Luận án Tiến sĩ Tư tưởng Nho giáo của Nguyễn Công Trứ và ý nghĩa của nó trong lịch sử tư tưởng Việt Nam

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN ĐỖ VIỆT HÀ TƢ TƢỞNG NHO GIÁO CỦA NGUYỄN CÔNG TRỨ VÀ Ý NGHĨA CỦA NÓ TRONG LỊCH SỬ TƢ TƢỞNG VIỆT NAM LUẬN ÁN TIẾN SĨ TRIẾT HỌC Hà Nội - 2017 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN ĐỖ VIỆT HÀ TƢ TƢỞNG NHO GIÁO CỦA NGUYỄN CÔNG TRỨ VÀ Ý NGHĨA CỦA NÓ TRONG LỊCH SỬ TƢ TƢỞNG VIỆT NAM Chuyên ngành: Chủ nghĩa duy vật biện chứng và duy vật lịch sử Mã số : 62 22 03 02 LUẬN ÁN TIẾN SĨ TRIẾT HỌC Xác nhận của Chủ tịch hội đồng Giáo viên hƣớng dẫn PGS. TS Nguyễn Anh Tuấn PGS. TS Lê Thị Lan NGƢỜI HƢỚNG DẪN KHOA HỌC PGS. TS Lê Thị Lan Hà Nội - 2017 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi.

Các tư liệu, kết quả nêu trong luận án này là trung thực, chính xác và có xuất xứ rõ ràng. Tác giả luận án Đỗ Việt Hà TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com LỜI CẢM ƠN Trong quá trình nghiên cứu và thực hiện đề tài luận án Tiến sĩ. Tôi đã nhận được sự hướng dẫn, giúp đỡ quý báu từ các thầy cô, các nhà khoa học, các anh chị em và bạn bè. Với lòng kính trọng tôi xin được gửi lời cảm ơn chân thành tới: Ban giám hiệu, phòng Đào tạo Sau đại học, khoa Triết học - Trường Đại học Khoa học Xã hội & Nhân văn - Đại học Quốc gia Hà Nội.

Đặc biệt tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới PGS. Lê Thị Lan là người định hướng và hướng dẫn khoa học đã tận tình giúp đỡ tôi trưởng thành trong công tác nghiên cứu và hoàn thành luận án. Qua đây tôi cũng xin gửi lời cảm ơn tới bạn bè, đồng nghiệp và gia đình những người đã luôn bên cạnh động viên, khích lệ để tôi có thể hoàn thành luận án. Xin trân trọng cảm ơn! Nghiên cứu sinh Đỗ Việt Hà TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com MỤC LỤC MỞ ĐẦU.

TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN.1 Nhóm các công trình nghiên cứu về cơ sở hình thành tƣ tƣởng Nho giáo của Nguyễn Công Trứ .2 Nhóm các công trình nghiên cứu về Nho giáo và Nguyễn Công Trứ .1 Nhóm các công trình nghiên cứu về Nho giáo .2 Nhóm các công trình nghiên cứu về Nguyễn Công Trứ .3 Nhóm các công trình nghiên cứu về ý nghĩa tƣ tƣởng Nho giáo Nguyễn Công Trứ .4 Những vấn đề đặt ra luận án tiếp tục giải quyết. CƠ SỞ HÌNH THÀNH TƢ TƢỞNG NHO GIÁO CỦA NGUYỄN CÔNG TRỨ.1 Bối cảnh lịch sử - xã hội Việt Nam nửa đầu thế kỷ XIX .1 Bối cảnh về chính trị .2 Bối cảnh về kinh tế xã hội.2 Bối cảnh văn hóa - tƣ tƣởng Việt Nam nửa đầu thế kỷ XIX .1 Bối cảnh văn hóa Việt Nam nửa đầu thế kỷ XIX .2 Bối cảnh tư tưởng Việt Nam nửa đầu thế kỷ XIX .3 Thân thế, sự nghiệp và trƣớc tác của Nguyễn Công Trứ .1 Thân thế Nguyễn Công Trứ .2 Sự nghiệp của Nguyễn Công Trứ .3 Trước tác của Nguyễn Công Trứ. NHỮNG NỘI DUNG CƠ BẢN CỦA TƢ TƢỞNG. 65 NHO GIÁO NGUYỄN CÔNG TRỨ .1 Tƣ tƣởng của Nguyễn Công Trứ về trời, ngƣời và mối quan hệ trời - đất - ngƣời .65 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.2 Tƣ tƣởng của Nguyễn Công Trứ về đạo làm ngƣời .1 Quan niệm của Nguyễn Công Trứ về đạo đức và về mối quan hệ của con người trong xã hội.2 Quan niệm của Nguyễn Công Trứ về người quân tử .3 Tƣ tƣởng tri và hành của Nguyễn Công Trứ.

Ý NGHĨA CỦA TƢ TƢỞNG NHO GIÁO NGUYỄN CÔNG TRỨ TRONG LỊCH SỬ TƢ TƢỞNG VIỆT NAM .1 Ý nghĩa tƣ tƣởng Nho giáo Nguyễn Công Trứ đối với thời đại của ông .1 Góp phần làm sáng tỏ tư tưởng của Nho giáo về trời, người và mối quan hệ trời – đất - người trong thời đại của ông .2 Phát triển tư tưởng về đạo làm người của Nho giáo trong thời đại của ông .3 Chứng thực hiệu quả của tư tưởng tri hành hợp nhất của Nho giáo trong thời đại của ông .2 Ý nghĩa tƣ tƣởng Nho giáo Nguyễn Công Trứ đối với hiện nay .1 Góp phần khẳng định vai trò của nhân tố con người trong giai đoạn hiện nay .2 Góp phần xây dựng tư tưởng về đạo làm người trong giai đoạn hiện nay .3 Gợi mở quan điểm về sự thống nhất giữa lý luận và thực tiễn trong giai đoạn hiện nay. 147 DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ. 151 LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN. 151 TÀI LIỆU THAM KHẢO.

152 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT TRONG LUẬN ÁN Chủ nghĩa xã hội CNXH Công nghiệp hóa, hiện đại hóa CNH, HĐH Giáo sư GS Hội thảo khoa học HTKH Nhà xuất bản NXB Phó giáo sư. TS Tiến sĩ TS Xã hội chủ nghĩa XHCN TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Nho giáo được du nhập vào nước ta từ thời Bắc thuộc theo con đường tiếp biến, giao lưu văn hóa và theo quân xâm lược phương Bắc. Từ vị trí là hệ tư tưởng của kẻ thống trị, Nho giáo đã dần trở thành nhân tố cấu thành nên hệ tư tưởng của Việt Nam.

Cùng với sự lớn mạnh của Nhà nước phong kiến Việt Nam độc lập và sự hoàn thiện chế độ phong kiến Việt Nam, Nho giáo ngày càng trở thành hệ tư tưởng thống trị của giai cấp thống trị phong kiến. Đến đầu thế kỷ XIX khi triều Nguyễn thiết lập chế độ phong kiến trung ương tập quyền chuyên chế, để củng cố địa vị và quyền lực của mình, triều Nguyễn đã thiết lập một hệ tư tưởng, đồng thời sử dụng hệ tư tưởng ấy làm công cụ chuyên chính là Nho giáo. Được sự đề cao, trọng dụng, truyền bá của bộ máy Nhà nước, Nho giáo đã thực sự ảnh hưởng sâu sắc, rộng rãi, có vị trí, vai trò to lớn trong đời sống văn hoá tinh thần của con người Việt Nam thế kỷ XIX. Sử dụng Nho giáo với tư cách là hệ tư tưởng chính thống độc tôn trong xây dựng và quản lý đất nước, triều Nguyễn đã góp phần tạo dựng nên một nền văn hoá Nho giáo rực rỡ với những thành tựu đáng kể về văn học, giáo dục, tư tưởng.

Cùng với đó là một đội ngũ trí thức Nho học xuất sắc và đông đảo đã góp phần đắc lực vào sự thành công của triều Nguyễn trong xây dựng và phát triển đất nước giai đoạn nửa đầu thế kỷ XIX. Trong số đội ngũ trí thức Nho học, có nhà Nho Nguyễn Công Trứ. Ông là một Nho sĩ có phẩm chất và công trạng xuất sắc, là một trong những nhân vật lịch sử kiệt xuất dưới triều Nguyễn và là danh nhân của Việt Nam dưới thời phong kiến. Trong giới nghiên cứu, ông được coi là một trong những nhà Nho đa tài nhất giai đoạn nửa đầu thế kỷ XIX.

Với những thành công mà Nguyễn Công Trứ đã đạt được trong suốt cuộc đời mình, ông trở thành đối tượng nghiên cứu của nhiều 1 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com học giả thuộc các ngành khoa học xã hội như sử học, văn học, triết học, khoa học quản lý,… Hiện nay, việc tìm hiểu về Nho học Việt Nam nói chung, Nho học triều Nguyễn nói riêng và đặc biệt là tư tưởng của các trí thức Nho học vẫn còn nhiều vấn đề cần được tiếp tục nghiên cứu. Nhà Nho Nguyễn Công Trứ được quan tâm nghiên cứu trên phương diện lịch sử, văn học nhưng cho đến nay vẫn còn chưa được quan tâm nhiều trên phương diện tư tưởng Nho giáo. Bên cạnh đó, tư tưởng Nho giáo của Nguyễn Công Trứ còn rất có giá trị trong lịch sử tư tưởng Việt Nam. Do vậy việc tìm hiểu tư tưởng Nho giáo của Nguyễn Công Trứ một cách hệ thống, thực sự có ý nghĩa lý luận và thực tiễn, góp phần làm cho chúng ta hiểu rõ hơn về ảnh hưởng tư tưởng của thời đại đã qua.

Đồng thời, việc nghiên cứu này cũng góp phần cho khai thác và phát huy những tư tưởng có giá trị của Nho giáo truyền thống vào đời sống xã hội hiện đại, một điều hết sức cần thiết cho sự phát triển của đất nước hiện nay. Ngày này, chúng ta đang xây dựng kiểu mẫu công chức “vừa hồng vừa chuyên”, trung thành tuyệt đối với Đảng, đồng thời có năng lực quản lý xã hội giỏi, đáp ứng được những yêu cầu cấp bách đang đặt ra của thực tiễn. Vì vậy, nghiên cứu tư tưởng Nho giáo của Nguyễn Công Trứ có ý nghĩa thực tiễn góp phần làm sáng tỏ mẫu hình một nhà quản lý xã hội dưới thời phong kiến, làm kinh nghiệm tham khảo cho việc xây dựng mẫu hình nhà quản lý xã hội hiện nay của Việt Nam. Với những lý do trên, nghiên cứu sinh đã quyết định lựa chọn đề tài “Tư tưởng Nho giáo của Nguyễn Công Trứ và ý nghĩa của nó trong lịch sử tư tưởng Việt Nam” làm nội dung luận án tiến sĩ Triết học của mình.

Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của luận án * Mục đích nghiên cứu: Làm sáng tỏ các nội dung tư tưởng Nho giáo của nhà Nho Nguyễn Công Trứ và ý nghĩa của nó trong lịch sử tư tưởng Việt Nam. 2 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com * Nhiệm vụ nghiên cứu: Để thực hiện được mục đích trên thì luận án có những nhiệm vụ sau đây: - Làm rõ cơ sở hình thành tư tưởng Nho giáo của Nguyễn Công Trứ - Phân tích và làm rõ những nội dung tư tưởng Nho giáo cơ bản của Nguyễn Công Trứ. - Làm rõ ý nghĩa tư tưởng Nho giáo của Nguyễn Công Trứ trong lịch sử tư tưởng Việt Nam. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu của luận án * Đối tƣợng nghiên cứu: Tư tưởng Nho giáo cơ bản của Nguyễn Công Trứ thể hiện trong thơ văn và tác phẩm liên quan tới ông.

* Phạm vi nghiên cứu: Các trước tác của Nguyễn Công Trứ, các tài liệu lịch sử, văn học, các văn bản có liên quan. Cơ sở lý luận, thực tiễn và phƣơng pháp nghiên cứu * Cơ sở lý luận, thực tiễn của luận án - Cơ sở lý luận: Lấy các nguyên lý cơ bản và phương pháp luận của triết học Mác – Lênin làm cơ sở lý luận. - Cơ sở tư liệu: Nguồn tài liệu tham khảo của đề tài là các bộ sử của triều Nguyễn và về triều Nguyễn, các công trình khoa học đã công bố liên quan đến đề tài và các trước tác của Nguyễn Công Trứ.