Phát triển thị trường trái phiếu Chính phủ Việt Nam: Cơ sở lý luận, thực trạng và giải pháp

Tính cấp thiết của Đề tài Thị trường TPCP là một bộ phận quan trọng của thị trường tài chính. Nó có chức năng thu hút, di chuyển các nguồn vốn từ nơi có khả năng sinh lợi thấp đến nơi có khả năng sinh lợi cao hơn, và từ nơi thừa vốn đến nơi thiếu vốn; đáp ứng các yêu cầu về vốn để phát triển kinh tế - xã hội và là công cụ hữu hiệu của Chính phủ trong quá trình điều hành vĩ mô nền kinh tế. Trải qua hàng chục năm hình thành và phát triển, thị trường TPCP ở Việt Nam đã khẳng định được vai trò và vị trí quan trọng trong việc huy động vốn cho NSNN và cho đầu tư phát triển; góp phần đảm bảo an sinh xã hội, ổn định nền tài chính quốc gia;, kiềm chếểm soát được lạm phát,; thúc đẩy quá trình phát triển của thị trường tài chính. Sự có mặt của TTCK và thị trường TPCP, đã góp phần khắc phục được những khiếm khuyết của thị trường tài chính, tạo cơ hội cho việc luân chuyển vốn đầu tư, đáp ứng yêu cầu về vốn trong quá trình phát triển kinh tế - xã hội của đất nước.

Ở Việt Nam, Qqua 10 năm thực hiện Chiến lược phát triển kinh tế - xã hội 2001 - 2010, chúng ta đã đạt được những thành tựu to lớn và quan trọng, đất nước đã ra khỏi tình trạng kém phát triển, tốc độ tăng trưởng kinh tế bình quân 7,2%/năm, đến năm 2010 tổng sản phẩm trong nước bình quân đầu người đạt 1.200 USD; để thực hiện thành công mục tiêu nâng thu nhập quốc dân năm 2010 tăng gấp đôi năm 2000; duy trì tốc độ tăng trưởng hàng năm từ 7%- 8%; phấn đấu đến năm 2020 đưa nước ta cơ bản trở thành nước công nghiệp theo hướng hiện đại hoá và đẩy nhanh tiến trình mở cửa hội nhập kinh tế quốc tế, tốc độ tăng trưởng GDP bình quân 7 - 8%/năm, GDP bình quân đầu người đạt khoảng 3.200 USD, đòi hỏi Chính phủ Việt Nam phải đầu tư một lượng vốn khá lớn để phát triển kinh tế - xã hội. Huy động vốn thông qua thị trường TPCP thời gian qua đã đạt được những kết quả khả quan, là kênh huy động vốn quan trọng cho NSNN và cho đầu tư phát triển. Tuy nhiên, trong quá trình hoạt động thị trường TPCP ở Việt Nam còn bộc lộ không ít nhược điểm, chưa tương xứng với vị trí và tiềm năng của nền kinh tế; thị trường sơ cấp và 1 thị trường thứ cấp còn bộc lộ những hạn chế nhất định. Để khai thác có hiệu quả các nguồn vốn thông qua thị trường TPCP, đáp ứng nhu cầu về vốn cho NSNN và cho đầu tư phát triển, đòi hỏi thị trường TPCP phải ngày càng được củng cố, phát triển và hoàn thiện hơn nữa.

Xuất phát từ lý do trên, tác giả đã chọn Đđề tài:“Phát triển Thị trường trái phiếu Chính phủ ở Việt Nam” để nghiên cứu. Tổng quan về Đề tài nghiên cứu: Những công trình nghiên cứu về trái phiếu và thị trường trái phiếu nói chung, TPCP và thị trường TPCP nói riêng không nhiều và phạm vi, mức độ nghiên cứu cũng rất khác nhau. Một số công trình tiêu biểu, đó là: Luận án Tiến sĩ của TS. Trần Xuân Hà (2004), “Sử dụng công cụ TPCP để huy động vốn cho cho đầu tư phát triển ở Việt Nam”; Đề tài nghiên cứu khoa học cấp Bộ của PGS.

Lê Văn Hưng - KBNN (2005), “Các giải pháp nhằm tăng cường huy động vốn cho đầu tư phát triển của Nhà nướcNhà nước, giai đoạn 2005 -2010”; Đề tài nghiên cứu khoa học cấp ngành - Ban Huy động vốn, KBNN (2006), “Huy động nguồn vốn trong nước để bù đắp bội chi NSNN và góp phần kiềm chế lạm phát ở Việt Nam"; Đề tài cấp ngành - Ban Huy động vốn, KBNN, (2007), “Xây dựng trang thông tin về thị trường trái phiếu Chính phủ"; Đề án của Vụ Tài chính Ngân hàng - Bộ Tài chính (2008), “Xây dựng thị trường giao dịch trái phiếu Chính phủ chuyên biệt”. Các công trình trên đây, ở các góc độ và mức độ khác nhau đã tiếp cận, nghiên cứu về TPCP, thị trường TPCP và đề xuất các giải pháp phát triển thị trường TPCP; tuy nhiên, chưa có công trình nào nghiên cứu sâu cả về lý luận, thực tiễn và đưa ra hệ thống giải pháp cụ thể đối với việc phát triển thị trường TPCP ở Việt Nam, đây cũng chính là vấn đề mà Luận án tập trung nghiên cứu. Mục đích nghiên cứu của Luận án - Hệ thống, khái quát và luận giải để làm rõ hơn những vấn đề lý luận cơ bản về trái phiếu Chính phủ và thị trường trái phiếu Chính phủ; làm sáng tỏ sự tồn tại tất yếu khách quan, vai trò của thị trường TPCP trong nền kinh tế. Trên cơ sở nghiên cứu kinh nghiệm xây dựng và phát triển thị trường TPCP của một 2 số nước và vùng lãnh thổ phát triển trên thế giới, qua đó rút ra những bài học kinh nghiệm trong quá trình phát triển và hoàn thiện thị trường TPCP.

- Đánh giá thực trạng hoạt động thị trường TPCP của Việt Nam; qua đó làm rõ những mặt đã làm được, những mặt còn hạn chế, tồn tại và nguyên nhân dẫn đến những hạn chế để làm căn cứ, cơ sở cho việc đưa ra các nhóm giải pháp phát triển thị trường TPCP ở Việt Nam. - Đề xuất các quan điểm, mục tiêu phát triển thị trường TPCP ở Việt Nam, trên cơ sở đó đưa ra các nhóm giải pháp, lộ trình phát triển và hoàn thiện thị trường TPCP ở Việt Nam trong thời gian tới góp phần vào quá trình phát triển của thị trường tài chính, ổn định và phát triển kinh tế - xã hội trong thời kỳ mở cửa và hội nhập. Đối tượng, phạm vi nghiên cứu - Đối tượng nghiên cứu: Luận án nghiên cứu về thị trường TPCP ở Việt Nam. - Phạm vi nghiên cứu: Luận án tập trung nghiên cứu những vấn đề cơ bản về TPCP và thị trường TPCP; hoạt động của thị trường TPCP giai đoạn từ năm 1990 - 2009 bao gồm cả thị trường sơ cấp và thị trường thứ cấp; các giải pháp phát triển và hoàn thiện thị trường TPCP ở Việt Nam.

Luận án tập trung nghiên cứu hoạt động của thị trường TPCP giai đoạn từ năm 1990 - 2009 bao gồm cả thị trường sơ cấp và thị trường thứ cấp; các giải pháp phát triển thị trường TPCP ở Việt Nam. Phương pháp nghiên cứu Luận án đã áp dụng tổng hợp các phương pháp: Phương pháp thống kê, tổng hợp, phân tích, so sánh, đối chiếu trong quá trình nghiên cứu. Các phương pháp này dựa trên nền tảng của phương pháp luận duy vật biện chứng và duy vật lịch sử. Ngoài ra, tác giả còn sử dụng các kết quả nghiên cứu rút ra từ các công trình nghiên cứu khoa học của các học giả trong và ngoài nước.

Những đóng góp của Luận án - Hệ thống hoá, tổng quan những lý luận về trái phiếu Chính phủ và thị trường TPCP. Làm rõ vai trò của thị trường TPCP trong nền kinh tế và những yêu cầu hình thành, phát triển thị trường TPCP. 3 - Rút ra những bài học hữu ích từ việc nghiên cứu kinh nghiệm xây dựng và phát triển thị trường TPCP của một số quốc gia và vùng lãnh thổ trên thế giới. - Phân tích, đánh giá và là rõ thực trạng thị trường TPCP ở Việt Nam bao gồm cả thị trường sơ cấp và thị trường thứ cấp; đánh giá những kết quả đạt được, hạn chế và nguyên nhân của thị trường TPCP ở Việt Nam thời gian qua.

- Đưa ra quan điểm, mục tiêu phát triển thị trường TPCP ở Việt Nam giai đoạn 2006 - 2010 và tầm nhìn đến năm 2020; đề xuất quan điểm hệ thống giải pháp, lộ trình nhằm phát triển và hoàn thiện thị trường TPCP ở Việt Nam thời gian tới. Kết cấu của Luận án Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu, danh mục ký hiệu các chữ viết tắt và, danh mục các bảng và đồ thị, Luận án gồm 3 chương: Chương 1: Trái phiếu Chính phủ và thị trường trái phiếu Chính phủ. Chương 2: Thực trạng hoạt động của thị trường trái phiếu Chính phủ ở Việt Nam. Chương 3: Giải pháp phát triển và hoàn thiện thị trường trái phiếu Chính phủ ở Việt Nam.

4 Chương 1 TRÁI PHIẾU CHÍNH PHỦ VÀ THỊ TRƯỜNG TRÁI PHIẾU CHÍNH PHỦ 1. MỘT SỐ VẤN ĐỀ CƠ BẢN VỀ TRÁI PHIẾU CHÍNH PHỦMột số vẫn đề cơ bản về trái phiếu Chính phủ 1. Khái niệm trái phiếu Chính phủ Trái phiếu là một chứng chỉ vay nợ của Chính phủ hoặc doanh nghiệp, thể hiện nghĩa vụ của người phát hành phải trả nợ cho người nắm giữ trái phiếu một số tiền nhất định, vào những khoảng thời gian nhất định và phải trả lại khoản tiền gốc khi khoản tiền vay đến hạn. Trái phiếu là loại chứng khoán nợ, tổ chức phát hành với tư cách là người đi vay, người mua trái phiếu là người cho vay, hay còn gọi là nhà đầu tư.

Đối với chủ thể phát hành người thiếu vốn, trái phiếu là phương tiện, công cụ vayhuy động vốn qua thị trường. Đối với ngườinhà đầu tư, trái phiếu cũng là một phương tiện đầu tư để thu lời. Trái phiếu thể hiện sự ràng buộc pháp lý giữa ngườitổ chức đi vay và người cho vay. NgườiTổ chức đi vay có trách nhiệm phải trả cho chủ nợ một khoản tiền gốc và lãi nhất định, đây là một hình thức tín dụng có nét đặc thù riêng, nó ra đời muộn hơn các hình thức tín dụng khác và phát triển mạnh trong nền kinh tế hàng hoá, đặc biệt là ở những quốc gia có thị trường chứng khoán phát triển.

Trái phiếu có nhiều loại khác nhau, có loại do Chính phủ phát hành, có loại do chính quyền địa phương phát hành, có loại do các công ty phát hành, có loại do ngân hàng hoặc do các định chế tài chính khác phát hành. Từ những 5 đặc điểm chung nêu trên có thể đưa ra khái niệm về Trái phiếu Chính phủ như sau: Trái phiếu Chính phủ là một loại chứng khoán nợ, do Chính phủ phát hành, có thời hạn, có mệnh giá, có lãi, xác nhận nghĩa vụ trả nợ của Chính phủ đối với người sở hữu trái phiếu. Phân loại trái phiếu Chính phủ 1. Phân loại theo kỳ hạn và mục đích phát hành Để đáp ứng nhu cầu chi tiêu của NSNN, Chính phủ các nước thường phát hành trái phiếu để huy động tiền nhàn rỗi trong các tầng lớp dân cư và các tổ chức kinh tế xã hội.

Chính phủ một quốc gia luôn được xem là nhàchủ thể phát hành có uy tín nhất trên thị trường.