Luận án tiến sĩ ngữ văn kết tử lập luận trong tiếng việt

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI NGUYỄN THỊ THU TRANG KẾT TỬ LẬP LUẬN TRONG TIẾNG VIỆT LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGỮ VĂN HÀ NỘI - 2016 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI NGUYỄN THỊ THU TRANG KẾT TỬ LẬP LUẬN TRONG TIẾNG VIỆT Chuyên ngành: Ngôn ngữ Việt Nam Mã số : 62 22 01 02 LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGỮ VĂN NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: GS.TS BÙI MINH TOÁN HÀ NỘI - 2016 LỜI CAM ĐOAN Tôi cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các ngữ liệu trong luận án là xác thực. Những kết luận khoa học của luận án chưa từng được ai công bố trong bất kỳ công trình nào khác. Tác giả NGUYỄN THỊ THU TRANG QUY ƯỚC TRÌNH BÀY TRONG LUẬN ÁN 1.

Quy ước kí hiệu, viết tắt LC (p, q) : Luận cứ KL (r) : Kết luận CTLL : Cấu trúc lập luận KT2VT : Kết tử hai vị trí KT3VT : Kết tử ba vị trí 2. Quy ước trình bày Chú thích cho tài liệu tham khảo và ngữ liệu trích dẫn được đặt trong ngoặc vuông [,]. Trước dấu phẩy (,) là số thứ tự của tài liệu hoặc ngữ liệu được trích dẫn, sau dấu phẩy là số trang của tài liệu hoặc ngữ liệu được trích dẫn. MỤC LỤC Trang MỞ ĐẦU.

Lí do chọn đề tài. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu. Phương pháp nghiên cứu.

Đóng góp của luận án. Bố cục của luận án .3 CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN. Tổng quan tình hình nghiên cứu. Nghiên cứu về kết tử lập luận nói chung.

Nghiên cứu về kết tử lập luận tiếng Việt. Khái niệm “lập luận”. Các thành phần lập luận. Quan hệ lập luận.

Các dạng lập luận. Lẽ thường trong lập luận. Kết tử lập luận .28 Tiểu kết chương 1 .45 CHƯƠNG 2: KẾT TỬ HAI VỊ TRÍ TIẾNG VIỆT. Nhóm kết tử hai vị trí tiếng Việt.

Kết tử hai vị trí dẫn nhập luận cứ. Kết tử hai vị trí dẫn nhập kết luận. Chức năng của kết tử hai vị trí tiếng Việt. Dẫn nhập thành phần lập luận.

Trong lập luận tối giản. Trong lập luận đồng hướng. Trong lập luận nghịch hướng. Nối kết thành phần lập luận.

Trong lập luận tối giản. Trong lập luận đồng hướng. Trong lập luận nghịch hướng. Biểu thị quan hệ lập luận.

Trong lập luận tối giản. Trong lập luận đồng hướng. Trong lập luận nghịch hướng .97 Tiểu kết chương 2 .99 CHƯƠNG 3: KẾT TỬ BA VỊ TRÍ TIẾNG VIỆT. Nhóm kết tử ba vị trí tiếng Việt.

Kết tử ba vị trí đồng hướng. Kết tử ba vị trí nghịch hướng. Chức năng của kết tử ba vị trí tiếng Việt. Dẫn nhập thành phần lập luận.

Trong lập luận đồng hướng. Trong lập luận nghịch hướng. Nối kết thành phần lập luận. Trong lập luận đồng hướng.

Trong lập luận nghịch hướng. Biểu thị quan hệ lập luận. Trong lập luận đồng hướng. Trong lập luận nghịch hướng .142 Tiểu kết chương 3.

147 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN. 151 TÀI LIỆU THAM KHẢO. 152 NGUỒN NGỮ LIỆU. 158 PHỤ LỤC DANH MỤC BẢNG BIỂU Bảng 2.

Bảng thống kê KT2VT dẫn nhập LC trong tiếng Việt. Bảng thống kê KT2VT dẫn nhập KL trong tiếng Việt. Bảng so sánh hoạt động của KT2VT dẫn nhập LC trong lập luận tối giản và lập luận đồng hướng. Hoạt động thực hiện chức năng nối kết của KT2VT trong lập luận tối giản.

Hoạt động thực hiện chức năng nối kết của KT2VT trong lập luận đồng hướng. Hoạt động thực hiện chức năng nối kết của KT2VT trong lập luận nghịch hướng. Bảng thống kê KT3VT đồng hướng trong tiếng Việt. Bảng thống kê KT3VT nghịch hướng trong tiếng Việt.

Bảng phân loại KT3VT nghịch hướng theo khả năng dẫn nhập thành phần LC. Hoạt động nối kết của KT3VT đồng hướng trong lập luận đồng hướng. Hoạt động nối kết của KT3VT nghịch hướng trong lập luận nghịch hướng. Hoạt động nối kết của KT3VT đồng hướng trong lập luận nghịch hướng.

Lí do chọn đề tài 1. Lập luận được con người quan tâm tìm hiểu từ rất sớm. Theo Platin, khởi đầu cho những nghiên cứu về lĩnh vực này là một tài liệu viết về phương pháp lí lẽ của Corax và Tisias ở thế kỷ V trước Công nguyên. Lập luận cũng được coi là một lĩnh vực thuộc phạm vi của thuật hùng biện - một nghệ thuật nói năng được trình bày trong Tu từ học của Aristote, qua các phép suy luận lôgic, trong thuật ngụy biện hay những cuộc tranh cãi ở tòa án.

Mặc dù ra đời từ rất sớm nhưng sang nửa sau thế kỷ XX lý thuyết lập luận mới được quan tâm thích đáng. Mở đầu cho thời kỳ này là Khảo luận về sự lập luận - Tu từ học mới của Perelman, Olbrechts - Tyteca và Toulmin (1958). Tiếp đó, lập luận đã có những bước phát triển nhanh chóng, trở thành “môn học của thế kỷ 21” [18, tr.191] và là một trong những đối tượng nghiên cứu mới của Dụng học (Pragmatics). Ở Việt Nam, trong khoảng hai thập niên gần đây, lập luận thu hút ngày càng nhiều sự quan tâm của giới nghiên cứu.

Đây là một hướng đi mới và cần thiết trong bối cảnh xã hội hiện đại với xu hướng dân chủ hóa ngày càng phát triển như hiện nay. Kết tử là những yếu tố ngôn ngữ thực hiện chức năng liên kết các thành phần trong lập luận. Cùng với các tác tử, kết tử được xếp vào nhóm các chỉ dẫn lập luận (argumentative instructions) - những dấu hiệu có giá trị quy ước được các thành viên trong một cộng đồng ngôn ngữ chấp nhận mà “hễ cứ xuất hiện những chỉ dẫn trên thì tất cả mọi người trong cùng một cộng đồng phải thống nhất rằng cái lập luận nghe được phải được hiểu như vậy và tổ chức lập luận sao cho phù hợp với chúng” [12, tr. Do đó, để góp phần tạo nên những lập luận chặt chẽ và giàu sức thuyết phục cũng như nhận biết, lĩnh hội trọn vẹn lập luận trong sự đa dạng của các loại hình diễn ngôn, việc tìm hiểu hoạt động và chức năng của kết tử là thực sự cần thiết.

Tiếng Việt có một số lượng phong phú các yếu tố ngôn ngữ có thể đảm trách chức năng kết tử lập luận. Tuy nhiên, cho đến nay, việc khảo sát và tìm hiểu đối tượng trên chưa mang tính bao quát và toàn diện: chỉ giới hạn ở một số kết tử tiêu biểu, thường gặp và xoay quanh cấu trúc hình thức của lập luận. Thực tiễn trên đặt ra nhiệm vụ nghiên cứu kết tử lập luận tiếng Việt với tư cách một hệ thống, 2 không chỉ tập trung ở phương diện tổ chức - kiến tạo các dạng cấu trúc hình thức mà còn quan tâm đến các chức năng khác như dẫn nhập thành phần lập luận và biểu thị quan hệ lập luận. Ngoài ra, việc so sánh, đối chiếu giữa lập luận có kết tử và lập luận vắng kết tử cũng là hướng đi cần được triển khai, hứa hẹn sẽ cung cấp những minh chứng khách quan về vai trò của kết tử lập luận trong tiếng Việt.

Xuất phát từ những lí do cơ bản trên, chúng tôi đã lựa chọn vấn đề Kết tử lập luận trong tiếng Việt làm đề tài nghiên cứu của luận án. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 2. Mục đích nghiên cứu Mục đích nghiên cứu của luận án là hệ thống hóa kết tử lập luận tiếng Việt; khẳng định vai trò của kết tử lập luận tiếng Việt thông qua việc phân tích và lí giải các chức năng cơ bản của chúng trong các dạng lập luận giản đơn và so sánh giữa lập luận có kết tử và lập luận vắng kết tử; qua đó, cung cấp những gợi dẫn hữu ích cho người nói (viết) và người đọc (nghe) trong quá trình tạo lập và lĩnh hội lập luận. Nhiệm vụ nghiên cứu Luận án xác định các nhiệm vụ nghiên cứu cơ bản như sau: - Nghiên cứu một số vấn đề lý thuyết cơ bản về lập luận, đặc biệt là kết tử lập luận.

- Nhận diện, thống kê và phân loại kết tử lập luận tiếng Việt. - Phân tích, lý giải các chức năng cơ bản của kết tử lập luận tiếng Việt trong các dạng lập luận giản đơn. - Bước đầu so sánh, đối chiếu giữa lập luận có kết tử và lập luận vắng kết tử nhằm khẳng định vai trò của kết tử lập luận tiếng Việt. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 3.

Đối tượng nghiên cứu Đối tượng nghiên cứu của luận án là hệ thống kết tử lập luận trong tiếng Việt. Phạm vi nghiên cứu Trong luận án, kết tử lập luận tiếng Việt sẽ được khảo sát chủ yếu trong phạm vi các tác phẩm văn chương, các bài nghị luận và trong hội thoại đời thường. Luận án tập trung phân tích, lý giải các chức năng cơ bản của kết tử lập luận tiếng Việt trong các dạng lập luận giản đơn. Phương pháp nghiên cứu - Phương pháp miêu tả: được sử dụng để đưa ra những phân tích, lí giải và minh họa thích hợp nhằm làm sáng tỏ các chức năng cơ bản của kết tử lập luận tiếng Việt trong các dạng lập luận giản đơn.

- Phương pháp phân tích diễn ngôn: luôn luôn đặt lập luận trong mối quan hệ với ngữ cảnh sử dụng để nhận diện rõ các thành phần lập luận, từ đó xác định các kết tử lập luận, tính chất và chức năng của chúng. Các thủ pháp nghiên cứu cơ bản được sử dụng trong luận án gồm: - Thủ pháp thống kê, phân loại: được sử dụng để hệ thống hóa kết tử lập luận trong tiếng Việt. - Thủ pháp thay thế, cải biến: được sử dụng trong việc phân tích đặc điểm và đánh giá vai trò của kết tử trong lập luận. - Thủ pháp mô hình hóa: được sử dụng nhằm mô hình hóa cấu trúc hình thức của lập luận.

Đóng góp của luận án 5. Về lý luận Kết quả nghiên cứu của luận án góp phần củng cố và làm sâu sắc thêm lý thuyết về lập luận - đặc biệt là mảng lý thuyết về kết tử lập luận - trong Ngữ dụng học. Về thực tiễn Luận án có thể sử dụng làm tài liệu học tập, tham khảo đối với giáo viên phổ thông, giảng viên và sinh viên chuyên ngành Ngữ văn. Kết quả nghiên cứu cung cấp những gợi dẫn hữu ích trong tạo lập và lĩnh hội lập luận, góp phần nâng cao chất lượng và hiệu quả giao tiếp.