Luận án tiến sĩ ngữ văn phản trinh thám trong bộ ba new york của paul auster

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI ĐẶNG THỊ BÍCH HỒNG PHẢN TRINH THÁM TRONG BỘ BA NEW YORK CỦA PAUL AUSTER Chuyên ngành: Lí luận văn học Mã số: 62.20 LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGỮ VĂN Người hướng dẫn GS. LÊ HUY BẮC HÀ NỘI - 2016 i LỜI CAM ĐOAN Đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi dưới sự hướng dẫn của GS. Lê Huy Bắc và sự góp ý của các nhà khoa học. Những vấn đề được trình bày trong luận án là trung thực và chưa được công bố trong bất kỳ công trình nào.

Tác giả luận án Đặng Thị Bích Hồng ii LỜI CẢM ƠN Trong quá trình học tập và nghiên cứu, tôi đã nhận được sự động viên, giúp đỡ về mọi mặt của thầy cô, gia đình, bạn bè, đồng nghiệp. Lời đầu tiên, cho phép tôi gửi lời cảm ơn sâu sắc tới GS. Lê Huy Bắc, người Thầy đã tận tình hướng dẫn, chỉ bảo tôi những kiến thức quý giá trong suốt thời gian học tập, nghiên cứu. Tôi xin chân thành cảm ơn các thầy cô Trường Đại học Sư phạm Hà Nội đã truyền đạt cho tôi nhiều kiến thức và phương pháp nghiên cứu trong quá trình học tập và thực hiện luận án.

Tôi xin chân thành cảm ơn lãnh đạo Trường Đại học Hùng Vương, Khoa Khoa học Xã hội & Nhân văn đã tạo những điều kiện thuận lợi nhất để tôi học tập, nghiên cứu. Cuối cùng, tôi xin chân thành cảm ơn gia đình, bạn bè, đồng nghiệp đã luôn giúp đỡ, ủng hộ, động viên tôi trong suốt quá trình học tập và nghiên cứu. Hà Nội, tháng 8 năm 2016 Tác giả luận án Đặng Thị Bích Hồng iii MỤC LỤC MỞ ĐẦU. Lý do chọn đề tài.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu. Mục tiêu, nhiệm vụ nghiên cứu. Phương pháp nghiên cứu. Những đóng góp mới của luận án.

Cấu trúc của luận án. TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU. Những nghiên cứu về truyện phản trinh thám. Tư liệu tiếng Việt.

Tư liệu tiếng Anh. Những nghiên cứu về tiểu thuyết Paul Auster. Tư liệu tiếng Việt. Tư liệu tiếng Anh.

Những nghiên cứu về Bộ ba New York. Tư liệu tiếng Việt. Tư liệu tiếng Anh. Những vấn đề đặt ra.

TRUYỆN PHẢN TRINH THÁM TRONG TIẾN TRÌNH THỂ LOẠI. Các hình thái truyện trinh thám. Truyện trinh thám cổ điển (The Classic Detective Fiction). Truyện trinh thám đen (The Hard– Boiled Detective Fiction).

Truyện trinh thám chính trị (The Political Detective Fiction). Truyện trinh thám tâm lý (The Psychological Detective Fiction). Truyện phản trinh thám: bước phát triển mới của thể loại trinh thám. Thuật ngữ phản trinh thám (anti–detective).

Một số tác gia phản trinh thám tiêu biểu. Từ trinh thám đến phản trinh thám: những vận động trong truyện kể. Những vận động trong bình diện nhân vật. Những vận động trong bình diện cốt truyện.

HÌNH TƯỢNG THÁM TỬ ĐA DIỆN TRONG BỘ BA NEW YORK. Thám tử trên hành trình giải mã điều bí ẩn. Thám tử và các mối quan hệ đặc thù. Mê cung trí tuệ – tính chất trò chơi trinh thám.

Thám tử trên hành trình kiếm tìm bản ngã. Bản ngã trong thế giới ngẫu nhiên. Bản ngã qua gương chiếu tha nhân. CỐT TRUYỆN PHẢN TRINH THÁM TRONG BỘ BA NEW YORK.

Siêu hư cấu như là nghệ thuật mờ hóa cốt truyện trinh thám. Mô hình người kể chuyện nhiều tầng bậc. Cấu trúc mở trong truyện kể. Quan hệ tác giả – tác phẩm và vấn đề tác quyền truyện kể.

Liên văn bản như là nghệ thuật đa tuyến cốt truyện. “Bộ ba New York” và câu chuyện ngôn ngữ. “Bộ ba New York” và câu chuyện văn hóa Mỹ. 147 CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ.

151 TÀI LIỆU THAM KHẢO. Lý do chọn đề tài i. Barry Lewis khi bàn về “Chủ nghĩa hậu hiện đại và văn chương” đã nhận định rằng: thể loại trinh thám là một trong những ứng viên cho tư cách bạn đồng hành đúng nghĩa của hậu hiện đại bởi việc truy tầm những manh mối, cám dỗ đứng song song, gần gũi với việc độc giả săn tìm ý nghĩa văn bản. Các “luật lệ” của truyện trinh thám có khi trở thành chất liệu để nhà văn viết nên những tác phẩm phản trinh thám.

Spanos, người đầu tiên đề xuất thuật ngữ phản trinh thám, nhận thấy mối quan hệ rõ ràng giữa hình thái văn học này với lối tư duy hậu hiện đại. Cả chủ nghĩa hậu hiện đại và tiểu thuyết phản trinh thám đều không đủ cơ sở để lý giải những sự việc xảy ra trong cuộc đời theo mối quan hệ nhân quả. Paul Auster là một trong những nhà văn đương đại tiêu biểu trên văn đàn Âu – Mỹ. Trong sự nghiệp sáng tác của mình, Paul Auster đã thử bút trên nhiều thể loại.

Tuy nhiên, ở lĩnh vực tiểu thuyết, nhà văn thu được nhiều thành công hơn cả. Ông là tác giả của các cuốn tiểu thuyết Bộ ba New York (The New York Trilogy – 1987), Xứ sở của những vật cuối cùng (In the Country of Last Things –1987), Moon Palace (Moon Palace – 1989), Nhạc đời may rủi (The Music of Chance – 1990), Levithan (Leviathan – 1992), Ông Vertigo (Mr. Vertigo – 1994), Vùng xa (Timbuktu – 1999), Sách của những ảo giác (The Book of Illusions – 2002), Đêm sấm truyền (Oracle Night – 2003), Những hành động điên rồ ở Brooklyn (The Brooklyn Follies – 2005), Lang thang trong phòng viết (Travels in the Scriptorium – 2006), Người trong bóng tối (Man in the Dark – 2008), Vô hình (Invisible – 2009) và Công viên Sunset (Sunset Park – 2010). Trong 14 tiểu thuyết này thì tác phẩm đầu tay là sự hội tụ của 3 tiểu thuyết riêng lẻ: Thành phố thủy tinh (City of Glass – 1985), Những bóng ma (Ghosts – 1986) và Căn phòng khóa kín (The Locked 2 Room – 1986).

Cũng từ bộ ba tiểu thuyết này, tên tuổi Paul Auster ngay lập tức trở nên quen thuộc với đông đảo bạn đọc Âu – Mỹ. Tác phẩm của Paul Auster đã được dịch sang hơn 30 thứ tiếng khác nhau và thế giới vinh danh ông bằng nhiều giải thưởng uy tín, trong đó giải thưởng văn học Price Asturia mà Paul Auster đón nhận năm 2006 trước đó từng được trao cho Gunter Grass (1999), Doris Lessing (2001), Arthur Miller (2002). Riêng Bộ ba New York, hai năm sau khi ra mắt độc giả, tác phẩm dành giải thưởng France Culture về lĩnh vực văn học nước ngoài. Cũng trong bài viết “Chủ nghĩa hậu hiện đại và văn chương”, Barry Lewis khẳng định, cùng với Tên của đóa hồng (Umberto Eco) và Thám tử Hawksmoor (Peter Ackroyd), Bộ ba New York (Paul Auster) là một trong ba tác phẩm hư cấu trinh thám hậu hiện đại phổ biến nhất.

Sau khi ra mắt công chúng, bộ ba tiểu thuyết này đã thu hút được sự chú ý của đông đảo độc giả cũng như giới nghiên cứu phê bình. Họ gọi nó là “phản trinh thám”, là “tiểu thuyết trinh thám siêu hình”, là “một biến tấu lạ lùng của thể loại trinh thám”, một “hỗn hợp của trinh thám và tân lãng mạn”, “một trò chơi chắp hình bằng thủy tinh”… iv. Ở Việt Nam, những sáng tác của Paul Auster đang ngày một gần gũi với độc giả. Từ năm 2007 đến nay, đã có 4 trong số 10 tiểu thuyết của ông được dịch ra tiếng Việt.

Tuy nhiên việc nghiên cứu về Paul Auster vẫn còn sơ sài, đặc biệt, chưa có công trình khoa học nào đề cập đến nhà văn này với tư cách một tác giả văn học trinh thám hậu hiện đại. Vì thế, chúng tôi lựa chọn đề tài “Phản trinh thám trong Bộ ba New York của Paul Auster”. Thực hiện đề tài, chúng tôi hướng đến xác lập cơ sở lý thuyết để phân tích những độc đáo trong nghệ thuật tự sự phản trinh thám của Paul Auster, từ đó khẳng định xu thế vận động của văn học trinh thám trong thời kỳ hậu hiện đại. Bên cạnh đó, chúng tôi hy vọng đề tài sẽ góp phần đưa tác phẩm của nhà văn từng nhận nhiều giải thưởng danh giá của Mỹ và quốc tế cũng như 3 khuynh hướng sáng tác đang ngày một “bành trướng” văn đàn thế giới này đến gần hơn với đời sống văn chương Việt.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu Đối tượng nghiên cứu của đề tài là những khía cạnh, biểu hiện phản trinh thám trong Bộ ba New York của Paul Auster. Phạm vi nghiên cứu của đề tài là tiểu thuyết Bộ ba New York. Những trích dẫn tác phẩm đưa vào luận án được chúng tôi trực tiếp dịch từ cuốn The New York Trilogy của Paul Auster (Penguin Books, 2006), tham khảo bản dịch Trần trụi với văn chương của Trịnh Lữ (NXB Phụ nữ, 2007). Ngoài ra, đề tài mở rộng phạm vi tư liệu khảo sát đến những tác phẩm khác trong trường hợp cần thiết.

Mục tiêu, nhiệm vụ nghiên cứu Đặt vấn đề “phản trinh thám trong Bộ ba New York”, chúng tôi khẳng định truyện phản trinh thám là một bước nối tiếp, phát triển của thể loại văn học trinh thám và hướng đến làm rõ những đặc trưng độc đáo trong nghệ thuật phản trinh thám của Paul Auster. So sánh với những tiểu thuyết được viết sau đó, luận án đồng thời cho thấy vai trò của Bộ ba New York trong việc định hình phong cách sáng tạo của nhà văn. Để đạt được mục tiêu này, luận án xác định ba nhiệm vụ cơ bản: Thứ nhất, hệ thống hóa, giới thiệu tiến trình vận động, phát triển của thể loại văn học trinh thám. Xuất phát từ thực tế bộ phận văn học phản trinh thám hầu như chưa được dịch thuật, nghiên cứu ở Việt Nam, chúng tôi nỗ lực khái quát diện mạo văn học trinh thám, nhấn mạnh sự khác biệt giữa trinh thám và phản trinh thám qua những tác gia, tác phẩm tiêu biểu.

Thứ hai, khẳng định cách thức xây dựng hình tượng nhân vật thám tử trong Bộ ba New York là một minh chứng rõ ràng của nghệ thuật phản trinh thám. Các thám tử của Paul Auster lần lượt làm đổ vỡ những ảo tưởng của độc giả về một người hùng bất khả chiến bại. Thám tử dịch chuyển từ hành 4 trình kiếm tìm thủ phạm sang hành trình kiếm tìm chính cái tôi của mình trong một thế giới đầy rẫy sự ngẫu nhiên và bất định. Đây cũng sẽ là những chủ đề sẽ trở đi trở lại trong nhiều tiểu thuyết của Paul Auster sau này.

Thứ ba, chỉ rõ nghệ thuật xây dựng cốt truyện phản trinh thám trong Bộ ba New York như một chiến lược phủ định những nguyên tắc tưởng chừng bất di bất dịch của cốt truyện trinh thám.