủy, tỉnh Thanh Hóa hiện nay", tôi nhận được sự giúp đỡ của các cơ quan, tập thể và cá nhân. Nhân đây, tôi xin bày tỏ lòng cảm ơn chân thành tới: - Học viện Khoa học xã hội, Khoa Dân tộc học và Nhân học thuộc Học viện đã tạo điều kiện để tôi hoàn thành chương trình học tập, nghiên cứu và bảo vệ luận án; - Trường Đại học Văn hóa, Thể thao và Du lịch Thanh Hóa - nơi tôi đang công tác đã tạo các điều kiện thuận lợi để tôi được theo học chương trình nghiên cứu sinh khóa 2015 - 2018, cũng như giúp tôi các thủ tục cần thiết trong quá trình viết và bảo vệ luận án; - Lãnh đạo UBND và cán bộ các bộ phận giúp việc thuộc UBND xã Cẩm Lương, huyện Cẩm Thủy, tỉnh Thanh Hóa, bà con người Mường, người Việt ở các thôn làng trong xã đã tạo điều kiện thuận lợi để tôi tiếp cận, khai thác các nguồn tư liệu cho luận án trong các đợt điền dã từ 2015- 2017; - Gia đình, bạn bè và đồng nghiệp đã khích lệ, động viên, tạo điều kiện tốt nhất cho tôi trong quá trình thực hiện luận án; - Đặc biệt, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc nhất đến PGS. Bùi Xuân Đính và PGS.

Trần Văn Thức đã tận tình chỉ bảo tôi trong việc định hướng đề tài, tiếp cận các lý thuyết và phương pháp nghiên cứu, thu thập và xử lý tư liệu, thực hiện các ý tưởng khoa học, để tôi hoàn thành tốt luận án. Hà Nội, ngày 22 tháng 8 năm 2019 Nghiên cứu sinh Nguyễn Thế Anh MỤC LỤC Trang MỞ ĐẦU.1 Chương 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ GIỚI THIỆU NGƯỜI MƯỜNG Ở ĐỊA BÀN NGHIÊN CỨU. Tổng quan tình hình nghiên cứu. Những nghiên cứu về sinh kế các tộc người.

Nghiên cứu về người Mường và hoạt động sinh kế của người Mường. Cơ sở lý thuyết của luận án. Các khái niệm cơ bản. Giới thiệu người Mường ở địa bàn nghiên cứu.Vài nét về xã Cẩm Lương.

Người Mường ở xã Cẩm Lương.42 Tiểu kết Chương 1.50 Chương 2: CÁC HOẠT ĐỘNG SINH KẾ SẢN XUẤT VÀ KHAI THÁC CÁC SẢN VẬT TỰ NHIÊN. Các nguồn vốn của hoạt động sinh kế sản xuất và khai thác tự nhiên. Vốn tự nhiên. Vốn vật chất.

Vốn tài chính. Vốn con người. Lâm nghiệp và khai thác các sản vật tự nhiên. Thủ công nghiệp và đi làm công nhân các doanh nghiệp.81 Tiểu kết Chương 2.83 Chương 3: CÁC HOẠT ĐỘNG DỊCH VỤ.

Các nguồn vốn cho hoạt động dịch vụ. Nhìn nhận chung về các hoạt động dịch vụ ở xã Cẩm Lương hiện nay 87 3. Hoạt động dịch vụ du lịch ở khu Suối cá Cẩm Lương. Những tiền đề khách quan cho sự hình thành các hoạt động dịch vụ du lịch và khu du lịch Suối cá.

Các hình thức dịch vụ du lịch đầu tiên. Các hình thức dịch vụ du lịch ở khu vực Suối cá Cẩm Lương.96 Tiểu kết Chương 3. 114 Chương 4: MỘT VÀI BÀN LUẬN TỪ NGHIÊN CỨU SINH KẾ HIỆN NAY CỦA NGƯỜI MƯỜNG XÃ CẨM LƯƠNG. Đánh giá biến đổi sinh kế của người Mường xã Cẩm Lương.

Những mặt tích cực, hiệu quả. Những mặt chưa hiệu quả. Nhìn nhận biến đổi sinh kế từ góc nhìn Dân tộc học/Nhân học. Những thuận lợi và khó khăn về sinh kế hiện nay của người Mường xã Cẩm Lương.

Những thuận lợi. Những khó khăn. Một số đề xuất, kiến nghị từ kết quả nghiên cứu. Cơ sở của đề xuất kiến nghị.

Các kiến nghị cụ thể.141 Tiểu kết Chương 4. 145 CHÚ THÍCH.149 CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN.152 TÀI LIỆU THAM KHẢO.153 DANH MỤC CÁC BẢNG Trang Bảng 1.1: Các loại đất đai xã Cẩm Lương (năm 2015).2: Số hộ, khẩu chia theo dân tộc của các thôn.1: Tình hình tư liệu sản xuất lớn và nhà cửa xã Cẩm Lương.2: Số dự nợ ngân hàng ở xã Cẩm Lương các năm 2015 - 2017.3: Chỉ tiêu của trồng trọt đạt được ở xã Cẩm Lương qua một số năm.4: Kết quả chăn nuôi ở xã Cẩm Lương qua một số năm.5: Số lượng lao động xã Cẩm Lương đi làm tại các khu công nghiệp và đi xuất khẩu lao động.1: Số lượng các hộ làm dịch vụ ở xã Cẩm Lương năm 2017. Số lượng quầy hàng, cửa hàng tại khu vực Suối cá qua một số năm .1: Cơ cấu kinh tế và tỷ lệ hộ nghèo xã Cẩm Lương qua một số năm.2: Mức thu nhập thuộc diện trung bình khá ở hai thôn Lương Ngọc và Lương Thuận năm 2018.121 DANH MỤC CÁC HỘP PHỎNG VẤN Trang Hộp 2.1: Ý kiến về so sánh thu nhập của trồng mía với trồng lúa.2: Ý kiến về tính cộng đồng trong trồng mía.1: Lý do mở quán rồi đóng quán sớm.2: Lý do mở quán bia và dịch vụ đám cưới.3: Về việc bán hàng giúp cho người thân.4: Về công việc của các thành viên câu lạc bộ chụp ảnh.5: Về việc mở nhà nghỉ nhưng không có khách.1: Lý do về quê mở quầy hàng khi đã về già.2: Về mâu thuẫn trong phân chia nguồn thu từ du lịch Suối cá. Tính cấp thiết của đề tài luận án 1.

Những năm gần đây, dưới góc độ Nhân học, một trong những vấn đề được quan tâm nghiên cứu là sinh kế (còn được gọi bằng các khái niệm: kế mưu sinh, phương thức mưu sinh .) của các cộng đồng cư dân, các tộc người cư trú tại các dạng môi trường khác nhau. Mỗi tộc người, mỗi nhóm cư dân luôn gắn với một môi trường, cảnh quan nhất định. Trước môi trường sống với các đặc điểm về địa hình, thổ nhưỡng, khí hậu, thủy văn ., con người qua tích lũy kinh nghiệm hàng nghìn năm đã có những nhận biết nhất định về chúng để có một thái độ ứng xử hợp lý, thể hiện qua sinh kế, nhằm tạo lập cuộc sống cho mình. Sinh kế và sự thích ứng với môi trường sống của con người luôn có mối quan hệ chặt chẽ với nhau.

Nghiên cứu hoạt động sinh kế nhằm chỉ ra đặc điểm ứng xử của con người trước môi trường sống - một trong những yếu tố cơ bản của văn hóa tộc người. Sinh kế còn phản ánh các mối quan hệ xã hội, bởi trong sản xuất, con người không thể đứng đơn độc mà phải liên kết với những người khác, được quy định bởi thiết chế tổ chức xã hội và các quan hệ xã hội, Sinh kế còn là cơ sở để hình thành các yếu tố văn hóa (các phong tục tập quán, các tín ngưỡng, kiêng kỵ, tâm lý, tính cách) của cộng đồng cư dân. Không phải ngẫu nhiên mà các nhà văn hóa học đưa ra tổng kết, cách mưu sinh như thế nào, văn hóa ấy. Tóm lại, sinh kế là yếu tố quan trọng hàng đầu của văn hóa tộc người; nghiên cứu sinh kế góp phần quan trọng vào nghiên cứu các tộc người, các cộng đồng cư dân.

Người Mường sinh sống tập trung trong các thung lũng chân núi tại các tỉnh Sơn La, Phú Thọ, Hòa Bình và Thanh Hóa, trong đó đông đúc nhất tại tỉnh Hòa Bình. Nguồn sống chính của đồng bào là làm ruộng nước, 1 kết hợp làm nương rẫy và khai thác các nguồn lợi tự nhiên, làm nghề thủ công gia đình. Từ các hình thức sinh kế này, người Mường đã tạo lập nên một xã hội Mường, một nền văn hóa Mường, với những đặc điểm riêng rất rõ nét. Tuy nhiên, các thung lũng chân núi ở vùng người Mường cũng rất đa dạng, nên sinh kế của đồng bào ở từng vùng có những khác biệt nhau rất rõ nét, cần được quan tâm nghiên cứu để thấy được tính đa dạng của sinh kế cũng như văn hóa tộc người.

Miền Tây tỉnh Thanh Hóa hiện nay gồm 11 huyện, là địa bàn sinh tụ của nhiều tộc người, trong đó người Mường có số lượng dân cư đông nhất và tập trung thành các làng tại các huyện: Bá Thước, Cẩm Thủy, Thạch Thành, Ngọc Lặc và cư trú xen kẽ với người Việt, người Thái ở nhiều huyện, một số xã miền núi thuộc các huyện đồng bằng. Cẩm Lương là một trong những xã vùng cao của huyện Cẩm Thủy, có người Mường chiếm đa số, sinh sống từ rất lâu đời. Xã có các dạng cảnh quan: thung lũng chân núi, núi - đồi thấp, sông Mã và các dòng suối. Cảnh quan đa dạng trên đây tạo cho người Mường mưu sinh bằng nhiều hình thức khác nhau, trong đó làm ruộng nước là chủ đạo.

Từ khi thực hiện công cuộc Đổi mới, sinh kế của đồng bào đã có những chuyển biến mạnh mẽ, nhờ các chính sách của Đảng và Nhà nước, nhờ tiếp thu các tiến bộ khoa học kỹ thuật. Ngày nay, xã Cẩm Lương với suối cá nổi tiếng còn có một vị trí quan trọng trong sự phát triển của ngành du lịch tỉnh Thanh Hóa. Người Mường ở đây đã từng bước hòa nhập vào các hoạt động du lịch. Khu vực suối cá và xã Cẩm Lương đã được quy hoạch, nằm trong vùng phát triển du lịch cộng đồng các huyện miền núi phía Tây tỉnh Thanh Hóa.

Tuy nhiên, quá trình thay đổi sinh kế của đồng bào cũng như việc quy hoạch phát triển của các ngành, các cấp tại tỉnh Thanh Hóa, huyện Cẩm Thủy đang đặt ra nhiều vấn đề cần quan tâm giải quyết. Nghiên cứu sinh kế của người Mường ở xã Cẩm Lương không chỉ 2 hiểu thêm đặc điểm văn hóa Mường mà còn tạo cơ sở khoa học để đề ra các giải pháp giúp đồng bào phát triển bền vững.