Luận án Tiến sĩ: Kiểm soát việc thực hiện quyền hành pháp của Chính phủ ở Việt Nam

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ TƯ PHÁP TRƯỜNG ĐẠI HỌC LUẬ T HÀ N ỘI NGUYỄ N TH Ị HOÀI PHƯƠNG KIỂ M SOÁT VIỆC TH ỰC HI Ệ N QUYỀ N HÀNH PHÁP C Ủ A CHÍNH PH Ủ Ở VIỆ T NAM HI ỆN NAY LUẬN ÁN TIẾN SĨ LUẬT HỌC HÀ NỘI - 2021 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ TƯ PHÁP TRƯỜNG ĐẠI HỌC LUẬT HÀ N ỘI M3 ^ềt.1979^^ NGUYỄ N TH Ị HOÀI PH ƯƠNG KIỂ M SOÁT VIỆC TH ỰC HI Ệ N QUYỀ N HÀNH PHÁP C Ủ A CHÍNH PH Ủ Ở VIỆ T NAM HI ỆN NAY Chuyên ngành : Luật Hiến pháp và Luật Hành chính Mã số : 9380102 LUẬN ÁN TIẾN SĨ LUẬT HỌC NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: GS. THÁI VĨNH THẮNG HÀ N ỘI - 2021 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu khoa học độc lập của riêng tôi. Các kết quả nêu trong luận án chưa được công bố trong bất kỳ công trình nào khác. Các số liệu trong luận án là trung thực, có nguồn gốc rõ ràng, được trích dẫn đúng theo quy định.

Tôi xin chịu trách nhiệm về tính chính xác và trung thực của Luận án này. Tác giả luận án Nguyễn Thị Hoài Phương LỜI CÁM ƠN Tác giả luận án xin bày tỏ sự kính trọng và lòng biết ơn sâu sắc đối với GS. Thái Vĩnh Thắng là người hướng dẫn khoa học của tôi. Thầy đã luôn tận tình hướng dẫn về khoa học, động viên khích lệ, tạo điều kiện tốt nhất trong việc học tập và nghiên cứu, giúp cho tôi vượt qua những khó khăn để hoàn thành bản luận án này.

Tác giả xin được gửi lời cảm ơn sâu sắc đến các Thầy Cô trong Ban Giám hiệu, Khoa pháp luật Hành chính - Nhà nước, Phòng Đào tạo Sau đại học - Trường Đại học Luật Hà Nội; Ban Giám hiệu, các Thầy Cô, quý đồng nghiệp tại Trường Đại học Luật Huế; người thân, bạn bè đã nhiệt tình giúp đỡ, động viên, ủng hộ, chia sẻ để tác giả có những điều kiện tốt nhất trong suốt thời gian học tập và hoàn thành bản luận án. Xin trân trọng cảm ơn. MỤC LỤC Trang phụ bìa Lời cam đoan Lời cảm ơn Mục lục Danh mục chữ viết tắt MỞ ĐẦU. Tính cấp thiết của đề tài.

Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu. Cơ sở lý luận, cách tiếp cận và phương pháp nghiên cứu. Những đóng góp mới của Luận án.

Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài. Kết cấu của luận án. TỔNG QUAN VỀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CÁC VẤN ĐỀ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN. Tình hình nghiên cứu ở nước ngoài.

Các công trình nghiên cứu về kiểm soát quyền lực nhà nước. Các công trình nghiên cứu về vị trí, vai trò, tổ chức, thực hiện quyền hành pháp của Chính phủ và kiểm soát việc thực hiện quyền hành pháp của Chính phủ. Tình hình nghiên cứu ở Việt Nam. Các công trình nghiên cứu về kiểm soát quyền lực nhà nước ở Việt Nam 18 1.

Các công trình nghiên cứu về vị trí, vai trò, tổ chức, thực hiện quyền hành pháp của Chính phủ và kiểm soát việc thực hiện quyền hành pháp của Chính phủ ở Việt Nam. Đánh giá tình hình nghiên cứu đề tài của luận án. Những ưu điểm và kết quả nghiên cứu mà luận án sẽ kế thừa và tiếp tục phát triển. Những vấn đề đặt ra tiếp tục nghiên cứu trong luận án.

Giả thuyết nghiên cứu và câu hỏi nghiên cứu.38 KẾT LUẬN CHƯƠNG 1. NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ KIỂM SOÁT VIỆC THỰC HIỆN QUYỀN HÀNH PHÁP CỦA CHÍNH PHỦ. Khái niệm, đặc điểm của kiểm soát việc thực hiện quyền hành pháp của Chính phủ. Khái niệm kiểm soát việc thực hiện quyền hành pháp của Chính phủ.

Đặc điểm của kiểm soát việc thực hiện quyền hành pháp của Chính phủ. Mục đích của kiểm soát việc thực hiện quyền hành pháp của Chính phủ. Nội dung của kiểm soát việc thực hiện quyền hành pháp của Chính phủ 56 2. Chủ thể, hình thức kiểm soát việc thực hiện quyền hành pháp của Chính phủ.

Kiểm soát của Đảng Cộng sản Việt Nam đối với việc thực hiện quyền hành pháp của Chính phủ. Kiểm soát của các cơ quan nhà nước đối với việc thực hiện quyền hành pháp của Chính phủ. Kiểm soát của các thiết chế xã hội đối với việc thực hiện quyền hành pháp của Chính phủ. Kiểm soát việc thực hiện quyền hành pháp của Chính phủ ở nước ngoài và kinh nghiệm cho Việt Nam.

Kiểm soát việc thực hiện quyền hành pháp của Chính phủ ở nước ngoài. Những kinh nghiệm cho Việt Nam. Những điều kiện bảo đảm hiệu quả hoạt động kiểm soát việc thực hiện quyền hành pháp của Chính phủ.82 KẾT LUẬN CHƯƠNG 2. THỰC TRẠNG KIỂM SOÁT VIỆC THỰC HIỆN QUYỀN HÀNH PHÁP CỦA CHÍNH PHỦ Ở VIỆT NAM HIỆN NAY.

Thực trạng kiểm soát của Đảng Cộng sản Việt Nam đối với việc thực hiện quyền hành pháp của Chính phủ. Thực trạng kiểm soát của các cơ quan nhà nước đối với việc thực hiện quyền hành pháp của Chính phủ. Thực trạng kiểm soát của Quốc hội đối với việc thực hiện quyền hành pháp của Chính phủ. Thực trạng kiểm soát của Chủ tịch nước đối với việc thực hiện quyền hành pháp của Chính phủ.

Thực trạng kiểm soát của Toà án nhân dân đối với việc thực hiện quyền hành pháp của Chính phủ. Thực trạng kiểm soát của Kiểm toán Nhà nước đối với việc thực hiện quyền hành pháp của Chính phủ. Thực trạng kiểm soát của các thiết chế xã hội đối với việc thực hiện quyền hành pháp của Chính phủ. Thực trạng kiểm soát của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và các tổ chức thành viên của Mặt trận đối với việc thực hiện quyền hành pháp của Chính phủ.

Thực trạng kiểm soát của các phương tiện thông tin đại chúng đối với việc thực hiện quyền hành pháp của Chính phủ. Thực trạng kiểm soát trực tiếp của Nhân dân đối với việc thực hiện quyền hành pháp của Chính phủ.144 KẾT LUẬN CHƯƠNG 3. QUAN ĐIỂM VÀ GIẢI PHÁP BẢO ĐẢM KIỂM SOÁT VIỆC THỰC HIỆN QUYỀN HÀNH PHÁP CỦA CHÍNH PHỦ Ở VIỆT NAM HIỆN NAY 149 4. Các quan điểm bảo đảm kiểm soát việc thực hiện quyền hành pháp của Chính phủ ở Việt Nam.

Kiểm soát việc thực hiện quyền hành pháp của Chính phủ phải gắn liền với việc đáp ứng các yêu cầu xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa. Bảo đảm vai trò lãnh đạo của Đảng Cộng sản trong kiểm soát việc thực hiện quyền hành pháp của Chính phủ. Kiểm soát việc thực hiện quyền hành pháp của Chính phủ phải phù hợp với đòi hỏi hội nhập quốc tế của đất nước. Bảo đảm tính khách quan, toàn diện, đồng bộ, khả thi trong kiểm soát việc thực hiện quyền hành pháp.

Giải pháp bảo đảm kiểm soát việc thực hiện quyền hành pháp cua Chính phủ ở Việt Nam hiện nay. Nâng cao nhận thức về kiểm soát việc thực hiện quyền hành pháp của Chính phủ. Giải pháp bảo đảm kiểm soát của Đảng Cộng sản Việt Nam đối với việc thực hiện quyền hành pháp của Chính phủ. Nhóm giải pháp bảo đảm kiểm soát của các cơ quan nhà nước đối với việc thực hiện quyền hành pháp của Chính phủ.

Nhóm giải pháp bảo đảm kiểm soát của các thiết chế xã hội đối với việc thực hiện quyền hành pháp của Chính phủ.175 KẾT LUẬN CHƯƠNG 4. 185 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO PHỤ LỤC DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT HĐDT Hội đồng dân tộc KTNN Kiểm toán Nhà nước MTTQ Mặt trận Tổ quốc TAND Toà án nhân dân TTCP Thủ tướng Chính phủ UBTVQH Uỷ ban Thường vụ Quốc hội VBQPPL Văn bản qui phạm pháp luật XHCN Xã hội chủ nghĩa 1 MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Trong các nền chính trị dân chủ hiện đại, kiểm soát quyền lực nhà nước mà trọng tâm là kiểm soát việc thực hiện quyền hành pháp là điều kiện cơ bản để bảo đảm thực hiện tự do, dân chủ chính trị. Bởi lẽ, quyền hành pháp do Chính phủ đảm nhiệm là quyền lực nhà nước về tổ chức thực thi quyền lực, đưa pháp luật vào đời sống xã hội.

Hoạt động quản lý của Chính phủ bao trùm toàn bộ các lĩnh vực trong phạm vi cả nước từ kinh tế, văn hóa xã hội cho đến lĩnh vực đối ngoại và an ninh quốc phòng nên luôn trực tiếp đụng chạm đến mọi mặt của đời sống xã hội, đến các lợi ích thiết thân nhất của người dân. Có thể nói sức mạnh của quyền lực nhà nước trên thực tế được thể hiện trực tiếp thông qua quyền hành pháp. Chính vì bộ phận quyền hành pháp là nơi tập trung quyền lực nhà nước, tài sản, tiền tài của quốc gia nên luôn có xu hướng lạm dụng quyền lực mà xâm phạm đến lợi ích của Nhân dân, biểu hiện rõ nhất là phần lớn các hành vi tham nhũng thường liên quan đến cán bộ, công chức công tác trong ngành hành pháp. Vì thế cần phải có sự kiểm soát chặt chẽ bộ phận quyền lực này thông qua việc tăng cường các thiết chế kiểm tra, giám sát cả từ phía Nhà nước và từ phía xã hội nhằm ngăn ngừa tình trạng lạm quyền, hạn chế các hành vi vượt quá giới hạn pháp luật trong thực hiện quyền hành pháp của Chính phủ; khắc phục những vấn đề bất cập để hoàn thiện thể chế, cơ chế, phương thức kiểm soát việc thực hiện quyền hành pháp của Chính phủ; hướng tới xây dựng một Nhà nước pháp quyền minh bạch, trong sạch, hiệu lực và hiệu quả.

Ở Việt Nam, kiểm soát thực hiện quyền lực nhà nước luôn là một quan điểm quan trọng của Đảng, là một nguyên tắc hiến định, đồng thời không ngừng được bổ sung cho phù hợp với từng giai đoạn cách mạng. Trong lần sửa đổi Hiến pháp 1992 vào năm 2001, nguyên tắc “Quyền lực nhà nước là thống nhất, có sự phân công và phối hợp giữa các cơ quan nhà nước trong việc thực hiện các quyền lập pháp, hành pháp, tư pháp” đã được hiến định tại Điều 2. Tiếp sau đó, từ yêu cầu của nhiệm vụ xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa (XHCN), Đại hội XI của Đảng Cộng sản Việt Nam năm 2011 đã bổ sung nội dung “kiểm soát quyền lực” vào thành một yếu tố mới của cơ chế quyền lực nhà nước ở Việt Nam.