Luận án tiến sĩ kinh tế chính sách kiều hối của một số nước châu á và bài học ki

LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan bản luận án này được hoàn thành là cả quá trình nghiên cứu với tinh thần nghiêm túc của bản thân, cùng với sự giúp đỡ tận tình của tập thể giảng viên hướng dẫn. Các số liệu, kết quả, trích dẫn nêu trong luận án có nguồn gốc rõ ràng và trung thực. Tác giả luận án NCS. Nguyễn Thị Ngọc Loan i MỤC LỤC LỜI CAM ĐOAN.i DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT.

iv DANH SÁCH BIỂU, BẢNG. vi DANH SÁCH CÁC HÌNH.vii PHẦN MỞ ĐẦU.1 CHƯƠNG I: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ KIỀU HỐI.16 VÀ CHÍNH SÁCH KIỀU HỐI.1 Tổng quan về kiều hối.2 Tổng quan về chính sách kiều hối. 44 CHƯƠNG II: KIỀU HỐI VÀ CHÍNH SÁCH KIỀU HỐI. 56 CỦA MỘT SỐ NƯỚC CHÂU Á.1 Kiều hối và vai trò của kiều hối ở các nước Châu Á.3 Kết luận rút ra từ việc phân tích chính sách kiều hối của Ấn độ, Trung Quốc và Philippines.

86 CHƯƠNG III: BÀI HỌC KINH NGHIỆM CHO VIỆC HOẠCH ĐỊNH VÀ THỰC THI CHÍNH SÁCH KIỀU HỐI CỦA VIỆT NAM.1 Bài học kinh nghiệm về chính sách kiều hối của ba quốc gia Ấn Độ, Trung Quốc và Philippines.2 Thực trạng và tác động của kiều hối đến phát triển kinh tế xã hội của Việt Nam.3 Vận dụng bài học kinh nghiệm về thu hút, quản lý và sử dụng có hiệu quả nguồn kiều hối của Ấn Độ, Trung Quốc và Philipines trong chính sách kiều hối của Việt Nam.4 Một số kiến nghị về chính sách kiều hối của Việt Nam.135 ii iii DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT STT TỪ VIẾT TIẾNG ANH TIẾNG VIỆT TẮT 1 ADB Asian Development Bank Ngân hàng phát triển châu Á 2 BSP Bangko Sentralng Ngân hàng nhà nước Phillipines Philipinas 3 BPO Business Process Gia công một số công đoạn sản xuất kinh doanh 4 FDI Foreign Direct Đầu tư trực tiếp nước ngoài Investment 5 IMF International Monetary Quỹ tiền tệ quốc tế Fund 6 IMD Institute of Management Viện quản lý phát triển Development 7 IT Công nghệ thông tin 8 NRI Non Resident Indian Thành phố dành riêng cho Ấn City kiều 9 NHNN Ngân hàng nhà nước 10 NHTM Ngân hàng thương mại 11 ODA Official Development Viện trợ phát triển chính thức Assistance 12 TSC Tài sản có 13 TSN Tài sản nợ 14 UNCTAD United Nations Hội nghị Liên hợp quốc về Conference on Trade and thương mại và phát triển Development 15 RBI Reserve Bank of India Ngân hàng Dự trữ Ấn Độ 16 RGE Roubini Global Công ty phân tích kinh tế tài Economics chính 17 WEF World Economics Forum Diễn đàn kinh tế thế giới 18 WB World Bank Ngân hàng thế giới iv v DANH SÁCH BIỂU, BẢNG STT STT bảng Danh mục các biểu, bảng Trang 1 Bảng 1.1 Thu hút kiều hối từ các châu lục 20 2 Bảng 1.2 Số lượng kiều bào sinh sống tại một số các quốc gia 24 3 Bảng 1.3 Số lượng lao động Việt Nam tại một số quốc gia châu Á 25 4 Bảng 1.4 Tổng hợp những đóng góp và hạn chế của dòng kiều hối 42 5 Bảng 2.1 Lượng kiều hối chuyển về Trung Quốc 65 6 Bảng 2.2 Một số chỉ số kinh tế quan trọng về kinh tế Trung Quốc 69 7 Bảng 2.3 Lượng kiều hối chuyển về Philippines 73 8 Bảng 2.4 Một số chỉ số kinh tế quan trọng về kinh tế Philippines 77 9 Bảng 3.1 Chi phí can thiệp của NHNN Việt Nam trên thị trường ngoại hối 116 vi DANH SÁCH CÁC HÌNH STT STT Danh mục các hình Trang hình 2 Hình 1.2 Nhóm nước nhận kiều hối lớn nhất thế giới 23 3 Thứ bậc của kinh tế Trung Quốc có sự nhảy vọt trong vòng 6 Hình 1.1 Dòng kiều hối vào Việt Nam giai đoạn 1995 - 2010 101 5 Hình 3.2 Diễn biến của kiều hối, tiết kiệm và đầu tư tại Việt Nam 108 6 Hình 3.3 Dòng vốn FDI và kiều hối vào Việt Nam giai đoạn 1996 - 2011 112 7 Hình 3.4 Tỷ giá thực song phương USD/VND từ 1995-2010 114 8 Hình 3.5 Cán cân thương mại Việt Nam giai đoạn quý I/2005 đến quý IV/2008 115 9 Hình 3.6 Mối quan hệ giữa lạm phát và cung ứng tiền M2 từ quý III/2005 đến quý I/2010 116 10 Hình 3.7 Mối quan hệ giữa kiều hối và tiền gửi ngoại tệ của Việt Nam giai đoạn 1996 - 2009 118 11 Hình 3.8 Lượng ngoại tệ trong lưu thông của Việt Nam từ quý I/1996 đến quý IV/2009 119 vii PHẦN MỞ ĐẦU 1.Tính cấp thiết của đề tài Dưới tác động mạnh mẽ của làn sóng khoa học kỹ thuật và công nghệ mới, đặc biệt là công nghệ thông tin điện tử và viễn thông, kể từ đầu thập kỷ 70 cùng với sự sụp đổ của hệ thống tiền tệ Bretton Woods (1973), quá trình di chuyển vốn diễn ra nhanh chóng và rộng khắp ở nhiều nước khác nhau trên thế giới. Các nhu cầu về giao dịch tài chính quốc tế gia tăng nhanh chóng do sự gia tăng thương mại quốc tế trong những năm 1960 và việc thực hiện cơ chế quản lý tỷ giá thả nổi vào đầu năm 1980 đã thúc đẩy mạnh mẽ làn sóng di chuyển vốn và ngoại tệ giữa các quốc gia nhằm đạt được mục tiêu tối đa hóa lợi ích của quá trình toàn cầu hóa thương mại và đầu tư. Các nước đang phát triển, đặc biệt là những nước có tỷ lệ tiết kiệm nội địa thấp, luôn có nhu cầu rất lớn về nguồn vốn cho tăng trưởng kinh tế và phát triển bền vững, nhất là xóa đói giảm nghèo. Đối với các nước này, nguồn lực trong nước là cơ bản, nhưng nguồn lực từ bên ngoài luôn có vai trò đặc biệt quan trọng cho sự tăng trưởng bứt phá, đuổi kịp các nền kinh tế phát triển khác.

Nhằm đáp ứng yêu cầu vốn, nhiều quốc gia thường tìm đến thị trường tài chính trong nước và quốc tế như phát hành trái phiếu chính phủ, trái phiếu quốc tế hay đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI), nhận viện trợ phát triển chính thức (ODA) mà còn ít quan tâm đến những khoản tiền của các cá nhân chuyển từ nước ngoài về cho thân nhân trong nước, đó là dòng tiền kiều hối. Kiều hối ngày càng có khuynh hướng quan trọng đối với các quốc gia có thu nhập trung bình và thấp. Song, tại một số quốc gia, dòng kiều hối hiện lại bị giới hạn bởi các yếu tố nội tại thuộc các nước tiếp nhận kiều hối như chính sách quản lý của nhà nước, mức phí chuyển tiền, hệ thống dịch vụ ngân hàng trong nước… đòi hỏi phải cải thiện các chính sách để tối ưu hóa vai trò cũng như các lợi ích tiềm năng của dòng kiều hối 1 có thể mang lại cho nền kinh tế. Có rất nhiều quốc gia trên thế giới có nguồn kiều hối lớn hơn và ổn định hơn nguồn FDI rất nhiều và thậm chí còn lớn hơn cả nguồn viện trợ phát triển chính thức (ODA).

Ở các nước đang phát triển nói chung và một số nước Châu Á nói riêng mà điển hình như Ấn độ, Trung Quốc, Philippines…dòng kiều hối chảy về trong nước ngày càng tăng lên đáng kể. Trên khắp thế giới, nhóm nước nhận kiều hối nhiều nhất trong năm 2013 bao gồm Ấn Độ, Trung Quốc, Mêhicô, Philippines và Pháp. Ở các nước châu Á, ba quốc gia đứng đầu về thu hút kiều hối đó là Ấn Độ, Trung Quốc, Philippines và Việt Nam đứng hàng thứ tư. Đối với Việt Nam, kiều hối ngày càng trở nên quan trọng.

Những năm gần đây, dòng kiều hối vào Việt Nam tăng cả về số tuyệt đối và tương đối so với GDP. Thống kê cho thấy, từ năm 1993 đến 2009, lượng kiều hối đã tăng lên khoảng 45 lần, từ 141 triệu USD năm 1993 lên 6,28 tỷ USD năm 2009 và năm 2013 Việt Nam đã đạt hơn 12 tỷ USD kiều hối thu hút từ nước ngoài.[19] Thực hiện chính sách mở cửa nền kinh tế, Việt Nam đã thực hiện các chính sách nới lỏng đối với dòng kiều hối từ năm 1989. Những thay đổi trong chính sách quản lý ngoại hối cũng tạo điều kiện thuận lợi hơn cho các dòng vốn nói chung và kiều hối nói riêng. Song các chính sách liên quan đến kiều hối vẫn còn nhiều bất cập, chưa thu hút tối đa các nguồn kiều hối để phát huy những tác động tích cực và có những biện pháp hữu hiệu nhằm hạn chế tác động tiêu cực của kiều hối.

Để tối ưu hóa nguồn vốn kiều hối cho phát triển đòi hỏi phải có một hệ thống chính sách kiều hối đồng bộ và khoa học, phù hợp với điều kiện phát triển kinh tế xã hội ở Việt Nam. Học hỏi kinh nghiệm của những quốc gia điển hình về thu hút và sử dụng kiều hối có hiệu quả, phục vụ cho phát triển kinh tế xã hội không những có ý nghĩa về thực tiễn mà còn mang giá trị lý luận cao. Trong bối cảnh như trên, việc 2 nghiên cứu chính sách kiều hối của ba quốc gia Ấn Độ, Trung Quốc, Philippines để rút ra bài học kinh nghiệm cho Việt Nam là rất cấp thiết. Vì vậy, nghiên cứu sinh lựa chọn đề tài “Chính sách kiều hối của một số nước Châu Á và bài học kinh nghiệm cho Việt Nam” làm nội dung nghiên cứu cho luận án.

Tình hình nghiên cứu Các công trình nghiên cứu về chính sách kiều hối cũng như tổng quan lý luận về kiều hối có thể kể đến những nghiên cứu sau: - Khái niệm, bản chất của kiều hối/chuyển tiền kiều hối, phân loại kiều hối, biện pháp tăng cường hiệu quả của kiểu hối (Tasneem Siddiqui, 2008) [29]. - Mối quan hệ kiều hối, đói nghèo và đầu tư (Samuel Munzele Mainmbo and Dilip Ratha, 2005) [28] - Vai trò, tầm quan trọng của kiều hối, chuyển tiền từ nước ngoài đối với các nước phát triển, đang phát triển (Admos O. Chimhowu, Jenifer Piesse, and Caroline Pinder, 2005) [1] - Nghiên cứu về thúc đẩy, tăng cường năng lực, cải thiện cơ sở hạ tầng của khu vực tài chính cho việc cải thiện tiếp nhận nguồn kiều hối (David C. Grace, 2005) [4] - Tăng cường tính minh bạch đối với khu vực tài chính không chính thức nhằm hỗ trợ cho kiều hối (Nikos Passas và Samuel Munzele Mainbo, Abdusanlam Omer và Gina El Koury, Abdusanlam Omer và Gina El Koury, 2005) [16] - Di dân, phát triển và vấn đề kiều hối (Rechard H.

và John Page, Devesh Kapur, Devesh Kapur, 2005)[27] - Tình hình di dân và chuyển tiền kiều hối ở khu vực Châu Á-Thái Bình dương (John Connell và Richard P. - Công cụ tài chính sử dụng trong huy động kiểu hối (Dilip Ratha Sanket Mohapatra và Sonia Plaza (2008) [6]. 3 - Phân tích các hệ thống chuyển tiền kiều hối (Raul Hernandez-Coss, 2005) [24] - Hạn chế chính sách cấm đoán của nước sở tại đối với kiều hối (Mark P. - Tác động của di cư quốc tế và kiều hối về nghèo đói (Richard H.