Luận án tiến sĩ nghiên cứu phương thức chuyển dịch phát ngôn có hàm ý từ tiếng a

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI & NHÂN VĂN ------------*----------- TRỊNH THỊ THƠM NGHIÊN CỨU PHƢƠNG THỨC CHUYỂN DỊCH PHÁT NGÔN CÓ HÀM Ý TỪ TIẾNG ANH SANG TIẾNG VIỆT (Trên cứ liệu ngôn ngữ hội thoại trong tác phẩm văn học) Chuyên ngành: Lý luận ngôn ngữ Mã số: 62 22 01 01 LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÔN NGỮ HỌC Hà Nội, 2015 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI & NHÂN VĂN ------------*----------- TRỊNH THỊ THƠM NGHIÊN CỨU PHƢƠNG THỨC CHUYỂN DỊCH PHÁT NGÔN CÓ HÀM Ý TỪ TIẾNG ANH SANG TIẾNG VIỆT (Trên cứ liệu ngôn ngữ hội thoại trong tác phẩm văn học) Chuyên ngành: Lý luận ngôn ngữ Mã số: 62 22 01 01 LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÔN NGỮ HỌC CHỦ TỊCH HỘI ĐỒNG NGƢỜI HƢỚNG DẪN KHOA HỌC: GS. TS ĐINH VĂN ĐỨC PGS. NGUYỄN HỒNG CỔN Hà Nội, 2015 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Kết quả nghiên cứu nêu trong luận án là trung thực và chưa từng được ai công bố trong bất kỳ công trình nào khác.

Các thông tin trích dẫn đều được chỉ rõ nguồn gốc. TÁC GIẢ LUẬN ÁN Trịnh Thị Thơm LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com LỜI CẢM ƠN Tác giả luận án xin chân thành bày tỏ lòng biết ơn tập thể lãnh đạo Trường Đại học Hồng Đức đã luôn động viên, giúp đỡ và tạo mọi điều kiện thuận lợi cho tác giả trong suốt quá trình nghiên cứu và hoàn thành luận án. Xin chân thành bày tỏ lòng biết ơn PGS.TS Nguyễn Hồng Cổn, người đã hướng dẫn, góp ý trao đổi về phương pháp luận, nội dung nghiên cứu và các hướng dẫn khoa học khác, đảm bảo cho luận án hoàn thành có chất lượng. Xin chân thành cảm ơn tất cả các nhà khoa học đã góp ý và tạo điều kiện cho việc hoàn thiện luận án.

Xin chân thành cảm ơn các thầy giáo cô giáo trong khoa Ngôn ngữ học, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn – ĐHQGHN đã tạo mọi điều kiện cho việc học tập nghiên cứu và hoàn thành luận án. Cuối cùng, xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đối với gia đình, bạn bè đồng nghiệp đã luôn động viên, giúp đỡ và tạo điều kiện thuận lợi cho tác giả trong suốt quá trình thực hiện luận án. Hà Nội, tháng năm 2015 Tác giả luận án LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT PNTA: Phát ngôn tiếng Anh PNTV: Phát ngôn tiếng Việt VBN: Văn bản nguồn VBĐ: Văn bản đích TGĐ: Tiền giả định LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com DANH MỤC BẢNG BIỂU Bảng 1. Tiêu chí phân biệt hàm ý quy ước với hàm ý hội thoại.

Tổng hợp phương thức dịch hàm ý quy ước. Tổng hợp phương thức dịch hàm ý hội thoại .118 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com MỤC LỤC MỞ ĐẦU. Lý do chọn đề tài. Tính thời sự của đề tài.

Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài. Mục đích, đối tượng, phạm vi và nhiệm vụ nghiên cứu. Phương pháp nghiên cứu và nguồn tư liệu. Bố cục của luận án.

TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ THUYẾT. Tình hình nghiên cứu về hàm ý và dịch hàm ý. Hàm ý và các vấn đề liên quan. Hàm ý trong một số công trình nghiên cứu trong và ngoài nước.

Cơ chế tạo lập và tiếp nhận hàm ý. Hàm ý của phát ngôn tiếng Anh và tiếng Việt: những tương đồng và khác biệt. Cơ sở lý thuyết về dịch thuật và dịch hàm ý. Dịch thuật và vấn đề dịch hàm ý.

Tình hình nghiên cứu về dịch hàm ý. Những khó khăn trong dịch hàm ý. Định hướng nghiên cứu của luận án. PHƢƠNG THỨC CHUYỂN DỊCH HÀM Ý QUY ƢỚC TỪ TIẾNG ANH SANG TIẾNG VIỆT.

Hàm ý quy ước. Các loại hàm ý quy ước. Hàm ý quy ước được tạo lập thông qua các phương tiện từ ngữ. Hàm ý quy ước được tạo lập thông qua các cấu trúc ngữ pháp chuyên biệt 42 2.

Phương thức dịch hàm ý quy ước từ tiếng Anh sang tiếng Việt. Dịch bảo toàn hàm ý quy ước.44 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Dịch cải biên hàm ý quy ước. Các trường hợp dịch bỏ qua hàm ý quy ước.

Tổng hợp phương thức dịch hàm ý của các biểu thức ngôn ngữ. PHƢƠNG THỨC CHUYỂN DỊCH HÀM Ý HỘI THOẠI TỪ TIẾNG ANH SANG TIẾNG VIỆT. Hàm ý hội thoại. Các loại hàm ý hội thoại.

Tương đương về chức năng và nghĩa trong dịch thuật và dịch hàm ý. Dịch bảo toàn hàm ý hội thoại. Dịch phát ngôn đảm bảo tương đương về hình thức. Dịch phát ngôn không đảm bảo tương đương về hình thức.

Dịch bảo toàn có bổ sung hàm ý hội thoại. Dịch phát ngôn đảm bảo tương đương về hình thức. Dịch phát ngôn không đảm bảo tương đương về hình thức. Dịch cải biên hàm ý hội thoại.

Dịch phát ngôn đảm bảo tương đương về hình thức. Dịch phát ngôn không đảm bảo tương đương về hình thức. Dịch bỏ qua hàm ý hội thoại. Dịch phát ngôn đảm bảo tương đương hình thức.

Dịch phát ngôn không đảm bảo tương đương về hình thức. Tổng hợp phương thức chuyển dịch phát ngôn có hàm ý hội thoại từ tiếng Anh sang tiếng Việt. ĐỀ XUẤT HỆ THỐNG DẠNG BÀI TẬP DỊCH PHÁT NGÔN CÓ HÀM Ý TỪ TIẾNG ANH SANG TIẾNG VIỆT. Những trở ngại sinh viên thường gặp khi dịch phát ngôn có hàm ý.

Một số lỗi sinh viên thường mắc khi dịch phát ngôn có hàm ý. Lỗi dịch cấu trúc trong chuyển dịch Anh – Việt .123 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Lỗi dịch ngữ nghĩa. Đề xuất hệ thống dạng bài tập dịch phát ngôn có hàm ý từ tiếng Anh sang tiếng Việt.

Bài tập phân tích văn bản có hàm ý. Bài tập xác định và tường minh hóa hàm ý. Bài tập dịch phát ngôn có hàm ý. Bài tập đánh giá bản dịch có hàm ý .146 DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN .151 TÀI LIỆU THAM KHẢO .152 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com MỞ ĐẦU 1.

Lý do chọn đề tài Theo Grice (1975), hàm ý (implicature) là những gì người nói muốn ngụ ý (imply), gợi ý (suggest) hay ngầm nói (mean), khác với những điều được nói ra (bằng câu chữ). Lyons đồng tình với quan điểm của Grice khi cho rằng: “rất nhiều thông tin từ người nói được truyền đạt đến người nghe trong hội thoại hàng ngày là được ngầm hiểu chứ không phải được khẳng định một cách rõ ràng” [51, 282]. Với chức năng là truyền tải những thông tin mà người nói không muốn diễn đạt một cách tường minh bằng câu chữ và là một loại nghĩa rất phổ biến, ưa dùng trong ngôn ngữ hội thoại, hàm ý xuất hiện từ khi ngôn ngữ được sử dụng làm công cụ giao tiếp và đã trở thành khái niệm được nhiều nghiên cứu quan tâm trong nhiều lĩnh vực khác nhau, đặc biệt là trong triết học ngôn ngữ và ngôn ngữ học. Hàm ý cũng đã được các nhà ngôn ngữ Việt Nam quan tâm đặc biệt.

Tuy cách diễn đạt có khác nhau và tên gọi cũng như nội hàm ít nhiều khác biệt nhưng các tác giả đều thống nhất ở việc gắn khái niệm hàm ý với nội dung thông báo mới của phát ngôn và tính chất không “hiển hiện” bằng ngôn từ của nó. Và “trường hợp một người nói hàm ý gì đó khi sử dụng ngôn ngữ thì chúng ta nói rằng phát ngôn của người đó chứa đựng hàm ý” [20]. Dịch thuật, về bản chất, là một sự chuyển dịch nghĩa từ văn bản nguồn (VBN) sang văn bản đích (VBĐ) sao cho ở hai văn bản có sự tương đương nhất định được tạo lập. Các nhà ngôn ngữ học Việt Nam từng có nhiều tranh luận trên diễn đàn dịch thuật về việc chuyển dịch văn bản từ ngữ nguồn là tiếng Anh sang ngữ đích là tiếng Việt, trong đó việc chuyển dịch một loại nghĩa rất phổ biến là hàm ý cũng đã bước đầu được quan tâm.

Cao Xuân Hạo (2005) bàn đến dịch thuật như một quá trình gồm bốn công đoạn và coi hàm ý hội thoại là một trong ba nội dung ý nghĩa chứa đựng trong nguyên bản mà không được truyền đạt bằng ngôn từ nhưng người nghe hay người dịch vẫn phục hồi được và hiểu được ngay khi tiếp xúc với văn bản. 1 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Hàm ý hội thoại thường được tạo ra trên cơ sở vi phạm nguyên tắc cộng tác và phương châm hội thoại. Hàm ý quy ước được biểu đạt bằng đơn vị ngôn ngữ cụ thể. Tiếng Anh sử dụng liên từ, tiểu từ tình thái và những hình thái cú pháp như thời, thức làm phương tiện biểu thị hàm ý quy ước.

Trong tiếng Việt, hàm ý quy ước được biểu thị bằng nhiều phương tiện ngôn ngữ như quán ngữ tình thái, liên từ và phó từ chỉ thời, thể. Phương tiện biểu thị hàm ý quy ước khác nhau giữa những ngôn ngữ khác nhau (như trường hợp giữa tiếng Anh và tiếng Việt nêu trên) và những khác biệt này là “cực kỳ khó chuyển dịch thỏa đáng từ ngôn ngữ này sang ngôn ngữ khác” và “. hai phát ngôn đồng nghĩa, khác nhau về độ dài, về độ phức tạp ngữ pháp hoặc về tính chuyên sâu hay tính khó hiểu của từ ngữ được dùng, rất có thể cho những hàm ý khác nhau. không thể thay thế phát ngôn này bằng phát ngôn kia trong cùng một ngữ cảnh mà không làm thay đổi những hàm ý gắn với chúng” [51, 286].

Đặc điểm văn hóa, xã hội cũng có nhiều ảnh hưởng đến cách biểu đạt hàm ý hội thoại. Khác biệt văn hóa là những thử thách đối với dịch giả khi muốn chuyển dịch phát ngôn có hàm ý từ ngôn ngữ của nền văn hóa này sang ngôn ngữ của nền văn hóa khác. Dù hàm ý và dịch thuật đều đã dành được nhiều quan tâm của các nhà ngôn ngữ học, việc chuyển dịch hàm ý từ ngữ nguồn sang ngữ đích vẫn chưa được xem xét với tư cách là đối tượng nghiên cứu. Việc xác định phương thức dịch hàm ý từ ngữ nguồn (trong nghiên cứu của chúng tôi là tiếng Anh) sang ngữ đích (tiếng Việt) chưa được quan tâm một cách thỏa đáng.