Luận án tiến sĩ khoa học văn học chất văn hoá trong sáng tác của nguyễn tuân

922334 CH124V BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO ĐẠI HỌC QUỐC GIA THÀNH PHÔ HỖ CHÍ MINH TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN ——. mn TRÀN VĂN MINH CHẤT VĂN HÓA TRONG SANG TAC CUA NGUYEN TUAN LUẬN ÁN THẠC SI KHOA HOC NGU VAN Chuyén nganh Van hoc Viét Nam Mã số : 5. 33 Người hướng dẫn khoa học Tiến sĩ LÊ NGOC TRA THÀNH PHỐ HỖ CHÍ MINH 1998 ek BO GIAO DUC VA DAO TAO ĐẠI HỌC QUOC GIA THANH PHO HO CHI MINH "TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HOC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN TRAN VAN MINH CHẤT VĂNHÓA __ TRONG SÁNG TÁC CỦA NGUYÊN TUẦN LUẬN ÁN THẠC SĨ KHOA HỌC NGỮ VĂN Chuyên ngành Văn học Việt Nam Ma sé: 5. 33 Người hướng dẫn khoa học Tiến sĩ LÊ NGỌC TRÀ Thành phố Hồ Chí Minh 1998 CHẤT VĂN HÓA TRONG SÁNG TÁC CỦA NGUYỄN TUẦN On CAE ON Xin bày tổ lòng biết ơn chân thành đến Tiến sĩ LÊ NGỌC TRÀ, người trực tiếp chỉ dẫn và giúp đỡ chúng tôi.

Cảm ơn Khoa Ngữ văn- Báo chí Trường Đại học Khoa học xã hội và nhân văn Thành w phố Hồ Chí Minh, Khoa Sư phạm Trường Đại học Cần Thơ đã tạo những điều kiện tốt nhất để chúng tôi hoàn thành luận án này. Ỉ TRẦN VĂN MINH Luận án Thạc sĩ 1 Trần Văn Minh CHẤT VĂN HÓA TRONG SÁNG TÁC CỦA NGUYỄNTUÂN _ PHẦN DẪN NHẬP © fỤC DÍCH VÀ Ý NGHĨA CỦA LUẬN ÁN Cho đến nay và mãi nhiều năm về sau nữa, chắc chắn không ai nghỉ ngờ ngôi vị hàng đầu trong làng văn Việt Nam hiện đại của Nguyễn Tuân. ®“Ởng tà một trong mấy nhà văn lớn mở đường, đắp nền cho văn xuôi Việt Nam thế kỷ 20"37J. Nói đến Nguyễn Tuân là nói đến một giá trị hiển nhiên, là gợi nhắc möt vùng trời riêng, xôn xao thanh âm ngôn ngữ dân tộc.

Trang viết Nguyễn Tuân luôn mang ý nghĩa nhân sinh cao cả. Phần biểu hiện bể ngoài ở mỗi thời kỳ có thể khác nhau, thâm chí đối lập nhau: lúc thì ngông nghênh kiêu bạc, phá phách; lúc thì bế tắc, khủng hoảng đến tuyệt vọng: lúc lại hồ hởi lạc quan, rưng rưng mừng vui ra nước mắt. Nhưng bao giờ cũng thế, phía sau câu chữ, người đọc luôn nhận ra một tấm lòng thành dối với cuộc đời và con người - cuộc đời ở xứ sở Việt Nam, của người Việt Nam. Những vẻ đẹp của cuộc đời và con người, trải bao thăng trầm lịch sử, có lúc bị mờ khuât đi.

Nguyễn Tuân đôi khi lặng lẽ một mình, cất công tìm tòi, nhặt nhanh, khơi nguồn. Không thể tính được có bao nhiêu châu ngọc Nguyễn để lại cho mai sau. Có thứ là phát hiện, mài đũa, vun đắp, có thứ do chính ông sáng tạo bằng sức lao động bến bỉ, cần cù và nhiệt huyết từ trái tim người nghệ sĩ chân chính. Ông như cây đại thụ tỏa bóng râm mát, ngát hương cả một vùng trong khu vườn văn chương Việt Nam hiện đại.

Sừng sững trước mắt độc giả Luận tín Thực sĩ 2 Tran Van Minh CHAT VĂN HÓA TRONG SÁNG TÁC CỦA NGUYÊN TUÂN _ nhiều thế hệ vóc đáng kiêu kỳ của ông với các ngón chơi tài hoa hơn người và đôi cánh chập chờn lượn bay trên đỉnh cao nghệ thuật. Sáng tác của Nguyễn Tuân tổn tại vừa như những giá trị thẩm mỹ độc lập vừa là những gợi ý. kích thích tìm tòi, sáng tạo nên các giá trị mới. Công việc học tập, nghiên cứu Nguyễn Tuân, vì thế, luôn hứa hẹn nhiều bất ngờ thú vị nhưng cũng đầy khó khăn thử thách.

Bởi “chỉ người tư suy: vét đọc Nguyễn Tuân mới thấy thú vị (.), van của Nguyễn Tuân không phải là thử tan để người nông nổi thưởng thức "[32J. Văn của ông không dung hợp dược với thái độ hời hợt, dé dãi hoặc định kiến, dung tục trong cẩm nhận và đánh giá. Hình như những gì viết về Nguyễn Tuân chưa thật tương xứng với tầm vóc của ông, cho dù cái hay cái đẹp ở những trang tùy bút tài hoa ấy đã được chú ý khai thác nhiều: từ sự uyên bác trong vốn sống. độ tỉnh tế trong cảm nhận thực tại, cho đến vẻ đẹp vừa cổ kính cổ điển vừa hiện đại của bút pháp.

năng lực liên tưởng, tưởng tượng và sáng tạo hơn người trong cách dùng từ, đặt câu, xây dựng hình ảnh. Tài hoa thì đã rành rành, ai cũng thừa nhận và nghiêng tình thần phục. Nhung còn chữ Tâm? Thật khó cẩm nhận và diễn dạt cho thấu đáo tấm lòng của Nguyễn Tuân đối với đất nước, con người Việt Nam, với văn hóa Việt Nam. Bàng bạc một niềm thủy chung chân thành đến cẩm động những thường được ngụy trang kín đáo dưới cái vẻ ngông nghênh, kiêu bạc, thậm chí bất cần đời.

Với để tài “Chất ăn hóa trong sáng tác của Nguyễn Tuân °, luân ấn của chúng tôi sẽ tập trung khảo sát, hệ thống và phân tích những biểu hiện của để tài văn hóa, của chất văn hóa trong cách nghĩ và cách viết của nhà văn; từ Luận an Thực sĩ 3 Trần Van Minh CHẤT VĂN HÓA TRONG SÁNG TÁC CỦA NGUYÊN TUÂN đó, thử tìm thêm hướng lý giải bước đầu những vấn đề mà thực tế nghiên cứu về Nguyễn Tuân đang, đặt ra. Công trình này trước hết giúp chúng tôi nâng cao một bước chất lượng nghiên cứu và giảng dạy về tác gia Nguyễn Tuân. Đồng thời, trong tình hình hiện nay, khi mà vấn để bảo tổn bản sắc văn hóa dân tộc, chống xuống cấp, chống xói mòn những giá trị đạo lý truyền thống trước lối sống thực dụng. xu thời, đặc biệt trong giới cầm bút, đang được đặt lên hàng đầu thì thiết nghĩ luận án còn mang một ý nghĩa xã hội nhất định.

9 LỊCH SỬ VẤN ĐỀ Từ những năm 40, ngay khi trang viết của Nguyễn Tuân còn chưa kịp táo mực, nhà nghiên cứu tài ba Vũ Ngọc Phan đã sớm tiên đoán cho sự xuất hiện của một cây đại thụ giữa làng văn hiện đại Việt Nam: “Một ngày không xa, khi mà văn chương Việt Nam được người Việt Nam ta chuộng hơn bây giờ, tôi dám chắc những văn phẩm của Nguyễn Tuân sẽ còn có một địa 0Ệ vứng đáng hơn nữa "{32]. Phải công nhận tác giả của “Nhà văn hiện đại” thật dã có “cơn mốt xanh” khi phát hiện và khái quát lên hầu hết những khía cạnh độc đáo của phong cách Nguyễn Tuân một cách hết sức cô đọng. súc tích dù chỉ với rất ít tác phẩm buổi đâu: “Ông là một nhà văn đứng hẳn ra một phái riêng, cá về lối van lẫn tư tưởng (.), một nhà văn đặc Việt Nam `. Gần nửa thế kỷ sau, nim 1987, trong diéu van đọc tại lễ tang của Nguyễn Tuân, nhà thơ Nguyễn Đình Thi đã khẳng định lại: “Tôi nghĩ rằng thời Luận tín Thực sĩ 4 Trần Văn Minh CHẤT VĂN HÓA TRONG SÁNG TÁC CUA NGUYÊN TUẦN gian qua di, những cái nổi lên một lúc, làm xao động suy nghĩ của một thời nhất định, sẽ lài dần, mờ đi dần, và chúng ta sẽ nhìn thấy những đường mạch sâu kín trong tác phẩm, nghĩa là trong tâm hồn nhà văn".

Rõ ràng cả Vũ Ngọc Phan hôm qua và Nguyễn Đình Thi hôm nay đều chỉ ra rằng tiềm ẩn đằng sau, ở tầng sâu trang viết Nguyễn Tuân mới là những giá trị đích thực lớn lao. Cần phải có tỉnh thần thực sự cầu thị mới đón nhân được hết cái phần tỉnh túy đọng lại khi mọi thứ phù du, bèo bọt tan di. Dã có không ít ý kiến về cái “ngông ” trong cách nghĩ cũng nh cách viết của nhà văn. Mặt tích cực và tiêu cực của nó, biểu hiện ở cả hai giai đoan sáng tác, cũng được mổ xẻ tường tận.

Nhà phê bình Phan Cự Đệ nhận xét: trên văn đàn công khai trước năm 1945, “Mguyễn Tuân như cái bóng đi là là giữa cuộc đời, kiêu bạc ném đá vào cuộc đời” [6]. Giáo sự Nguyễn Đăng Mạnh, bao quát hơn, coi cái ngông như “ñạt nhân”, chỉ phối toần bộ các phương diện của phong cách Nguyễn Tuân : từ để tài cho đến nhân vật, từ giọng điệu cho tới kỹ thuật đặt câu, chọn chữ [28]. Đặc biệt, có thể nói hầu hết những nét đặc sắc của thi pháp tùy bút Nguyễn Tuân đều đã được khai thác triệt để. Đó là chất cổ kính, cổ điển của bút pháp, là sự uyên bác trong vốn sống, độ tỉnh tế, sắc sảo trong cảm nhận thực tại, là năng lực sáng tạo hơn người trong cách dùng từ đặt câu, xây dựng hình ảnh.

Hiếm có nhà văn nào được dành cho nhiều danh hiệu đẹp như Nguyễn Tuân: bậc thầy của nghệ thuật ngôn từ (Anh Đức), nhà văn nửa người sứa thần (Nguyễn Khải), người thợ kim hoàn của chữ (Tố Hữu), nhà nghệ sĩ ngôn từ đã đưa cát đẹp thăng hoa (Hoài Anh), tổ sự một môn phái cho đến nay ở Luận im Thạc sĩ 5 Trén Von Minh CHAT VAN HOA TRONG SANG TAC CUA NGUYEN TUAN Viet Nam chướt có môn đệ (Phan Ngọc), người đi tìm cát đẹp, cái thật (Nguyễn Dinh Thi),. Đóng góp lớn lao của Nguyễn Tuân cho quá trình hiện đại hóa vấn xuôi Việt Nam, đặc biệt ở thể tùy bút, là một sự thật hiển nhiên. Nhưng nếu chỉ tính riêng sự thông thạo và độc đáo của tay nghề thôi thì quả chưa đủ làm nên do tiớn” chủ vấn nghiệp của ông, Các tác piả lý luận phê bình thường chỉ xuât phát từ một tác phẩm hoặc một góc độ nào đó tồi bàn rộng ra. khái quát lên những nét cơ bản của cá tính và phong cách Nguyễn Tuân.

Thực tị, đến với những trang viết của ngòi bút tài hoa ấy một mặt người dọc thấy suy sửa trước cảnh, tình và trí thức phong phú các loại được bầy biện một cách tỉnh tế, dẹp đề; mặt khác, khi cẩm giác nhất thời qua đi, bao giờ người ta cũng thấy như quý yêu thêm một chút, tự hào thêm một chút về dân tộc mình, về thời đai mình đang sống. Hóa ra những điều tưởng chừng tủn mủn, lặt vặt kia dược Nguyễn Tuần gọi về để làm sống dậy trong chúng những ý nghĩa có tính tư tưởng cao cả chứ không chỉ nhằm thỏa mãn những cẩm giác hiếu kỳ, hời hợt. Cái nét riêng “đặc Việt Nam” trong tự tưởng nghệ thuật của Nguyễn Tuấn, điều mà nhà phê bình Vũ Ngọc Phan đã gợi ra từ rất lâu, trên thực tế hầu như chưa được Khái thác trọn vẹn, căn cứ trên sự phân tích và tìm hiểu toàn bộ sự nghiệp sáng tác của ông. Thật ra, ngày từ năm 1981, trong lời giới thiệu tuyển tập Nguyễn Tuân [47].

giáo sư Nguyễn Đăng Mạnh đã có những ý kiến xác dáng, vừa dể khẳng dịnh lại một giá trị vừa gợi mở thêm nhiều ý nghĩa sâu xa về trang viết của Nguyễn Tuân.