Luận án tiến sĩ nghiên cứu đề xuất giải pháp quản lý rừng phòng hộ vùng tây nguy

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ NÔNG NGHIỆP VÀ PTNT VIỆN KHOA HỌC LÂM NGHIỆP VIỆT NAM ==================== ĐOÀN TIẾN VINH NGHIÊN CỨU ĐỀ XUẤT GIẢI PHÁP QUẢN LÝ RỪNG PHÒNG HỘ VÙNG TÂY NGUYÊN THEO HƯỚNG BỀN VỮNG LUẬN ÁN TIẾN SĨ LÂM NGHIỆP HÀ NỘI BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ NÔNG NGHIỆP VÀ PTNT VIỆN KHOA HỌC LÂM NGHIỆP VIỆT NAM ==================== ĐOÀN TIẾN VINH NGHIÊN CỨU ĐỀ XUẤT GIẢI PHÁP QUẢN LÝ RỪNG PHÒNG HỘ VÙNG TÂY NGUYÊN THEO HƯỚNG BỀN VỮNG NGÀNH ĐÀO TẠO: QUẢN LÝ TÀI NGUYÊN RỪNG MÃ NGÀNH: 9 62 02 11 LUẬN ÁN TIẾN SĨ LÂM NGHIỆP NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: 1. Trần Văn Con HÀ NỘI i LỜI CAM ĐOAN Luận án được hoàn thành theo chương trình đào tạo tiến sỹ khóa 25 tại Viện Khoa học Lâm nghiệp Việt Nam. Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Luận án có sử dụng dữ liệu nghiên cứu của Đề tài “Nghiên cứu xác định diện tích và phân bố rừng cần thiết cho các địa phương” do GS.

Vương Văn Quỳnh chủ trì và sử dụng dữ liệu Đề tài “Nghiên cứu các giải pháp tổng hợp phục hồi và quản lý hệ thống Rừng phòng hộ (RPH) đầu nguồn vùng Tây Nguyên” do PGS. Trần Văn Con chủ trì, trong đó tác giả là cộng tác viên đề tài. Thông qua dữ liệu của hai đề tài nêu trên, luận án đã tiến hành nghiên cứu các nội dung của luận án. Các số liệu, kết quả nghiên cứu trong luận án là trung thực và chưa từng được ai công bố trong bất kỳ công trình nào khác.

TÁC GIẢ LUẬN ÁN Đoàn Tiến Vinh ii LỜI CẢM ƠN Để hoàn thành luận án, tôi chân thành cảm ơn PGS. Nguyễn Bá Ngãi và PGS. Trần Văn Con, những người đã tâm huyết, luôn động viên và đã dành rất nhiều thời gian, công sức để hướng dẫn, định hướng cho tôi trong quá trình thực hiện luận án. Tôi xin trân trọng cảm ơn GS.

Vương Văn Quỳnh, người đã hướng dẫn tính toán, xử lý số liệu và cho phép tôi được sử dụng dữ liệu Đề tài “Nghiên cứu xác định diện tích và phân bố rừng cần thiết cho các địa phương” để thực hiện các nội dung nghiên cứu của luận án. Tôi xin trân trọng cảm ơn Lãnh đạo Viện Khoa học Lâm nghiệp Việt Nam, Ban Khoa học, Đào tạo và Hợp tác quốc tế đã tạo điều kiện thuận lợi cho tôi trong suốt quá trình học tập, nghiên cứu tại Viện. Tôi xin trân trọng cảm ơn Tổng cục Lâm nghiệp, Cục Kiểm lâm đã tạo điều kiện thuận lợi và giúp đỡ tôi trong quá trình thu thập số liệu phục vụ cho việc nghiên cứu, hoàn thiện Luận án. Tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành tới các đồng nghiệp và bạn bè đã hỗ trợ tôi thực hiện một số nội dung nghiên cứu của Luận án.

TÁC GIẢ LUẬN ÁN Đoàn Tiến Vinh iii MỤC LỤC Nội dung Trang LỜI CAM ĐOAN.ii MỤC LỤC.iii DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU VÀ TỪ VIẾT TẮT.vi DANH MỤC CÁC BẢNG.vii DANH MỤC CÁC HÌNH.viii PHẦN MỞ ĐẦU. Tính cấp thiết của luận án. Mục tiêu nghiên cứu. Mục tiêu chung.

Mục tiêu cụ thể. Đối tượng, phạm vi và giới hạn phạm vi nghiên cứu. Đối tượng nghiên cứu:. Phạm vi nghiên cứu.

Giới hạn phạm vi nghiên cứu. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài. Ý nghĩa khoa học. Ý nghĩa thực tiễn.

Đóng góp mới của luận án:. Bố cục của luận án.6 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU. Trên thế giới. Khái niệm và phân loại RPH.

Tiêu chí RPH. Vai trò của RPH. Suy thoái RPH. Các giải pháp quản lý RPH bền vững.

Tình hình nghiên cứu trong nước. Khái niệm, phân loại và tiêu chí RPH. Vai trò của RPH. Suy thoái RPH.

Các giải pháp quản lý RPH bền vững. Các nghiên cứu về các giải pháp quản lý RPH ở Việt Nam. Thảo luận và xác định vấn đề nghiên cứu.26 NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU. Nội dung nghiên cứu.

Địa điểm và điều kiện tự nhiên, kinh tế-xã hội khu vực nghiên cứu.1 Địa điểm nghiên cứu. Điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội khu vực nghiên cứu. Điều kiện tự nhiên. Điều kiện kinh tế - xã hội.

Phương pháp nghiên cứu. Cách tiếp cận. Phương pháp và kỹ thuật sử dụng cho từng nội dung. Đánh giá thực trạng RPH vùng Tây Nguyên.

Nghiên cứu đặc điểm cấu trúc RPH ở vùng Tây Nguyên. Nghiên cứu đặc điểm đất và lập địa RPH Tây Nguyên. Nghiên cứu các yếu tố tác động đến RPH vùng Tây Nguyên. Nghiên cứu chỉ số cấu trúc rừng, diện tích cần thiết và phân bố hợp lý RPH vùng Tây Nguyên.

Đề xuất các giải pháp quản lý bền vững RPH vùng Tây Nguyên. Phương pháp xử lý số liệu.43 KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN. Đánh giá thực trạng RPH vùng Tây Nguyên. Diện tích các loại rừng năm 2020 ở các tỉnh Tây Nguyên.

Diễn biến diện tích RPH vùng Tây Nguyên giai đoạn 2002-2020. Phân bố diện tích RPH là rừng tự nhiên và rừng trồng ở các tỉnh Tây Nguyên. Diện tích RPH vùng Tây Nguyên phân theo kiểu rừng. Diện tích RPH vùng Tây Nguyên phân theo các chủ thể quản lý.

Chất lượng RPH vùng Tây Nguyên. Đặc điểm cấu trúc RPH vùng Tây Nguyên. Đặc điểm cấu trúc liên quan đến khả năng phòng hộ của rừng đầu nguồn. Cấu trúc tổ thành RPH.

Đa dạng sinh học. Nghiên cứu đặc điểm đất và lập địa RPH Tây Nguyên. Đặc điểm và vai trò của đất đối với chức năng phòng hộ. Phân chia nhóm lập địa theo khả năng phòng hộ.

Nghiên cứu các yếu tố tác động đến RPH vùng Tây Nguyên. Ảnh hưởng của thể chế chính sách. Ảnh hưởng của xây dựng hạ tầng cơ sở. Ảnh hưởng của phát triển sản xuất nông nghiệp.

Ảnh hưởng của phát triển cây công nghiệp. Ảnh hưởng của việc khai thác rừng không bền vững. Ảnh hưởng do cháy rừng. Nghiên cứu chỉ số cấu trúc rừng, diện tích cần thiết và phân bố hợp lý RPH vùng Tây Nguyên.

Xác định chỉ số cấu trúc rừng đối với khả năng giữ nước trên các dạng lập địa. Xác định chỉ số cấu trúc rừng đối vơi khả năng chống xói mòn đất trên các dạng lập địa. Diện tích cần thiết và phân bố hợp lý của RPH giữ nước. Xác định diện tích cần thiết và phân bố rừng hợp lý cho chống xói mòn.

Xác định diện tích rừng cần thiết cho phòng hộ ở các địa phương. Nghiên cứu các giải pháp quản lý bền vững RPH vùng Tây Nguyên. Giải pháp về quy hoạch. Giải pháp về chính sách.

Giải pháp về khoa học công nghệ. Giải pháp tổ chức quản lý RPH.106 KẾT LUẬN, TỒN TẠI VÀ KIẾN NGHỊ.113 TÀI LIỆU THAM KHẢO.115 vi vii DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU VÀ TỪ VIẾT TẮT STT Viết tắt/ký hiệu Nội dung diễn giải 1 ASEAN Các nước khu vực Đông Nam Á 2 BQL Ban quản lý 3 C&I ASEAN Chỉ số vùng ASEAN về QLBVR 4 DLST Du lịch sinh thái 5 ĐDSH Đa dạng sinh học 6 ĐMĐ Đa mục đích 7 ESIA Đánh giá tác động môi trường 8 FAO Tổ chức Nông lương thực 9 HST Hệ sinh thái 10 KHCN Khoa học Công nghệ 11 LSNG Lâm sản ngoài gỗ 12 NN&PTNT Nông nghiệp và Phát triển nông thôn 13 QLHT Quản lý hệ thống 14 QLRBV Quản lý rừng bền vững 15 QLRĐMĐ Quản lý rừng đa mục đích 16 QXTV Quần xã thực vật 17 RĐD Rừng đặc dụng 18 RPH Rừng phòng hộ 19 RPHĐN Rừng phòng hộ đầu nguồn 20 RSX Rừng sản xuất viii DANH MỤC CÁC BẢNG Nội dung Trang Bảng 2. Chỉ số cấu trúc C1 của một số trạng thái thực vật phổ biến. Diện tích 3 loại rừng năm 2020 ở các tỉnh Tây Nguyên.2 Diễn biến diện tích RPH vùng Tây Nguyên giai đoạn 2002-2020 44 Bảng 3.

Biến động diện tích RPH (+/-) năm 2020 so với các năm 2002, 44 2005, 2010, 2015. Diện tích rừng tự nhiên và rừng trồng phòng hộ năm 2020 ở các 45 tỉnh Tây Nguyên. RPH các tỉnh Tây Nguyên phân theo kiểu rừng. RPH các tỉnh Tây Nguyên theo phân loại.

Diện tích RPH Tây Nguyên phân theo chủ thể quản lý. Hiện trạng chất lượng RPH của vùng Tây Nguyên theo mức độ 50 suy thoái và khả năng phòng hộ năm 2020………………………………. Một số chỉ tiêu cấu trúc liên quan đến chức năng phòng hộ của 51 rừng Tây Nguyên. Tổng hợp các nhóm RPHĐN theo khả năng phòng hộ trên các 59 nhóm đất.

Tỷ lệ diện tích nhóm lập địa theo khả năng phòng hộ. Số liệu quan sát dòng chảy bề mặt (DCM) và lượng đất xói 75 mòn trong các kiểu/trạng thái rừng vùng Tây Nguyên. ix DANH MỤC CÁC HÌNH Nội dung Trang Hình 2,1. Quá trình tiếp cận tổ chức thực hiện theo các mục tiêu của luận 32 án………………………………………………………………………….

Bản đồ hiện trạng và phân bố RPH vùng Tây Nguyên. Biểu đồ chỉ số đa dạng Renyi của rừng lá rộng thường xanh…. Biểu đồ chỉ số Renyi của rừng khộp……………………………. Bản đồ đất Tây Nguyên.

Bản đồ phân nhóm lập địa RPH Tây Nguyên. Dòng chảy mặt phụ thuộc vào các kiểu/trạng thái rừng. Lượng xói mòn đất theo các kiểu/trạng thái rừng 78 Hình 3. Bản đồ phân bố nơi cần có rừng giữ nước tại vùng Tây Nguyên 81 Hình 3.

Bản đồ Phân bố nơi cần có rừng chống xói mòn vùng Tây 83 Nguyên…………………………………………………………………. 1 PHẦN MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của luận án Tây Nguyên, xét về mặt địa lý tự nhiên bao gồm 5 tỉnh Kon Tum, Gia Lai, Đắk Lắk, Đắk Nông và Lâm Đồng với tổng diện tích tự nhiên 5.325 ha, có vị trí chiến lược vô cùng quan trọng cả về mặt kinh tế, chính trị và an ninh quốc phòng. Tây Nguyên là mái nhà chung của 3 nước Đông Dương, là đầu nguồn và lưu vực của 11 con sông thuộc 4 hệ thống sông chính, trong đó quan trọng nhất là sông SrêPôk với gần 2 triệu ha, sông Sê San 1,15 triệu ha, sông Ba hơn 1,1 triệu ha và sông Đồng Nai gần 1,1 triệu ha, có tầm ảnh hưởng không chỉ đối với vùng Duyên hải miền Trung và Đông Nam Bộ của Việt Nam mà còn của các nước bạn Lào và Căm Pu Chia.

Toàn bộ rừng vùng Tây Nguyên cho dù được quy hoạch là rừng sản xuất (RSX), Rừng phòng hộ (RPH) hay rừng đặc dụng (RĐD) đều có vai trò rất quan trọng trong việc điều tiết nguồn nước đầu nguồn cho các hệ thống lưu vực nói trên. Rừng Tây Nguyên còn là nguồn sinh kế của 47 dân tộc anh em sống trên địa bàn, đặc biệt các dân tộc bản địa như Ê Đê, Gia Rai, Bahnar, M’Nông,. Theo số liệu kiểm kê rừng năm 2020 tại Quyết định số 1558/QĐ-BNN-TCLN ngày 13/4/2021 của Bộ NN&PTNT công bố hiện trạng rừng toàn quốc năm 2020, diện tích RPH vùng Tây Nguyên là 648.751 ha, trong đó diện tích đất có rừng là 544.739 ha, chiếm 83,98 % diện tích RPH (diện tích rừng tự nhiên là 510.