Luận án tiến sĩ quan niệm đạo đức học trong chủ nghĩa hiện sinh và một số bài họ

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN NGUYỄN THỊ NHƢ HUẾ QUAN NIỆM ĐẠO ĐỨC HỌC TRONG CHỦ NGHĨA HIỆN SINH VÀ MỘT SỐ BÀI HỌC CỦA NÓ ĐỐI VỚI VIỆC GIÁO DỤC ĐẠO ĐỨC Ở VIỆT NAM HIỆN NAY LUẬN ÁN TIẾN SĨ TRIẾT HỌC Hà Nội, 2013 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN NGUYỄN THỊ NHƢ HUẾ QUAN NIỆM ĐẠO ĐỨC HỌC TRONG CHỦ NGHĨA HIỆN SINH VÀ MỘT SỐ BÀI HỌC CỦA NÓ ĐỐI VỚI VIỆC GIÁO DỤC ĐẠO ĐỨC Ở VIỆT NAM HIỆN NAY Chuyên ngành: CNDVBC & CNDVLS Mã ngành: 62 22 80 05 LUẬN ÁN TIẾN SĨ TRIẾT HỌC Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Vũ Hảo Hà Nội, 2013 1 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Triết học hiện sinh là một trào lưu triết học lớn của triết học phương Tây hiện đại, phát triển và phổ biến rộng rãi đặc biệt vào những năm 50 - 60 của thế kỷ XX, có ảnh hưởng và để lại dấu ấn đậm nét ở văn hóa phương Tây. Khi thể hiện các tư tưởng triết học của mình, chủ nghĩa hiện sinh đã không sử dụng ngôn ngữ triết học trừu tượng, mà thường khai thác các hình tượng nghệ thuật và ngôn ngữ văn học qua các tiểu thuyết, các truyện ngắn, các vở kịch, các bài thơ với văn phong giản dị và khúc chiết để bước vào và chinh phục trái tim các độc giả.

Các nhà hiện sinh trình bày những quan điểm của mình với diện mạo độc đáo. Họ cũng bàn đến vấn đề con người như bao triết học khác, nhưng con người trong triết học hiện sinh được khai thác ở khía cạnh nội tâm, tinh thần nằm trong miền sâu thẳm của mỗi con người. Triết học hiện sinh đặc biệt nhấn mạnh những nỗ lực thường xuyên và tự giác của mỗi cá nhân trong việc duy trì và bảo vệ những giá trị nhân bản đặc trưng cho con người, phân biệt với các sinh vật khác trên trái đất, như tự do cá nhân, lẽ sống, công bằng, lương tâm, trách nhiệm, v. Bởi thế, triết học hiện sinh đã có sức hấp dẫn và trở thành nền tảng tinh thần cho một bộ phận xã hội ở một loạt nước phương Tây, như Đức, Pháp, Mỹ, Italia, v.; qua đó đã có ảnh hưởng đến nhiều nước phương Đông, trong đó có Việt Nam.

Nền văn minh phương Tây mang trong mình nhiều giá trị chung nhân loại; do vậy, chúng ta cần có thái độ sẵn sàng tiếp nhận những giá trị đó và tất nhiên, phải tiếp nhận chúng trên cơ sở các giá trị văn hóa truyền thống của người Việt. Điều này có nghĩa là những giá trị đó cần được “Việt hóa”, cần được thích ứng với nền văn hóa Việt Nam với bản sắc độc đáo và diện mạo riêng của nó, chứ không phải dẫn tới thủ tiêu nền văn hóa đó. Chúng ta cũng phải tránh một thái cực khác là tâm thế sùng bái quá 2 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com mức văn hóa phương Tây, tuyệt đối hóa những giá trị của nó, mà không biết rằng thực tế bản thân văn hóa phương Tây cũng có những nan đề của nó. Do vậy, việc chủ động nghiên cứu, đánh giá đúng những giá trị cũng như mặt hạn chế của đạo đức học phương Tây nói chung và đạo đức học trong chủ nghĩa hiện sinh nói riêng để có định hướng đúng đắn cho việc tiếp thu văn hóa phương Tây là hết sức quan trọng và cần thiết trong bối cảnh thế giới đương đại.

Với việc luận giải những khái niệm nền tảng của đạo đức học, như thiện, ác, lương tâm, trung thực, tội lỗi, hèn nhát, trách nhiệm, tự do, v., đạo đức học trong chủ nghĩa hiện sinh cũng góp tiếng nói trong việc phê phán những tư tưởng của thuyết định mệnh, những truyền thống lỗi thời, những tập quán xã hội lạc hậu vốn trói chặt, kìm hãm tính năng động, tính sáng tạo của con người. Đạo đức học hiện sinh có những đóng góp quan trọng trong việc tôn vinh các giá trị nhân bản đích thực và lợi ích chính đáng của con người cá nhân trong mối quan hệ với tha nhân, với cộng đồng. Nó thể hiện được tính độc đáo, khả năng sáng tạo, đề cao lương tâm, trách nhiệm cao cả của mỗi con người trước sự lựa chọn của mình, trước số phận của mình, trước tha nhân, trước cộng đồng và xã hội. Vì lẽ đó, việc tiếp cận nghiên cứu đạo đức học phương Tây nói chung, đạo đức học trong chủ nghĩa hiện sinh nói riêng là việc làm cần thiết nhằm tiếp tục phát triển triết học và đạo đức học Mác - Lênin trong điều kiện mới.

Trải qua mấy ngàn năm lịch sử dựng nước và giữ nước, ở Việt Nam đã hình thành và phát triển nhiều giá trị đạo đức truyền thống của dân tộc. Những giá trị này đã làm nên cốt cách, tinh thần, sức mạnh và bản sắc của dân tộc và đã được thế giới trân trọng, khâm phục. Trong điều kiện hiện nay, khi đất nước đang đẩy nhanh tốc độ xây dựng kinh tế thị trường, công nghiệp hoá, hiện đại hoá mọi lĩnh vực đời sống xã hội, hội nhập sâu và tăng cường 3 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com các hoạt động mang tính toàn cầu hoá, thì có thể nhận thấy sự biến đổi của các thang bậc giá trị và sự gia tăng của hiện tượng suy thoái đạo đức. Không ít thanh niên sống thiếu tính tự lập, sáng tạo và nghị lực cá nhân.

Một bộ phận thanh niên quá đề cao vai trò của sự phát triển khoa học - công nghệ mà không thấy tầm quan trọng của đời sống tinh thần; thậm chí vì lợi ích vật chất trước mắt, vì quá đề cao lợi ích cá nhân mình mà có thể chà đạp lên những giá trị đạo đức xã hội của dân tộc. Một bộ phận không nhỏ cán bộ làm việc thiếu trách nhiệm cá nhân gây ra hậu quả nghiêm trọng đối với sự phát triển của xã hội. Một số người đã đánh mất mình, đánh mất ý nghĩa cuộc sống của chính cuộc đời mình, họ sống giả dối, không trung thực với chính mình. Bởi thế, việc tiếp cận nghiên cứu đạo đức học phương Tây nói chung, đạo đức học trong chủ nghĩa hiện sinh nói riêng, trên lập trường triết học Mác – Lênin là việc làm cần thiết để tiếp thu, rút kinh nghiệm và vận dụng những giá trị, hạt nhân hợp lý của đạo đức học hiện sinh vào việc giáo dục đạo đức ở Việt Nam hiện nay.

Có thể nói, việc tìm hiểu quan niệm đạo đức học trong chủ nghĩa hiện sinh là việc làm có ý nghĩa để hiểu đúng về triết học hiện sinh, tránh cái nhìn hời hợt, phiến diện, sai lệch về trào lưu tư tưởng này cũng như sự đồng nhất một cách sai lầm chủ nghĩa hiện sinh với một lối sống buông thả, bệnh hoạn, trái với đạo đức truyền thống. Với những lý do cơ bản trên, nghiên cứu sinh chọn Quan niệm đạo đức học trong chủ nghĩa hiện sinh và một số bài học của nó đối với việc giáo dục đạo đức ở Việt Nam hiện nay làm đề tài nghiên cứu cho luận án của mình. Mục đích và nhiệm vụ của luận án Mục đích của luận án là hệ thống hóa và làm rõ những nội dung đạo đức học cơ bản trong chủ nghĩa hiện sinh, từ đó phân tích một số bài học của nó đối với giáo dục đạo đức ở Việt Nam hiện nay. 4 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Để thực hiện được mục đích trên, luận án tập trung giải quyết các nhiệm vụ sau đây: - Phân tích bối cảnh và những tiền đề tư tưởng cho sự ra đời quan niệm đạo đức học trong chủ nghĩa hiện sinh - Hệ thống hóa và làm rõ những nội dung cơ bản của quan niệm đạo đức học trong chủ nghĩa hiện sinh - Phân tích một số bài học từ giá trị và từ hạn chế của đạo đức học trong chủ nghĩa hiện sinh đối với việc giáo dục đạo đức ở Việt Nam hiện nay.

Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu Đây là một đề tài nghiên cứu rất rộng. Tuy nhiên, luận án giới hạn phạm vi nghiên cứu chỉ ở những vấn đề đạo đức học cơ bản qua một số nhà triết học hiện sinh tiêu biểu, như K. Camus, Simone de Beauvoir. Đặc biệt, luận án giới hạn việc phân tích một số bài học của đạo đức học trong chủ nghĩa hiện sinh đối với việc giáo dục đạo đức ở Việt Nam hiện nay, chủ yếu ở việc đưa ra những đánh giá về ưu điểm và hạn chế của đạo đức học hiện sinh, từ đó, rút ra những khả năng vận dụng có ý nghĩa của nó đối với việc giáo dục đạo đức ở Việt Nam hiện nay.

Nói cách khác, những bài học rút ra từ đạo đức học trong chủ nghĩa hiện sinh được hiểu chủ yếu với tư cách là những gợi mở có ý nghĩa đối với việc giáo dục đạo đức ở Việt Nam hiện nay nhằm bổ sung, phát huy những mặt tích cực và hạn chế những mặt tiêu cực của nó. Cơ sở lý luận và phƣơng pháp nghiên cứu Luận án được thực hiện trên cơ sở lý luận của chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh về đạo đức. Luận án kế thừa các kết quả nghiên cứu của những người đi trước. Phương pháp nghiên cứu được sử dụng trong luận án là những phương pháp mácxít nghiên cứu lịch sử triết học, phương pháp thống nhất lịch sử và lôgíc, phương pháp phân tích - tổng hợp, phương pháp so sánh.

5 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail. Đóng góp mới của luận án Luận án đã hệ thống hóa, phân tích làm nổi bật những nội dung cơ bản của quan niệm đạo đức học trong chủ nghĩa hiện sinh. Luận án rút ra một số bài học từ giá trị cũng như bài học từ hạn chế của đạo đức học trong chủ nghĩa hiện sinh đối với giáo dục đạo đức ở Việt Nam hiện nay. Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận án Về mặt lý luận, luận án góp phần làm sáng tỏ hơn quan niệm đạo đức học trong chủ nghĩa hiện sinh và một số bài học của nó đối với giáo dục đạo đức ở Việt Nam hiện nay.

Về mặt thực tiễn, luận án có thể làm tài liệu tham khảo cho sinh viên, phục vụ bước đầu cho việc nghiên cứu và giảng dạy về một trào lưu triết học phương Tây hiện đại. Kết cấu của luận án Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo và danh mục những công trình đã công bố của tác giả liên quan đến luận án, nội dung luận án gồm 4 chương 11 tiết. 6 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.