Luận án tiến sĩ lễ hội pang a nụn ban của người la ha ở bản lót xã ít ong huyện

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI FAƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN Vũ Tú Quyên LỄ HỘI PANG A NỤN BAN CỦA NGƯỜI LA HA Ở BẢN LÓT, XA IT ONG, HUYỆN MƯỜNG LA, TỈNH SƠN LA Chuyên ngành: Dân tộc học Maso: 5.10 LUAN VAN THAC SI KHOA HOC LICH SU NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: PGS. LÂM BA NAM. HÀ NỘI, 2004 | LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam doan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu, kết quả nêu trong luận văn là trung thực và chưa từng được ai công bố trong bất kỳ công trình nào khác.

g Hoc vién cao hoc ( }Lư /^ LZ LỜI CẢM ƠN Với lòng biết ơn sâu sắc, chúng tôi xin chân thành cảm ơn PGS.TS Lâm Bá Nam, người đã hướng dân chúng tôi hoàn thành luận văn. Chúng tôi xin chân thành cảm ơn PGS. Hoàng Lương, PGS. Lê Ngọc Thăng; chúng tôi cũng xin chân thành cảm ơn Viện Văn hoá thông tin, Bảo tàng tính Sơn La, Uỷ ban nhân dân huyện Mường La, bà con nhân dân bản Lót, bản Nà Tòng xã Ít Ong, bản Chiến xã Chiềng San, các bạn đồng nghiệp đã giúp đỡ và tạo điều kiện cho chúng tôi hoàn thành luận văn này.

MỤC LỤC Trang Trang phụ bìa Lời cam đoàn Loi cam ơn Muc luc MỞ ĐẦU Š 1. Tinh cấp thiết của đề tài 5 2. Lịch sử nghiên cứu vấn đề 6 3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 8 4.

Mục đích nghiên cứu 9 5. Phương pháp nghiên cứu 9 6. Bố cục của luận văn 1 Chương | - KHAI QUAT VE NGƯỜI LA HA BẢN LÓT, XÃ ÍT 12 ONG, HUYEN MUONG LA, TINH SON LA 1. Diéu kién tu nhién 12 1.

Vị trí địa lý 12 1. Dac diém tu nhién 13 1. Sơ lược lịch sử tộc người và sự phân bố dân cư ở bản Lót, xã 15 it Ong 1. Sơ lược về lịch sử tộc người và tên gọi 15 1.

Su phan bo dan cu l8 1. Đời sống kinh tế - văn hoá - xã hội 19 I. Về kinh tế 19 1. Về văn hoá - xã hội Chương 2 - LỄ HỘI PANG A NỤN BAN CỦA NGƯỜI LA HA Ở BAN LOT, XA [T ONG, HUYEN MUONG LA, TINH SON LA 2.

Không gian và thời gian tổ chức lẻ hội 2. Địa điểm tổ chức lễ hội 2. Thời gian tổ chức lễ hội t9 tw. Quy trình tổ chức lễ hội Pang a nụn ban 2.

Công việc chuẩn bị 2. Tiến trình lễ hội 2. Phần hội Chương 3 - LỄ HỘI PANG A NỤN BAN TRONG ĐỜI SỐNG TỘC NGƯỜI VÀ QUAN HỆ TỘC NGƯỜI 3. Trong đời sống tộc người 3.

Trong quan hệ tộc người 3. Giá trị lịch sử văn hoá của lễ hội Pang a nụn bạn 3. Kế thừa và phát huy lễ hội truyền thống KẾT LUẬN TÀI LIỆU THAM KHẢO PHỤ LỤC 66 70 86 88 91 94 100 MỞ ĐẦU 1. Tính cáp thiết của đê tài: 1.

Nông nghiệp là loại hình kinh tế chú đạo của các cư dân Việt Nam từ đồng bàng cho tới các tỉnh trung du, miền núi. Các loại hình kinh tế nông nghiệp của mỗi tộc người thường gắn liền với những sinh hoạt văn hoá, những phong tục tập quán cũng như những tôn giáo tín ngưỡng riêng của từng tộc người đó. Các hình thức tôn giáo, tín ngưỡng gắn liên với nông nghiệp được thể hiện qua từng giai đoạn, từng chu kỳ trồng trọt, từng loại hình trồng trọt từ khi gieo trồng đến khi thu hoạch. Nghiên cứu một hình thức tôn giáo, tín ngưỡng nông nghiệp của một tộc người ta có thể hiểu được phần nào nhân sinh quan và thế giới quan của họ.

Các lễ hội đều có tính chất cầu mùa rõ nét với các hình thức tín ngưỡng có tính ma thuật cũng như tính phồn thực nhằm mục đích cầu mong cho mùa màng được tươi tốt, bội thu. Ta có thể thấy từ khi gieo trồng đến khi thu hoạch họ, những cư dân nông nghiệp đã thực hiện nhiều nghỉ thức, tín ngưỡng không nằm ngoài mục đích đó như: lễ hội xuống đồng của người Nùng, một số lễ hội của người Việt, lễ hội của người Thái, cũng như của người Khơ mú, người La Ha, Kháng. Việt Nam nói riêng, Đông Nam Á nói chung, vốn là cái nôi trồng trọt, nơi phát sinh ra nphề trồng lúa. Chính vì vậy, trong đời sống tỉnh thần của các dân tộc nơi đây, các tín ngưỡng, lễ nghi nông nghiệp chiếm một vị trí quan trọng, góp phần hình thành nên bản sắc văn hoá dân tộc.

Là cư dân canh tác lúa truyền thống, người La Ha ở Việt Nam vẫn còn lưu giữ được nhiều tín ngưỡng, nhiều lễ nghỉ nông nghiệp phong phú và đặc sắc, trong đó có *Lễ cúng máng hoa” (Pang a nụn bán). Nghiên cứu lễ thức này sẽ đóng góp vào việc bảo tồn và phát huy bản sắc văn hoá dân tộc như Đảng và Nhà nước đã đẻ ra. Những năm gần đây, do sự phát triển kinh tế, quá trình cộng cư và piao lưu văn hoá mạnh mẽ, văn hoá của người La Hà ở Sơn La đang biến doi nhanh chóng. Những yếu tố văn hoá truyền thống có nguy cơ mai một trong đời sống cộng đồng.

Địa bàn được chọn để nghiên cứu là một trong § bản thuộc diện di dân vùng lòng hồ thuỷ điện Sơn La nên việc nghiên cứu một trong những thành tố văn hoá tiêu biểu của tộc người sẽ không chỉ có ý nghĩa về mặt khoa học, ý nghĩa về mặt thực tiễn nhằm góp phần vào việc bảo lưu những di sản văn hoá truyền thống độc đáo của người La Ha nói riêng, di sản văn hoá quốc gia nói chúng mà nó còn có tác dụng làm phong phú hơn nguồn tài liệu vẻ văn hoá tộc người trong kho tàng văn hoá Việt Nam. Lịch sử nghiên cứu ván dé: Không như một số tộc người có số dân cư đông như Thái, Tày, Hmông. vấn đề nghiên cứu văn hoá tộc người La Ha cho đến hiện này van còn ít được các nhà khoa học quan tâm. Trong một số tài liệu chuyên ngành, người La Ha được biết đến với tên gọi “Xá”, nhưng cũng thật khó khăn cho những người làm công tác nghiên cứu sau này vì những tài liệu này được viết vào những năm 60 trở về trước thường quy một số tộc người sống bên cạnh người Thái là '*Xá”.

Trong số những tài liệu này có thể kể đến cuốn Các dân tộc thiếu số ở Việt Nam của Uỷ Ban Dân tộc do nhóm tác giả Lã Văn Lô, Nguyễn Hữu Tuấn, Mai Văn Trí, Ngọc Anh và Mạc Như Đường xuất bản năm 1959, bài viết của §.I Mukhơlinôp do Nguyễn Việt Nga dịch Về đặc trưng dân tộc học các dân tộc nhóm Xá lưu tại Viện Dân tộc học nam 1972. Chính vì vậy, việc phân biệt tộc người La Hà với một số tộc người láng giêng là rất khó khăn. Cuốn Các đân tộc nguồn goc Nam A & mién Bac Viet Nam cua Vương Hoàng Tuyên xuất bản năm 1963 chỉ đề cập đến các dân tộc thuộc nhóm ngôn geữ Môn - Khơme (ông không xếp người La Ha vào nhóm ngôn ngữ này). Nam 1972, nhóm tác giả Đặng Nghiêm Vạn, Nguyễn Trúc Bình, Nguyễn Văn Huy, Thanh Thiên viết cuốn Những nhóm dán tộc thuộc nụữ hệ Nam A ở Tây Bác Việt Nam nhưng chỉ piới thiệu một cách sơ lược về dân tộc này.

Cuốn Các dán tộc ở miền Bắc Việt Nam của Nguyễn Đình Khoa xuất bản năm 1976 lại là tài liệu về nhân chủng học. Trong cuốn sách của mình, ông xếp người La Ha vào nhóm ngôn ngữ Môn - Khơ me và đưa ra một số cứ liệu về nhân chủng học của tọc người. Ông cũng khẳng định: cùng với một số tộc người anh em, người La Ha trước đây được gọi chung cùng một tộc danh wey a” và người “Xá” vốn được xem là những người bản địa lâu đời ở vùng này. Từ cuối thập kỷ 70 của thế kỷ XX, một số công trình nghiên cứu đã đề cập đến dân tộc La Ha.

Đáng chú ý là cuốn Các dân tộc ít người ở Việt Nam (các tỉnh phía Bắc) của Viện Dân tộc học, xuất bản năm 1978, trình bài khái quát về người La Ha và xếp ngôn ngữ La Ha vào nhóm ngôn ngữ Tày - Thái. Ngoài ra, còn có một số công trình nghiên cứu khác như Mguồn gốc lịch sử tộc người vùng biên giới phía Bắc Việt Nam của các tác piá Nguyễn Chí Huyên, Hoàng Hoa Toàn, Lương Van Bao xuat ban nim 2000, Nghién cứu ngôn ngữ các dân tộc thiểu số Việt Nam của Trần Trí Dõi xuất bản nam 2000. Những nghiên cứu này đề cập đến tộc người Lái Hà trên cơ sở để làm cứ liệu về nguồn gốc tộc người và ngôn ngữ tộc người. Cho đến gần đây có một số nghiên cứu về tộc người này như: đề tài về Tong quan văn hoá La Ha của Viện Nghiên cứu Văn hoá Nghệ thuật, tư liệu của Sở VHTT Lào Cai về Một xố phong tục truyền thống của người La Ha ở Than Uyên do Bùi Quốc Khánh thực hiện, Đậu Đáng Á (Lễ hội câu nuàa dân toc La Ha) cha Hoi Van nghệ dân gian, và đề tài cùng tên Lễ hội dang hoa mang (Pang a nun ban) dân tộc La Ha của Sở Văn hoa thong tin tinh Son La nhưng đề tài này cũng chỉ mới dừng lại ở bước nghiên cứu sơ lược vẻ lẻ hội này mà thôi.

Do đó, đây còn là một khoảng trống đòi hỏi sự đầu tư nghiên cứu xứng đáng với những giá trị của nó. Trên cơ sở kế thừa người đi trước, tiếp tục đào sâu thêm và tập trung thoi gian hơn, chúng tôi chọn đề tài Lễ hội Pang a nun bạn của người La Ha ở bản Lót, xã Ít Ong, huyện Mường La, tỉnh Sơn La với mong muốn tim ra những giá trị văn hoá cổ truyền còn được lưu giữ thông qua việc khảo sát các hình thức sinh hoạt văn hoá dân gian tiêu biểu diễn ra trong lễ hội, qua đó nẻu ý nghĩa thực tiên của những giá trị văn hoá đó trong đời sống hiện tai. Đối tượng và phạm vì nghiên cứu: 3. Đối tượng của luận văn là “Lễ cúng măng hoa” cla người La Ha ở bản Lót, xã Ít Ong, huyện Mường La, tỉnh Sơn La.

Đây là lễ thức mang nhiều yếu tố phỏn thực có tính chất cầu mùa, phổ biến ở hầu hết các dân tộc có nền sản xuất nông nghiệp cổ truyền Việt Nam. Ngoài những đặc trưng chung, ở mỗi dân tộc, các hình thức cầu mùa lại có nét đặc sắc riêng.