Luận án tiến sĩ kinh tế công tác quản lý tài chính và chất lượng trong giáo dục

1 MỤC LỤC CHƢƠNG 1: GIỚI THIỆU VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU. Lý do nghiên cứu. Mục tiêu nghiên cứu. Đối tƣợng nghiên cứu.

Phạm vi nghiên cứu. Phƣơng pháp nghiên cứu. Khung nghiên cứu. 7 CHƢƠNG 2: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU VỀ CÔNG TÁC QUẢN LÝ TÀI CHÍNH VÀ CHẤT LƢỢNG TRONG GDĐH.

Tổng quan các nghiên cứu liên quan đến đề tài. Khung pháp lý về quản lý tài chính và chất lƣợng trong GDĐH ở Việt Nam. 17 CHƢƠNG 3: CƠ SỞ LUẬN VỀ QUẢN LÝ TÀI CHÍNH TẠI CÁC TRƢỜNG ĐẠI HỌC VỚI VIỆC NÂNG CAO CHẤT LƢỢNG GIÁO DỤC. Tổng quan về công tác quản lý tài chính trong GDĐH.

Quản lý tài chính và chất lƣợng giáo dục. 28 CHƢƠNG 4: TÁC ĐỘNG CỦA CÔNG TÁC QUẢN LÝ TÀI CHÍNH ĐẾN CHẤT LƢỢNG GDĐH - NGHIÊN CỨU ĐIỂN HÌNH TẠI CÁC TRƢỜNG ĐẠI HỌC THUỘC BỘ CÔNG THƢƠNG. Phân tích thống kê mô tả. Phân tích hồi quy.

Nhận xét về kết quả phân tích. 55 CHƢƠNG 5: GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN CÔNG TÁC QUẢN LÝ TÀI CHÍNH NHẰM NÂNG CAO CHẤT LƢỢNG GDĐH. Những định hƣớng phát triển cơ bản của GDĐH đến năm 2020. Giải pháp hoàn thiện công tác QLTC nhằm nâng cao chất lƣợng giáo dục .74 TÀI LIỆU THAM KHẢO .77 2 CHƢƠNG 1: GIỚI THIỆU VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1.

Lý do nghiên cứu Giáo dục và đào tạo ở mỗi cấp học, bậc học có một vai trò nhất định, trong đó GDĐH là một khâu trọng yếu, đảm nhận sứ mệnh đào tạo nguồn nhân lực có trình độ cao - động lực cho tăng trƣởng và phát triển kinh tế. Do đó, GDĐH luôn luôn là một ƣu tiên quan trọng trong chƣơng trình phát triển kinh tế xã hội của mỗi quốc gia vì nó đƣợc xem là một đầu tƣ với lợi nhuận kinh tế cho cả cá nhân và xã hội. Trong bối cảnh nền kinh tế tri thức hiện nay, tất cả các nƣớc đang cố gắng tìm chiến lƣợc và cách thức phù hợp đặc biệt để theo kịp với sự cạnh tranh ngày càng gay gắt trong phát triển nền kinh tế (Zhang, 2000). Nhu cầu GDĐH do đó ngày càng phát triển trên toàn thế giới và đặc biệt là ở các nƣớc đang phát triển.

Nhiều chính phủ phải đối mặt với vấn đề duy trì mức tài trợ công cho GDĐH (Harman, 1999). Khi nhìn lại lịch sử phát triển của GDĐH trên toàn thế giới, đã có nhiều chƣơng trình nghị sự đƣa ra các cơ chế tài chính cho GDĐH. Theo Johnstone (1998), để giảm áp lực tài chính cho các trƣờng đại học chỉ có thể nâng cao chất lƣợng giáo dục, nâng cao danh tiếng của cơ sở giáo dục để thu hút SV ghi danh theo học, đặc biệt là các SV nƣớc ngoài; mặt khác các trƣờng cần phải tạo ra các mối quan hệ với tập đoàn, công ty để họ hỗ trợ các thiết bị trong học tập và đó là cơ sở lý tƣởng cho SV thực tập. Năm 2000, Ngân hàng Thế giới (WB) tuyên bố: “GDĐH đã lâm vào tình trạng khủng hoảng trên toàn thế giới”.

Chính vì vậy, cải cách GDĐH cũng đã trở thành một hiện tƣợng phổ biến ở hầu hết các nƣớc trong suốt gần 20 năm qua. Và đặc biệt cũng theo WB các cuộc cải cách này đều có một “Chƣơng trình nghị sự” (Agenda) cơ bản khá giống nhau, nhƣ có “mẫu số chung” ở hầu hết các nƣớc là tập trung vào hai mảng về Tài chính và Quản trị chất lượng, cho dù các nƣớc có sự khác nhau khá lớn về thể chế chính trị, về trình độ phát triển kinh tế. Nguyên nhân của xu hƣớng nói trên có rất nhiều, nhƣng về mặt tài chính chủ yếu và phổ biến là do: (1) xu thế phát triển nhanh về quy mô đã làm cho GDĐH trở thành “đại trà” mà không một NSNN nào gánh nổi, kể cả các nhà nƣớc châu Âu có phúc lợi xã hội cao; (2) chi tiêu bình quân cho một SV trong một năm, gọi là “Chi phí đơn vị” (Unit cost) đều đã tăng lên rất nhanh, nhanh hơn tốc độ phát triển của nền kinh tế; (3) chất lƣợng giáo dục không có sự gia tăng nhiều (đặc biệt là ở các nƣớc đang phát triển). Những cuộc thảo luận gần đây về GDĐH ở khắp nơi trên thế giới, những vấn đề về tài chính và quản lý tài chính thƣờng nổi bật do những quan điểm khác nhau của nhiều bên liên quan.

Các nhà hoạch định chính sách đang đặt câu hỏi: thứ nhất, liệu ngân quỹ nhà nƣớc nên đóng góp bao nhiêu cho GDĐH giữa những đòi hỏi đang cạnh tranh lẫn nhau (giáo dục phổ thông, chăm sóc sức khỏe cộng đồng, phát triển giao thông công cộng, và nhiều thứ khác nữa) mà ngân quỹ quốc gia phải lo liệu và thứ hai, việc sử dụng ngân sách của các trƣờng đại học có hiệu quả không ? việc đầu tƣ tài chính của các trƣờng vào các yếu tố đảm bảo chất lƣợng đã đầy đủ và kịp thời chƣa ? những đầu tƣ của các trƣờng vào yếu tố đảm bảo chất lƣợng đã làm hài lòng khách hàng1 chƣa ? và đặc biệt là nó có làm gia tăng chất lƣợng không ? Các quan chức trong lĩnh vực GDĐH và các giảng viên thì quan tâm đến chất lƣợng giáo dục cùng với sự khan hiếm nguồn lực và việc duy trì sinh kế của họ. SV và gia đình họ thì lo lắng về việc làm cách nào để chi trả cho việc học tập sau khi tốt nghiệp trung học (Hauptman, 2006). 1 Khách hàng trong nhà trƣờng đƣợc hiểu là những ngƣời chịu ảnh hƣởng tích cực từ dịch vụ giáo dục: sinh viên, giảng viên, nhân viên quản lý, doanh nghiệp sử dụng sinh viên tốt nghiệp, và tất cả các cá nhân, tổ chức có quan hệ, giao dịch với nhà trƣờng (Toản, 2007). 3 GDĐH Việt Nam trong những năm gần đây đã có những bƣớc phát triển quan trọng với sự gia tăng về số lƣợng trƣờng (công lập, tƣ thục), số lƣợng SV.

Tuy nhiên, GDĐH Việt Nam hiện nay đang gặp phải một trong những khó khăn lớn nhất là xử lý các vấn đề cốt lõi của một nền giáo dục: chất lƣợng giáo dục, hiệu quả và công bằng xã hội. Cụ thể hơn đối với một trƣờng đại học vấn đề trọng yếu nhất là hai chữ: chất lƣợng và tài chính (Phạm Thụ, 2005). Theo WB, với các nƣớc đã phát triển, mức đầu tƣ đơn vị hợp lý nghĩa là tiền đầu tƣ trung bình cho một SV trong một năm (chi phí đơn vị) là vào khoảng 50% của GDP/đầu ngƣời. Còn với các nƣớc đang phát triển, nhƣ Trung Quốc chẳng hạn, tỉ lệ này vào khoảng 150% của GDP/đầu ngƣời (WB, 2010).

Nói chung, GDP/đầu ngƣời càng thấp thì tỉ lệ này phải càng lớn. Năm 2007, cùng với đề án đổi mới GDĐH giai đoạn 2006-2020, BGD&ĐT đã có dự thảo Đề án đổi mới cơ chế tài chính giáo dục 2009-2014 đƣợc đề xuất trên cơ sở Luật Giáo dục 2005, Nghị định số 75/2006/NĐ-CP ngày 02 tháng 8 năm 2006 của Chính phủ quy định chi tiết và hƣớng dẫn thi hành một số điều của Luật Giáo dục, Nghị quyết số 05/2005/NQ-CP ngày 18 tháng 4 năm 2005 của Chính phủ về đẩy mạnh xã hội hoá các hoạt động giáo dục, y tế, văn hóa và thể dục thể thao, Nghị định số 43/2006/NĐ-CP ngày 25 tháng 4 năm 2006 của Chính phủ quy định quyền tự chủ, tự chịu trách nhiệm về thực hiện nhiệm vụ, tổ chức bộ máy, biên chế và tài chính đối với đơn vị sự nghiệp công lập. Nhƣng phải sau hai năm đề án mới đƣợc Quốc hội thông qua. Khi đánh giá tác động của đề án, BGD&ĐT đã chỉ ra một số bất hợp lý trong cơ chế tài chính giáo dục hiện nay nhƣ: "… ngành giáo dục không có điều kiện đánh giá hiệu quả chi của nhà nước cho giáo dục, các cơ quan quản lý giáo dục và nhân dân không đánh giá được chất lượng giáo dục trong tương quan với chi của nhà nước và người dân cho giáo dục,.;… trách nhiệm của các cơ quan quản lý nhà nước về việc sử dụng kinh phí cho giáo dục từ ngân sách và của người dân (qua học phí) sao cho hiệu quả, góp phần nâng cao chất lượng và mở rộng quy mô giáo dục là không rõ ràng.

Người đứng đầu cơ sở giáo dục nếu sử dụng kinh phí giáo dục không hiệu quả, không quan tâm thoả đáng đến yêu cầu nâng cao chất lượng giáo dục, hầu như không bị chế tài gì. Cơ quan quản lý nhà nước các cấp, nếu phân bổ và sử dụng NSNN cho giáo dục không hợp lý, không giám sát được hiệu quả chi cho giáo dục, thực tế hầu như không bị chế tài gì" [16, tr3-5]. Việt Nam tiến hành thử nghiệm cơ chế phân cấp quản lý tài chính trong giáo dục từ năm 1993 và triển khai trên diện rộng từ năm 2006 khi bắt đầu có Nghi định 43/2006/NĐ-CP của Chính phủ về phân cấp quản lý. Mặc dù đã đƣợc phân cấp nhƣng hiện nay cơ chế quản lý tài chính trong GDĐH đứng trƣớc hai thách thức: thứ nhất là sự giới hạn về ngân sách và thứ hai là nhu cầu ngày càng cao từ phía ngƣời học.

Việc nâng cao chất lƣợng giáo dục buộc các cơ sở GDĐH phải đầu tƣ mạnh vào cơ sở vật chất và các yếu tố đảm bảo chất lƣợng cũng nhƣ các dịch vụ giáo dục khác. Đầu tƣ cơ sở vật chất cần nhu cầu nguồn vốn lớn, điều này rất khó khăn đối với các cơ sở GDĐH trong điều kiện ràng buộc ngân sách chặt chẽ. Những quy trình, thủ tục của nhà nƣớc về huy động và sử dụng nguồn vốn từ NSNN trong phát triển GDĐH nếu thông thoáng và cởi mở sẽ thúc đẩy GDĐH phát triển, ngƣợc lại sẽ kìm hãm hệ thống này mở rộng. Đã có nhiều công trình nghiên cứu về tài chính trong GDĐH ví dụ nhƣ nghiên cứu về cơ chế tự chủ tài chính, quản lý tài chính, cơ chế tài chính cho khoa học và công nghệ, tài chính cho giáo dục, cơ chế chi ngân sách… Tuy nhiên, các nghiên cứu này đi sâu vào nghiên cứu cơ chế, chính sách của nhà nƣớc về quản lý tài chính, hoặc có phân tích tỷ lệ chi ngân sách của các trƣờng đại học trong tổng nguồn thu, nhƣng lại không đánh giá cơ cấu thu chi nội tại của các trƣờng đại học có hiệu quả hay không? cơ cấu chi nhƣ hiện tại có đảm bảo đủ điều kiện để nâng cao chất lƣợng giáo dục chƣa ? hay nói cách khác cơ cấu chi đó ảnh hƣởng nhƣ thế nào đến chất lƣợng giáo dục của nhà trƣờng thì chƣa đƣợc đánh giá.