Luận án Tiến sĩ Văn học: Nhân vật mang dấu ấn Hậu hiện đại trong Tiểu thuyết Việt Nam

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN NGUYỄN THỊ LAN ANH NHÂN VẬT MANG DẤU ẤN HẬU HIỆN ĐẠI TRONG TIỂU THUYẾT VIỆT NAM LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HỌC Hà Nội - 2018 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN NGUYỄN THỊ LAN ANH NHÂN VẬT MANG DẤU ẤN HẬU HIỆN ĐẠI TRONG TIỂU THUYẾT VIỆT NAM Chuyên ngành: Lý luận văn học Mã số: 62 22 01 20 LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HỌC NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: PGS. TÔN THẢO MIÊN Hà Nội - 2018 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu, kết quả trong luận án do tôi tìm hiểu, phân tích một cách trung thực, khách quan. Các kết quả này chưa từng được công bố trong bất cứ nghiên cứu nào khác.

Tất cả những kế thừa và tham khảo đều được trích dẫn và tham chiếu đầy đủ. Tác giả luận án Nguyễn Thị Lan Anh TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com LỜI CẢM ƠN Tôi xin được bày tỏ lòng biết ơn chân thành và sâu sắc nhất tới cô giáo hướng dẫn của tôi là PGS.Tôn Thảo Miên - người đã giúp đỡ tôi trong việc tìm hiểu tài liệu, góp ý cho những khuyết thiếu của luận án, cũng như những động viên, khích lệ về mặt tinh thần trong suốt quá trình học tập. Xin đặc biệt trân trọng cảm ơn các thầy cô Khoa Văn học, Trường ĐH KHXH&NV Hà Nội. Sự góp ý, giúp đỡ và tình cảm của các thầy cô là động lực giúp tôi hoàn thành luận án.

Tôi cũng xin gửi lời cảm ơn tới các thầy cô và đồng nghiệp nơi tôi công tác (Trường ĐH KHXH&NV Tp.HCM) cùng gia đình và bạn bè đã khuyến khích, tạo mọi điều kiện thuận lợi cho việc học tập của tôi. Tác giả luận án TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com MỤC LỤC MỞ ĐẦU. Lý do chọn đề tài. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu.

Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu. Phương pháp nghiên cứu. Đóng góp của luận án. Cấu trúc của luận án .8 CHƢƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU.

Tình hình nghiên cứu lý thuyết hậu hiện đại ở một vài nước trên thế giới. Tình hình nghiên cứu lý thuyết hậu hiện đại ở Việt nam. Về lĩnh vực dịch thuật. Về lĩnh vực phê bình nghiên cứu.

Những nghiên cứu về nhân vật mang dấu ấn hậu hiện đại.27 CHƢƠNG 2: LÝ THUYẾT HẬU HIỆN ĐẠI. Hoàn cảnh ra đời, khái niệm và một số đặc trưng cơ bản của chủ nghĩa hậu hiện đại. Hoàn cảnh ra đời của chủ nghĩa hậu hiện đại. Một số đặc trưng cơ bản của văn học hậu hiện đại.

Chủ nghĩa hậu hiện đại và văn học Việt Nam. Cơ sở hình thành những dấu ấn hậu hiện đại trong văn học Việt Nam. Chủ nghĩa hậu hiện đại và vấn đề nhân vật mang dấu ấn hậu hiện đại trong tiểu thuyết Việt Nam. Sự tiếp nhận tiểu thuyết mang dấu ấn hậu hiện đại tại Việt Nam .63 MANG DẤU ẤN HẬU HIỆN ĐẠI.

Nhân vật cô đơn lạc lõng dẫn tới tha hóa. Nhân vật dị biệt. Nhân vật huyền ảo tâm linh .90 1 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail. Đấng tối cao.

Nhân vật: các “vai diễn” mới .100 CHƢƠNG 4: CÁC THỦ PHÁP XÂY DỰNG NHÂN VẬT.106 MANG DẤU ẤN HẬU HIỆN ĐẠI. Thủ pháp làm mờ, xóa trắng nhân vật. Gọi tên nhân vật, địa danh bằng những chữ cái hoặc danh từ chung. Làm mờ ngoại hình, tính cách và lai lịch nhân vật.

Lãng quên tâm lý nhân vật. Nhân vật không xuất hiện trực tiếp trong tác phẩm. Tính nhục thể: phương tiện xây dựng nhân vật mang dấu ấn hậu hiện đại. Xu hướng đề cao tính thân xác.

“Giải trung tâm” tính nhục thể của đàn ông. Huyền ảo hóa nhân vật. Xây dựng nhân vật gần gũi với tư duy thơ ca, ngụ ngôn, huyền thoại. Hiện thực hóa cái huyền ảo.

Giễu nhại như là một “nguyên tắc” xây dựng nhân vật. Dùng giọng điệu giễu nhại để khắc họa nhân vật. Giễu nhại nhân vật qua mô típ trò chơi .148 DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN .151 TÀI LIỆU THAM KHẢO .152 2 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài 1.

Được khởi phát từ nửa sau thế kỷ XX, chủ nghĩa hậu hiện đại là hiện tượng văn hóa có nguồn gốc từ phương Tây. Là một trong những lý thuyết mới nhất và độc đáo nhất của phê bình văn học, chủ nghĩa hậu hiện đại trở thành một hiện tượng văn hóa có độ bao phủ rộng khắp ở hầu hết mọi lĩnh vực như mỹ thuật, văn học, âm nhạc, kịch, kiến trúc và triết học. Xét riêng trong lĩnh vực văn học, chủ nghĩa hậu hiện đại đã làm nên một cuộc “cách mạng”, làm thay đổi diện mạo của nền văn học. Ở mỗi ngành, hậu hiện đại lại có những biểu hiện và cách sử dụng khác nhau.

Do đó việc thống nhất trong cách hiểu về chủ nghĩa hậu hiện đại nói chung và trong lĩnh vực văn học nói riêng đã và sẽ còn gặp nhiều khó khăn. Do vậy, chúng ta cần nhiều hơn nữa những tìm tòi nghiên cứu về vấn đề này. Nền văn học Việt Nam đã đi được một chặng đường dài với nhiều thành tựu, đặc biệt là giai đoạn từ sau đổi mới (1986) cho tới nay. Từ một nền tiểu thuyết non trẻ (bắt đầu từ những năm 30 của thế kỷ trước), bằng những khám phá, tìm tòi, thể nghiệm, tiểu thuyết Việt Nam đã trở thành một nền tiểu thuyết hiện đại với những cách tân độc đáo.

Có thể nhận thấy rõ, trong từng thời kỳ, tiểu thuyết đã thực sự hoàn thành được “sứ mệnh” của mình, là phản ánh hiện thực. Từ tiểu thuyết lãng mạn và tiểu thuyết hiện thực phê phán của những năm 30 của thế kỷ XX, tới giai đoạn chiến tranh chống Pháp và chống Mỹ, và sau này là tiểu thuyết sau đổi mới, càng những giai đoạn về sau, chúng ta càng nhận thấy sự đổi mới mạnh mẽ của tiểu thuyết, cả về hệ thống đề tài, nhân vật và phong cách sáng tác. Trong đó, tiểu thuyết Việt Nam những năm từ sau 1986 nổi lên một hiện tượng mới, đó là những dấu ấn của chủ nghĩa hậu hiện đại trong sáng tác. Sự xuất hiện của những dấu ấn này có thể từ sự chủ động của các nhà văn Việt Nam trong quá trình tiếp nhận những trào lưu phê bình sáng tác hậu hiện đại phương Tây, họ chủ động đón nhận và có ý thức rõ ràng trong việc vận dụng những lý thuyết ấy vào trong thực tế sáng tác.

Cũng có thể sự biến đổi ấy là một sự bị động, khi những trào lưu phê bình sáng tác mới ùa vào đời sống văn chương, kéo theo đó là cuộc sống mới, đặc biệt là sự xuất hiện của internet kéo theo xu hướng toàn cầu hóa, mọi giới hạn dường như bị phá vỡ, thế giới trở thành thế giới phẳng, ở đó không còn khoảng 3 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com cách về mặt địa lý. Cũng có thể lý giải điều này bằng nguyên nhân tự thân tác giả. Cột mốc đổi mới đánh dấu bước chuyển lớn về mọi mặt của Việt Nam, đặc biệt là trong lĩnh vực kinh tế, xã hội và văn hóa. Những quy chuẩn cũ biến đổi trong vòng quay chóng mặt của nền kinh tế thị trường đã dẫn đến sự sụp đổ của nhiều giá trị, nếp quen cũ.

Để từ đó, tận sâu trong các nhà văn đã tự hình thành nên cái gọi là “tâm thức hậu hiện đại”, và do vậy, những sáng tác thời kỳ này mang tinh thần hậu hiện đại - một thực tế sáng tác khó cưỡng lại được, nếu không muốn nói là tất yếu trong bối cảnh chuyển biến của xã hội Việt Nam và trong thực tế toàn cầu hóa. Tuy nhiên, chúng tôi cho rằng, hiện tượng này xảy ra là bởi sự tổng hòa của các nguyên nhân chủ động và bị động, bên cạnh đó còn là nguyên nhân tự thân mỗi tác giả đã mang trong mình cái gọi là “tâm thức hậu hiện đại”. Với đề tài Nhân vật mang dấu ấn hậu hiện đại trong tiểu thuyết Việt Nam, chúng tôi muốn nhận diện những dấu ấn hậu hiện đại của tiểu thuyết Việt Nam thông qua yếu tố nhân vật. Cần nói rõ thêm, khi nói đến dấu ấn hậu hiện đại ở tiểu thuyết Việt Nam, chúng tôi muốn đề cập đến những tiểu thuyết được sáng tác trong giai đoạn từ sau đổi mới 1986 đến nay.

Tất nhiên, không chỉ từ 1986 tiểu thuyết Việt Nam mới xuất hiện những yếu tố hậu hiện đại đầu tiên. Những dấu ấn hậu hiện đại đầu tiên đã xuất hiện trước đó ở các tác giả như Bùi Giáng, Nguyễn Minh Châu. nhưng phải công nhận một thực tế rằng nó chỉ thực sự xuất hiện nhiều ở giai đoạn văn học sau 1986. Trước đó, do dư âm hậu chiến nên những sáng tác vẫn thiên về đề tài chiến tranh với tính chất sử thi.

Giai đoạn đổi mới 1986 đánh dấu sự thay đổi về mọi mặt của đời sống xã hội Việt Nam, từ một nền kinh tế với cơ chế bao cấp chuyển sang nền kinh tế thị trường, cùng với đó là sự cởi mở, giải phóng của lý luận phê bình và sáng tác văn học. Các nhà văn được “cởi trói”, làm nên những chuyển biến có tính chất bước ngoặt cho nền văn học Việt Nam nói chung và tiểu thuyết Việt Nam nói riêng. Những thay đổi ấy diễn ra cả ở phương diện nội dung lẫn hình thức. Cũng từ giai đoạn này, những dấu ấn hậu hiện đại xuất hiện nhiều hơn trong các sáng tác văn học.

Do vậy, chúng tôi sẽ khảo sát các tiểu thuyết Việt Nam từ sau 1986 đến nay, mà chủ yếu là đến năm 2015. Bên cạnh đó, chúng tôi cũng sẽ chỉ tập trung vào các tác giả cụ thể như: Tạ Duy Anh, Phạm Thị Hoài, Võ Thị Hảo, Thuận, Hồ Anh Thái, Nguyễn Bình Phương, Đoàn Minh Phượng và Đặng Thân. 4 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Với việc tìm hiểu nhân vật mang dấu ấn hậu hiện đại trong tiểu thuyết Việt Nam từ 1986 đến nay, chúng tôi muốn góp một cái nhìn thấu đáo hơn về một thời kỳ văn học hết sức có ý nghĩa này. Ngoài ra, chúng tôi cũng hi vọng đề tài này sẽ mang lại những hữu ích cho hướng nghiên cứu của bản thân về hậu hiện đại trong những năm tiếp theo.

Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu 2.