Luận án tiến sĩ nghiên cứu xác lập cơ sở khoa học đánh giá tính dễ bị tổn thương

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC TỰ NHIÊN CẤN THU VĂN NGHIÊN CỨU XÁC LẬP CƠ SỞ KHOA HỌC ĐÁNH GIÁ TÍNH DỄ BỊ TỔN THƯƠNG DO LŨ LỤT LƯU VỰC SÔNG VU GIA - THU BỒN PHỤC VỤ QUY HOẠCH PHÒNG CHỐNG THIÊN TAI LUẬN ÁN TIẾN SĨ THỦY VĂN HỌC Hà Nội- 2015 1 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC TỰ NHIÊN CẤN THU VĂN NGHIÊN CỨU XÁC LẬP CƠ SỞ KHOA HỌC ĐÁNH GIÁ TÍNH DỄ BỊ TỔN THƯƠNG DO LŨ LỤT LƯU VỰC SÔNG VU GIA - THU BỒN PHỤC VỤ QUY HOẠCH PHÒNG CHỐNG THIÊN TAI Chuyên ngành: Thủy văn học Mã số chuyên ngành: 62.24 LUẬN ÁN TIẾN SĨ THỦY VĂN HỌC NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC PGS. Nguyễn Thanh Sơn Hà Nội – 2015 2 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu, kết quả nêu trong luận án là trung thực và chưa từng được ai công bố trong bất kỳ công trình nào khác. Cấn Thu Văn 3 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com LỜI CẢM ƠN Luận án đã được hoàn thành tại trường Đại học Khoa học Tự nhiên, Đại học Quốc gia Hà Nội từ 12/2011 đến 12/2014.

Để luận án được hoàn thành đúng thời gian khóa học (03 năm) và đạt được kết quả như mong muốn, nghiên cứu sinh (NCS) gửi lời cảm ơn chân thành nhất đến: Trường Đại học Khoa học Tự nhiên, ĐHQGHN, Khoa Khí tượng, Thủy văn và Hải dương học là cơ sở đào tạo đã tạo điều kiện tốt nhất cho NCS học tập, trao đổi và lĩnh hội kiến thức. Đặc biệt NCS trân trọng cảm ơn đến hội đồng khoa học và đào tạo khoa Khí tượng, Thủy văn và Hải dương học đã theo sát và góp ý rất nhiều để các nội dung của luận án được thực hiện tốt nhất. Do cơ sở đào tạo ở xa cơ quan công tác, NCS đã được lãnh đạo Trường Đại học Tài nguyên và Môi trường TP. Hồ Chí Minh và khoa Khí tượng-Thủy văn đã tạo mọi điều kiện về thời gian cũng như kinh phí để NCS thực hiện luận án tốt nhất.

Nhân đây, NCS trân trọng cảm ơn đến ban giám hiệu, các Thầy, cô đồng nghiệp đã giúp đỡ trong suốt thời gian qua. Khối lượng số liệu được thực hiện trong luận án là rất lớn, đặc biệt là số liệu điều tra xã hội học, NCS được sử dụng từ đề tài cấp nhà nước mã số BDKH-19 thuộc “Chương trình Khoa học công nghệ phục vụ chương trình mục tiêu Quốc gia ứng phó biến đổi khí hậu”. NCS chân thành cảm ơn: Chương trình, Chủ nhiệm đề tài và các thành viên tham gia đề tài đã hỗ trợ về số liệu, kỹ thuật cũng như những ý kiến quý báu đề luận án được hoàn thành có chất lượng. Nhân đây tác giả luận án tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến thầy Nguyễn Thanh Sơn, người hướng dẫn khoa học đã luôn sát sao, động viên và giúp đỡ NCS trong sốt thời gian thực hiện luận án.

Gia đình luôn là chỗ dựa tinh thần, là nguồn động viên, là động lực cho NCS trong suốt 03 năm qua, NCS trân trọng cảm ơn. Đồng thời NCS cảm ơn các nhà khoa học, bạn bè, đồng nghiệp đã tận tình góp ý, chỉ bảo và hỗ trợ về vật chất và tinh thần để hoàn thành luận án này. 4 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com MỤC LỤC LỜI CAM ĐOAN LỜI CẢM ƠN MỤC LỤC 1 DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT.4 DANH MỤC BẢNG BIỂU .5 DANH MỤC HÌNH VẼ .7 MỞ ĐẦU 9 Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU ĐÁNH GIÁ TÍNH DỄ BỊ TỔN THƯƠNG DO LŨ LỤT .1 NGHIÊN CỨU VỀ LŨ LỤT .2 NGHIÊN CỨU TÍNH DỄ BỊ TỔN THƯƠNG DO LŨ LỤT .1 Khái niệm và định nghĩa.2 Tổng quan nghiên cứu tính dễ bị tổn thương trong và ngoài nước .1 Nghiên cứu trên thế giới .2 Nghiên cứu trong nước .3 Những vấn đề tồn tại và định hướng nghiên cứu .34 Chương 2 NGHIÊN CỨU XÁC LẬP CƠ SỞ KHOA HỌC ĐÁNH GIÁ TÍNH DỄ BỊ TỔN THƯƠNG DO LŨ LỤT .1 CƠ SỞ LÝ THUYẾT ĐÁNH GIÁ TÍNH DỄ BỊ TỔN THƯƠNG DO LŨ LỤT .2 XÂY DỰNG PHƯƠNG PHÁP XÁC ĐỊNH TÍNH DỄ BỊ TỔN THƯƠNG .1 Phương pháp điều tra xã hội học .2 Phương pháp tích hợp bản đồ .3 Phương pháp tính chỉ số .43 Chương 3 ĐÁNH GIÁ TÍNH DỄ BỊ TỔN THƯƠNG DO LŨ LỤT TRÊN LƯU VỰC SÔNG VU GIA – THU BỒN .1 ĐIỀU KIỆN ĐỊA LÝ TỰ NHIÊN VÀ KINH TẾ XÃ HỘI .1 Điều kiện địa lý tự nhiên .61 1 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.1 Vị trí địa lý .2 Địa hình – Địa mạo .3 Địa chất - Thổ nhưỡng .4 Thảm phủ thực vật .2 Tình hình mưa lũ trên lưu vực sông Vu Gia - Thu Bồn .3 Một số trận lũ lớn trên lưu vực sông Vu Gia - Thu Bồn .3 Điều kiện kinh tế - xã hội .1 Dân cư và dân tộc .2 Cơ cấu kinh tế trên lưu vực .3 Giáo dục, y tế, văn hóa .4 Tình hình thiệt hại do lũ và các biện pháp phòng chống lũ .1 Tình hình thiệt hại do lũ (các trận lũ lớn) .2 Hiện trạng các biện pháp phòng chống .2 THIẾT LẬP BỘ TIÊU CHÍ .1 Các nguồn số liệu .2 Điều tra xã hội học .3 Xác lập bộ tiêu chí .1 Xây dựng, thu thập và xử lý phiếu điều tra .2 Thiết lập tiêu chí nguy cơ lũ lụt .3 Thiết lập tiêu chí độ phơi nhiễm .4 Thiết lập tiêu chí tính nhạy .5 Thiết lập tiêu chí khả năng chống chịu. TÍNH TOÁN BỘ CHỈ SỐ DỄ BỊ TỔN THƯƠNG .1 Chuẩn hóa dữ liệu .2 Xác định bộ chỉ số .1 Tính chỉ số dễ bị tổn thương sử dụng phương pháp trọng số AHP 108 2 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.2 Tính chỉ số dễ bị tổn thương sử dụng phương pháp trọng số Iyengar- Sudarshan .3 Tính chỉ số dễ bị tổn thương sử dụng kết hợp hai phương pháp trọng số AHP và Iyengar-Sudarshan .4 Kiểm định bộ chỉ số .4 ĐÁNH GIÁ TÍNH DỄ BỊ TỔN THƯƠNG .1 Xây dựng bản đồ tính dễ bị tổn thương .2 Đánh giá tính dễ bị tổn thương .3 Quy hoạch phòng chống giảm nhẹ thiên tai lũ lụt trên lưu vực sông Vu Gia - Thu Bồn theo chỉ số dễ bị tổn thương .133 KẾT LUẬN – KIẾN NGHỊ .138 DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ .141 LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN .141 TÀI LIỆU THAM KHẢO .153 3 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT Stt Ký hiệu Ý nghĩa 1 ADRC Trung tâm giảm nhẹ thiên tai Châu Á 2 AHP Phân tích hệ thống phân cấp 3 ATNĐ Áp thấp nhiệt đới 4 BĐKH Biến đổi khí hậu 5 CI Chỉ số nhất quán 6 CN-DV Công nghiệp-Dịch vụ 7 CR Tỷ lệ nhất quán 8 CZMS Nhóm quản lý vùng ven biển 9 ĐHQGHN Đại học Quốc gia Hà Nội 10 GDP Tổng sản phẩm nội địa 11 GIS Hệ thông tin địa lý 12 GRDP Tổng sản phẩm trên địa bàn tỉnh 13 HTNĐ Hội tụ nhiệt đới 14 IPCC Ủy ban liên chính phủ về biến đổi khí hậu 15 KKL Không khí lạnh 16 NLTS Nông, lâm, thủy sản 17 RI Chỉ số không thống nhất ngẫu nhiên 18 THCS Trường Trung học cơ sở 19 THPT Trường Phổ thông trung học 20 TW Trung ương 21 UNDHA Tổ chức nhân đạo Liên hợp quốc UNESCO- Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa của Liên hiệp quốc - 22 IHE Viện giáo dục Tài nguyên nước 4 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com DANH MỤC BẢNG BIỂU Bảng 1.1: Tổng hợp các định nghĩa về tính dễ bị tổn thương .1: Danh mục bộ tiêu chí được sử dụng để đánh giá tính dễ bị tổn thương do lũ lụt trên lưu vực sông Vu Gia - Thu Bồn.2: Bảng xếp hạng các mức độ so sánh giữa các phần tử .3: Bảng chỉ số ngẫu nhiên RI .1: Trung bình lượng mưa năm các trạm trên lưu vực sông Vu Gia - Thu Bồn .2: Danh mục nhánh chính thuộc lưu vực sông Vu Gia - Thu Bồn .4: Qmax một số năm gần đây trên lưu vực sông Vu Gia - Thu Bồn .5: Tần suất lưu lượng đỉnh lũ lớn nhất trên lưu vực sông Vu Gia - Thu Bồn* .6: Đỉnh lũ lớn nhất đã quan trắc trên lưu vực sông Vu Gia - Thu Bồn* .7: Mức độ ngập lụt năm 1999 vùng hạ du lưu vực sông Vu Gia - Thu Bồn 73 Bảng 3.8: Danh mục các Văn bản pháp luật phục vụ công tác phòng chống và giảm nhẹ thiên .9: Phân chia các tiểu lưu vực trên lưu vực sông Vu Gia-Thu Bồn .10: Kết quả hiệu chỉnh và kiểm định mô hình MIKE-FLOOD trên lưu vực sông Vu Gia - Thu Bồn .11: Minh họa giá trị đặc trưng ngập lụt trên lưu vực sông Vu Gia- Thu Bồn .12: Các loại đất và diện tích thuộc tỉnh Quảng Nam và thành phố Đà Nẵng .13: Phân nhóm các loại đất trên lưu vực sông Vu Gia - Thu Bồn.14: Giá trị khả năng bị tổn thương trên lưu vực sông Vu Gia - Thu Bồn .15: Minh họa giá trị sử dụng đất của các nút tính toán .16: Minh họa giá trị các biến thuộc thành phần nhân khẩu của Hội An .17: Minh họa giá trị các biến thuộc thành phần sinh kế của Hội An .18: Minh họa giá trị các biến thuộc thành phần cơ sở hạ tầng và môi trường của Hội An .104 5 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.19: Minh họa giá trị các biến thuộc thành phần điều kiện chống lũ của thành phố Hội An .20: Minh họa giá trị các biến thuộc thành phần kinh nghiệm chống lũ, sự hỗ trợ và khả năng tự phục hồi của thành phố Hội An .21: Minh họa giá trị biến đã được chuẩn hóa thuộc tiêu chí nguy cơ lũ lụt và độ phơi nhiễm một số điểm thuộc thị trấn Ái Nghĩa .22: Minh họa giá trị chuẩn hóa các biến thuộc thành phần nhân khẩu, tiêu chí tính nhạy ở Hội An .23: Minh họa giá trị chuẩn hóa các biến thuộc thành phần kinh nghiệm chống lũ và sự hỗ trợ từ bên ngoài, tiêu chí khả năng chống chịu ở Hội An .24: Minh họa các xã tương đồng của thành phố Hội An .25: Ma trận so sánh cặp giữa 3 biến đặc trưng lũ .26: Giá trị trọng số của các biến, các thành phần tính theo phương pháp AHP .27: Kết quả tính giá trị các tiêu chí và chỉ số dễ bị tổn thương theo phương pháp tính trọng số AHP - minh họa huyện Đại Lộc tỉnh Quảng Nam 110 Bảng 3.28: Giá trị trọng số của các thành phần, tiêu chí tính tính theo phương pháp Iyengar-Sudarshan .