Luận án tiến sĩ kinh tế - Giải pháp phát triển thị trường sản phẩm năng lượng tái tạo vùng trung du miền núi phía bắc Việt Nam giai đoạn 2020-2030

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO VIỆN KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ VIỆT NAM VIỆN TOÁN HỌC ­­­­­­­ Họ và tên tác giả luận văn TÊN ĐỀ TÀI LUẬN VĂN 2 2 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu độc lập của tôi. Những tài liệu trong luận án là hoàn toàn trung thực. Các kết quả nghiên cứu do chính tôi thực hiện dưới sự hướng dẫn c ủa t ập th ể giáo viên hướ ng dẫn. Tác giả luận án Nguyễn Ngọc Anh MỤC LỤC 5 DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT Tiếng việt Chữ viết Nghĩa tiếng Việt tắt BXMT Bức xạ mặt trời CTR Chất thải rắn CNTT Công nghệ thông tin FIT Giá mua bán điện cố định FTA Hiệp định thương mại tự do GEF Cơ sở môi trường toàn cầu GDP Tổng sản phẩm nội địa GW Gigawatt IPP Hình thức đầu tư độc lập IPCC Hội đồng liên chính phủ về biến đổi khí hậu KWh Kilowatt giờ LPG Khí hóa lỏng MFO Tổ chức tạo thuận lợi môi trường NQ/TW Nghị quyết/Trung ương NLTT Năng lượng mặt trời NLSK Năng lượng Sinh khối NLG Năng lượng Gió NLKSH Năng lượng Khí sinh học NGO Tổ chức phi Chính phủ SPNLTT Sản phẩm NLTT TDMNPB Trung du miền núi phía Bắc TĐN Thủy điện nhỏ Tiếng Anh Chữ viết Nghĩa tiếng Anh Nghĩa tiếng Việt tắt AD Aggregate demand Tổng Cầu AS Aggregate supply Tổng Cung EE Energy Efficiency Hiệu suất năng lượng ESCO Energy Service Company Công ty dịch vụ năng lượng GTZ Gesellschaft für Technische Tổ chức hợp tác kỹ thuật Đức Zusammenarbeit GDP Gross Domestic Product Tổng sản phẩm nội địa GEF Global Environment Facility Quỹ môi trường toàn cầu MOIT/GIZ Moit/Giz Energy support Program Chương trình trợ giúp năng 6 Chữ viết Nghĩa tiếng Anh Nghĩa tiếng Việt tắt lượng MEPS Minimum Energy Performance Tiêu chuân̉ hiêu ̣ suât́ năng Standard lượng tôí thiêu ̉ IEA International Energy Agency Cơ quan Năng lượng Quốc tế IRENA International Renewable Energy Trung tâm hợp tác chương Agency trình MT của Liên Hiệp Quốc UNEP United Nations Environment Chương trình MT của Liên Programme Hiệp Quốc WB World Bank Ngân hàng thế giới 7 DANH MỤC BẢNG, HÌNH Bảng 2.1 Các nhà máy thủy điện công suất 76 lớn…………………………….2 Các nhà máy thủy điện công suất vừa và nhỏ Việt 76 Nam………….3 Các nhà máy thủy điện công suất vừa và nhỏ vùng 77 TDMNPB….4 Tổng công suất các nhà máy thủy điện và sản lượng điện hàng năm vùng TDMNPB giai đoạn 2010­2020 ……………………….5 Tổng h ợp các dự án điện mặt trời vùng 79 TDMNPB……………….6 Số thôn và tỷ lệ thôn có điện phân theo 85 vùng…………………….7 Số thôn và tỷ lệ thôn có điện của vùng TDMNPB theo địa phương…………………………………………………………….8 Cơ cấu chuyên gia được khảo sát phân theo thâm niên, trình 94 độ….9 Kết quả điều tra khả năng tiếp cận NLTT trong khu 95 vực………… Bảng 2.10 Ưu tiên phát triển, Quy mô phát triển năng lượng tái 96 tạo………… Bảng 2.11 Đánh giá tiềm năng phát triển NLTT đến năm 2030 97 …………….12 Đánh giá tiềm năng thị trường thiết bị chuyển đổi NLTT 98 ……….13 Ưu, nhược điểm của hình thức phát triển sản xuất NLTT phân 99 tán.14 Ưu, nhược điểm của hình thức phát triển sản xuất NLTT tập 99 trung Bảng 2.15 Tổng hợp sự cần thiết nội dung hỗ trợ 100 …………………………… Bảng 2.16 Tổng hợp kết quả điều tra về quy hoạch, chính 101 sách…………….17 Tổng hợp các ý kiến về yêu cầu đối với chính 101 sách……………….18 Tổng hơp các ý kiến về đầu tư, chính sách, hỗ trợ…………….19 Cơ cấu nhóm đối tượn nghiên cứu hộ gia 103 đình…………………… Bảng 2.20 Tổng hợp về quy mô GĐ, quy mô nhà của các hộ nghiên cứu 104 ….21 Tổng hợp về tiền 105 điện…………………………………………….22 Tổng hợp các dạng năng lượng tiêu thụ trong khu 105 vực………….23 Tổng hợp đánh giá về lợi ích của việc sử dụng NLTT 106 ………….24 Tổng hơp mức độ hiểu biết, thâm nhập của thị trường 107 SPNLTT .25 Tổng hợp các rào cản trong sử dụng SPNLTT …………… 107 Bảng 2.26 Các yếu tố ảnh hưởng đến tính sẵn sàng sử dụng sản phẩm 108 NLTT Bảng 2.27 Mức độ ưu tiên, khó khăn trong phát triển và sử dụng SPNLTT 109 Bảng 2.28 Tổng hơp các hỗ trợ cần thiết nhằm thúc đẩy phát triển thị trường sản phẩm năng lượng tái tạo 110 ……………………………………… Hình 2.1 Bản đồ địa chính vùng Trung du miền núi phía Bắc Việt Nam 69 ….2 Cơ cấu tiêu thụ năng lượng theo dạng nhiên liệu 84 ………………… Hình 3.1 Xu thế sản lượng điện theo loại nhiên liệu 126 ……………………….2 Mục tiêu sản xuất điện từ các nguồn tái tạo 130 ……………………… 9 10 PHẦN MỞ ĐẦU 1.

Lý do lựa chọn đề tài luận án Nhu cầu sử dụng năng lượng tái tạo đối với Việt Nam trở nên cấp thiết, việc chuyển dịch từ sử dụng các dạng năng lượng truyền thống sang sử dụng năng lượng tái tạo không chỉ có ý nghĩa đối với ngành năng lượng mà chuyển dịch cả mô hình kinh tế hướng đến phát triển bền vững. Kinh tế ­ Xã hội phát triển càng mạnh thì nhu cầu về sử dụng năng lượng ngày càng cao. Vì vậy, muốn bảo đảm kế hoạch năng lượng đến năm 2030 tầm nhìn 2045 theo Dự thảo đề án Quy hoạch Điện VIII thì Việt Nam đến năm 30 cần sản xuất 39,4 triệu tấn than và sẽ phải nhập khoảng 43,7 triệu tấn than để đảm bảo cho an ninh năng lượng. Bộ Chính trị đã ban hành Nghị quyết số 55­NQ/TW ngày 11/02/2020 về “Định hướng chiến lược phát triển năng lượng quốc gia của Việt Nam đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045”; Nghị quyết 136/NQ­CP ngày 25/9/2020 của Chính phủ về Phát triển bền vững.

Nêu rõ quan điểm “Bảo đảm vững chắc an ninh năng lượng quốc gia là nền tảng, đồng thời là tiền đề quan trọng để phát triển kinh tế ­ xã hội. Mục tiêu về tỷ lệ các nguồn năng lượng tái tạo trong tổng cung năng lượng sơ cấp đạt 15­20% vào năm 2030 và 25­30% vào năm 2045. Ưu tiên phát triển năng lượng tái tạo và bền vững, đi trước một bước, gắn với bảo vệ môi trường sinh thái, bảo đảm quốc phòng, an ninh, thực hiện tiến bộ và công bằng xã hội có ý nghĩa đặc biệt quan trọng, là nhiệm vụ trọng tâm xuyên suốt trong quá trình công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước. Bảo đảm vững chắc an ninh năng lượng quốc gia, cung cấp đầy đủ năng lượng ổn định, có chất lượng cao với giá cả hợp lý cho phát triển kinh tế ­ xã hội nhanh và bền vững, bảo đảm quốc phòng, an ninh, nâng cao đời sống của nhân dân, góp phần bảo vệ môi trường sinh thái phát triển bền vững.

Nghị quyết số 55­NQ/TW ngày 11/02/2020 của Bộ Chính trị đã đưa ra quan điểm rất mới, mang tính quyết sách là tiếp tục xem xét và hình thành những trung tâm năng lượng tái tạo dựa trên nền tảng lợi thế của công nghệ, vị trí địa lý, tiềm năng, đồng thời khuyến khích, tạo mọi điều kiện thuận lợi để các thành phần kinh tế, đặc biệt là kinh tế tư nhân tham gia phát triển năng lượng. Để làm rõ việc phát triển năng lượng tái tạo là xu hướng phát triển bền vững trên thế giới và Việt Nam, những đóng góp của năng lượng tái tạo với phát triển kinh tế xã hội. Thực trạng phát triển năng lượng tái tạo ở Việt Nam những thành công và hạn chế. Theo hướng tiếp cận quản trị kinh doanh hiện đại, phát triển thị trường sản phẩm năng 11 lượng tái tạo (SPNLTT) được tiếp cận theo mục tiêu, quá trình dựa trên tiềm năng trong bối cảnh sản xuất kinh doanh cụ thể để đạt được mục tiêu chiến lược của ngành.

Thực tiễn phát triển thị trường sản phẩm năng lượng tái tạo ở Việt Nam có những thành công, hạn chế và những nguyên nhân chủ yếu trong xu hướng phát triển đến năm 2030 tầm nhìn 2045 đặt ra ngày càng cấp thiết. Các tỉnh thuộc vùng Trung du miền núi phía Bắc (TDMNPB) có tiềm năng khá lớn về năng lượng tái tạo cụ thể như: Thủy điện nhỏ, điện Gió, Mặt trời, Sinh khối. Vùng có vị trí địa lý đặc biệt về an ninh quốc phòng và an ninh kinh tế, mạng lưới giao thông vận tải đang được đầu tư, nâng cấp ngày càng thuận lợi cho việc giao lưu kinh tế, văn hóa với các vùng khác trong nước. Tuy nhiên do dân cư vùng TDMNPB tập chung nhiều ở vùng sâu, vùng xa, địa hình hiểm trở, cơ sở hạ tầng còn thiếu đặc biệt là hạ tầng giao thông nên việc cung cấp điện cho phụ tải vùng này gặp nhiều khó khăn.

Trong giai đoạn 2020­2030, nhu cầu tiêu thụ SPNLTT (Sản phẩm điện năng lượng tái tạo) ở vùng TDMNPB sẽ gia tăng nhanh đặc biệt là ở khu vực nông thôn miền núi, vùng sâu, vùng xa vùng đồng bào dân tộc thiểu số, nhất là khu vực chưa có điện lưới quốc gia. Việc thúc đẩy phát triển năng lượng tái tạo, sản phẩm năng lượng tái tạo của vùng sẽ giảm tiêu thụ nhiên liệu hóa thạch cho sản xuất điện, giảm phát thải các loại khí độc hại, khí nhà kính và các loại khí thải gây hại. Giảm đầu tư rất lớn từ ngân sách cho hệ thống điện và xa hơn là các hộ gia đình giảm chi phí tiền điện hàng tháng, xã hội giảm ô nhiễm môi trường. Góp phần thực hiện có hiệu quả Chương trình điện khí hoá nông thôn đạt được mục tiêu 100% số hộ dân có điện, những nơi không thể kéo điện từ lưới điện quốc gia hoặc nếu có thể kéo đến thì chi phí quá cao.

Cải thiện đời sống cho người dân ngày càng nâng cao và văn minh hơn. Phát triển công nghiệp năng lượng tái tạo nhằm tạo cơ hội việc làm, sử dụng hợp lý tài nguyên để sản xuất điện. Khai thác bền vững nguồn năng lượng Sinh khối từ gỗ củi mà không làm ảnh hưởng đến trữ lượng, tận dụng tối đa nguồn phụ phẩm nông nghiệp đang bị bỏ phí tại các địa phương. Tận dụng nguồn rác thải sinh hoạt được thu gom để sản xuất điện, giảm thiểu ô nhiễm môi trường.

Nghiên cứu tìm giải pháp hợp lý nhằm cung cấp sản phẩm năng lượng tái tạo phục vụ nhu cầu sử dụng điện cho người dân và doanh nghiệp trong vùng là nhu cầu cấp thiết. Câu hỏi được đặt ra là làm thế nào để người dân, doanh nghiệp vùng TDMNPB Việt Nam có thể khai thác hiệu quả tiềm năng từ năng lượng tái tạo, sản phẩm NLTT để thỏa mãn nhu cầu năng lượng (nhu cầu điện cho sản xuất và sinh 12 hoạt của nhân dân). Xuất phát từ những vấn đề trên đây NCS chọn đề tài luận án “Giải pháp phát triển thị trường sản phẩm năng lượng tái tạo vùng Trung du miền núi phía Bắc Việt Nam giai đoạn 2020­2030” cho luận án tiến sĩ của mình.