Luận án tiến sĩ mối quan hệ văn hóa tày việt dưới góc độ thẩm mỹ qua một số kiểu

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN Hà Thị Thu Hƣơng MỐI QUAN HỆ VĂN HÓA TÀY – VIỆT DƢỚI GÓC ĐỘ THẨM MỸ QUA MỘT SỐ KIỂU TRUYỆN KỂ DÂN GIAN CƠ BẢN LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HỌC HÀ NỘI - 2007 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN Hà Thị Thu Hƣơng MỐI QUAN HỆ VĂN HÓA TÀY – VIỆT DƢỚI GÓC ĐỘ THẨM MỸ QUA MỘT SỐ KIỂU TRUYỆN KỂ DÂN GIAN CƠ BẢN Chuyên ngành: Văn học dân gian Mã số: 62.01 LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HỌC NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: 1. TS VŨ ANH TUẤN 2. TS KIỀU THU HOẠCH HÀ NỘI - 2007 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com MỤC LỤC Trang Trang phụ bìa Lời cam đoan Mục lục MỞ ĐẦU 1 CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC NGHIÊN CỨU QUAN HỆ VĂN HÓA TÀY - VIỆT QUA TRUYỆN KỂ DÂN GIAN 1. Tổng quan về lý thuyết văn hoá tộc người 22 1.

Phác hoạ quá trình giao lưu và tiếp biến văn hoá Tày – Việt trong lịch sử 28 1.Vai trò của truyện kể dân gian trong văn hóa tộc người 39 1.Tiếp cận truyện kể dân gian Tày, Việt theo tinh thần folklore học 45 Tiểu kết chương 1 54 CHƯƠNG 2: MỐI QUAN HỆ VĂN HOÁ TÀY – VIỆT QUA KHẢO SÁT SO SÁNH KIỂU TRUYỆN NGƯỜI ANH HÙNG KIẾN TẠO THẾ GIỚI, KIẾN TẠO VŨ TRỤ 2.Tiếp cận hình thức cấu tạo cốt truyện 55 2. Tiếp cận theo motif 80 Tiểu kết chương 2 96 CHƯƠNG 3: MỐI QUAN HỆ VĂN HOÁ TÀY- VIỆT QUA KHẢO SÁT SO SÁNH KIỂU TRUYỆN NGƯỜI ANH HÙNG VĂN HOÁ 3. Nhân vật anh hùng văn hoá, sự tiếp nối có cơ sở lịch sử 98 3. Các dạng thức của nhân vật anh hùng văn hoá 99 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.

Sự tương đồng và khác biệt trong cấu tạo cốt truyện và trong việc tái tạo motif đặc trưng của kiểu truyện nhân vật anh hùng văn hoá Tày – Việt 102 3. Những nhân vật anh hùng văn hoá tiêu biểu mang dấu ấn văn hoá tộc người Tày và Việt, từ góc nhìn mối quan hệ văn hoá tộc người 130 Tiểu kết chương 3 153 CHƯƠNG 4: MỐI QUAN HỆ VĂN HOÁ TÀY – VIỆT QUA KHẢO SÁT SO SÁNH KIỂU TRUYỆN NGƯỜI ANH HÙNG CHIẾN TRẬN CHỐNG GIẶC NGOẠI XÂM 4. Sự vận động mang tính quy luật tạo thành kiểu truyện 154 4. Kết cấu của kiểu truyện người anh hùng chiến trận trong truyện kể dân gian TàyViệt 158 4.Những motif đặc trưng của kiểu truyện 178 Tiểu kết chương 4 192 KẾT LUẬN 195 DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN 201 TÀI LIỆU THAM KHẢO 202 PHỤ LỤC PHỤ LỤC 1: DANH MỤC CÁC TẬP TRUYỆN DÂN GIAN CHÍNH ĐƯỢC KHẢO SÁT 226 DANH MỤC CÁC TRUYỆN ĐƯỢC DÙNG ĐỂ KHẢO SÁT 227 PHỤ LỤC 2: ẢNH VÀ BẢN ĐỒ 298 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com MỞ ĐẦU 1.

LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI: 1. Giá trị thời sự của đề tài: 1. Cuộc sống hiện đại trong sự hội nhập quốc tế đang diễn ra mạnh như vũ bão đã làm cho nhu cầu nhận thức sâu sắc vấn đề bảo tồn, phát huy bản sắc văn hoá dân tộc và văn hoá tộc người trở nên cấp bách hơn bao giờ hết. Coi trọng văn hoá truyền thống chính là coi trọng nền tảng sức mạnh tinh thần của dân tộc.

Nghị quyết Hội nghị Trung ương Đảng lần thứ V khoá VIII đã nêu rõ: "Di sản văn hoá là tài sản vô giá, gắn kết cộng đồng dân tộc, là cốt lõi của bản sắc dân tộc, cơ sở để sáng tạo những giá trị mới và giao lưu văn hoá. Cần phải hết sức coi trọng, bảo tồn, phát huy những giá trị văn hoá truyền thống" [13, tr. Xu thế trở về cội nguồn để khẳng định những giá trị văn hoá truyền thống là hướng đi mang tính tất yếu của thời đại. Trong bối cảnh toàn cầu hoá của thời đại mới, việc khẳng định giá trị văn hoá truyền thống từ nhiều hướng tiếp cận khác nhau vừa là yêu cầu và vừa là thách thức đối với nhiều nhà nghiên cứu.

Nhà thơ Cù Huy Cận đã khẳng định trong buổi toạ đàm về tuyên ngôn toàn cầu hoá về đa dạng văn hoá của Unesco vào ngày 23/8/2002: "Việc bảo tồn những giá trị văn hoá truyền thống hiện nay là một vấn đề cực kỳ quan trọng trước nguy cơ đồng dạng văn hoá, áp đặt các nền văn hoá của các nước phát triển với những quốc gia nhỏ bé. Điều này sẽ làm cho bản sắc văn hoá bị biến dạng và mất đi nét đặc trưng của nó…"[161]. Một trong những vấn đề mang tính thời sự của nhiều quốc gia trên thế giới hiện nay là ủng hộ đa dạng văn hoá và chống lại nguy cơ đồng dạng văn hoá. Muốn làm được điều đó, trước tiên mỗi dân tộc phải tự khẳng định được bản sắc văn hoá đặc thù của chính dân tộc mình trên con đường tiếp xúc hội nhập.

Với cái nhìn tổng thể, văn hoá được hiểu là một phạm trù rất năng động với đủ các khía cạnh về tinh thần, vật chất, tri thức, tình cảm… Với cách hiểu đó, văn hoá đã khắc hoạ nên sắc thái diện mạo của mỗi vùng, miền, mỗi quốc gia dân tộc. Đúng như nhận định của Trần Quốc Vượng, "Việt Nam là 1 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com một quốc gia nhưng là một quốc gia đa tộc… song nền văn hoá Việt Nam lại rất đa dạng, theo thời gian diễn triển, theo không gian gia đình - làng xã, vùng miền - tộc người… theo các mối giao lưu rồi giao thoa, hỗn chủng, đan xen, hỗn dung, tiếp xúc biến đổi, biến dạng nhưng cuối cùng vẫn hội tụ - kết tinh và định hình một nền văn hoá Việt Nam" [305, tr. Như vậy, hướng nghiên cứu mối quan hệ văn hoá tộc người trong cộng đồng Việt Nam thống nhất cần được sự quan tâm đặc biệt của nhiều ngành nghiên cứu. Nói như Tô Ngọc Thanh, nền văn hoá Việt Nam “là nền văn hoá kết tinh những giá trị văn hoá các tộc người, đồng thời lại là cơ sở cho quá trình giao lưu giữa các nền văn hoá tộc người để trở nên mạnh hơn, rộng hơn, nhanh hơn khiến cho văn hoá mỗi tộc người giàu có hơn và phát triển nhanh hơn" [196, tr.

Nghiên cứu quan hệ văn hoá giữa tộc người chủ thể Kinh (Việt) với các tộc người khác sẽ làm sáng tỏ quy luật phát triển theo hướng trao đổi, tiếp thu văn hoá bằng hoà hợp dân tộc để xây dựng nền văn hoá thống nhất nhưng lại mang phong cách độc đáo của mỗi tộc người. Cái độc đáo trong văn hoá của từng tộc người đã góp phần tạo nên diện mạo chung của văn hoá Việt Nam, có những yếu tố riêng mang tính đặc thù bên cạnh những yếu tố chung mang tính phổ quát. Trong đại gia đình các tộc người Việt Nam, tộc người Tày là tộc người có số dân đông thứ hai sau người Kinh (Việt), có quan hệ gắn bó với người Kinh theo suốt chiều dài của lịch sử từ thời mở nước đến tận ngày nay. Mối quan hệ văn hoá Tày - Việt là mối quan hệ đặc biệt, cần phải được bảo lưu và phát triển.

Giá trị lý luận của đề tài: 1. Kho tàng văn học dân gian cổ truyền, nhất là kho tàng truyện kể dân gian của các tộc người Việt Nam chứa đựng những giá trị văn hoá truyền thống vô giá đã được truyền giao qua nhiều thời đại. Qua truyện kể dân gian chúng ta có thể nhận diện được nguồn gốc các loại hình văn hoá với đặc trưng vùng, địa phương rõ nét cùng với phong tục tập quán, tôn giáo của một tộc người hay của cả một dân tộc. Vì thế, khai thác, giải mã truyện kể dân gian để tìm ra những giá trị văn hoá truyền thống tiềm ẩn qua nhiều lớp nghĩa là lý do mang tính học thuật đầu tiên.

2 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Văn học dân gian với ưu thế về chất liệu ngôn từ trong sự phản ánh thực tại là sự tích hợp những giá trị ưu tú nhất của văn hoá dân gian và tiềm ẩn nhiều mạch nguồn văn hoá, tư tưởng của dân tộc. Văn học dân gian mang sức nặng của cả một gia tài văn hoá được trải nghiệm qua không gian và thời gian, được bảo lưu và trao truyền từ thế hệ này đến thế hệ khác. Tìm hiểu, phân tích những giá trị của các tác phẩm văn học dân gian có nghĩa là góp phần nghiên cứu, bảo tồn và phát huy văn hoá dân tộc.

Văn hoá - văn học dân gian của tộc người Tày và Kinh (Việt) là một bộ phận không thể tách rời trong kho tàng văn hoá - văn học dân gian Việt Nam. Để hiểu sâu sắc hơn nền văn hoá Việt Nam, thì việc khám phá những giá trị thẩm mỹ và giá trị tư tưởng của kho tàng văn hoá - văn học dân gian của người Tày cũng như người Việt qua sự tiếp xúc ngôn ngữ, giao thoa, tiếp biến, dung hợp văn hoá theo cả hai chiều Tày - Việt và Việt - Tày là hướng nghiên cứu có ý nghĩa nhiều mặt, cả về lý luận lẫn thực tiễn trong việc sưu tầm, nghiên cứu, giảng dạy văn học dân gian nói chung và truyện kể dân gian nói riêng. Sự phát triển không ngừng của học thuật và sự mở rộng hướng tiếp cận nhiều chiều trong nghiên cứu đã giúp các nhà nghiên cứu văn hoá - văn học dân gian Việt Nam từng bước có được nhận thức chính xác về mối quan hệ chặt chẽ giữa văn học dân gian với văn hoá dân gian. Đề tài đã được lựa chọn "Mối quan hệ văn hoá Tày – Việt dƣới góc độ thẩm mỹ qua một số kiểu truyện kể dân gian cơ bản" có cơ sở lý luận và thực tiễn nằm ngay trong bản chất đặc trưng của văn học dân gian: đặc trưng văn học và đặc trưng văn hoá.

Hệ thống luận điểm của đề tài sẽ được giải quyết giữa hai góc độ ngữ văn và dân tộc học, bởi lẽ văn học dân gian là một thành phần hữu cơ của văn hoá dân gian có tính nguyên hợp và tính đa chức năng. Đặc biệt, đối với những di sản văn hoá dân gian đã lùi sâu vào dĩ vãng, là sản phẩm có căn rễ từ thời kỳ thị tộc, bộ lạc như thần thoại, truyền thuyết. thì tính nguyên hợp về lao động xã hội, về đối tượng phản ánh của nó rất nổi đậm.