Luận án tiến sĩ: Biến động cảnh quan và đa dạng sinh học đất ngập nước ven biển Thái Bình - Định hướng quy hoạch sử dụng vùng

MỤC LỤC MỞ ĐẦU. TỔNG QUAN TÀI LIỆU. Nghiên cứu cảnh quan và hƣớng tiếp cận sinh thái cảnh quan. Các nghiên cứu cảnh quan học.

Các nghiên cứu sinh thái học, hệ sinh thái. Tiếp cận sinh thái cảnh quan. Đa dạng sinh học. Đa dạng sinh học ở Việt Nam.

Bảo tồn đa dạng sinh học ở Việt Nam. Tổng quan về đất ngập nƣớc. Cấu trúc và chức năng đất ngập nƣớc. Đất ngập nƣớc châu thổ sông Hồng.

Tổng quan các công trình nghiên cứu liên quan đến vùng đất ngập nƣớc ven biển Thái Bình. Quan điểm phát triển bền vững. Khái niệm phát triển bền vững. Phát triển bền vững ở Việt Nam.

ĐỐI TƢỢNG, QUAN ĐIỂM VÀ PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU. Địa điểm và đối tƣợng nghiên cứu. Tài liệu nghiên cứu. Các quan điểm tiếp cận trong nghiên cứu.

Phƣơng pháp nghiên cứu. Phƣơng pháp kế thừa. Quy trình nghiên cứu. KẾT QUẢ VÀ BÀN LUẬN.

Các nhân tố hình thành cảnh quan đất ngập nƣớc ven biển Thái Bình. Địa chất - nhân tố thành tạo nền tảng rắn trong cảnh quan. Khí hậu - nhân tố thành tạo nền tảng nhiệt ẩm trong cảnh quan. Thủy hải văn - nhân tố thành tạo nền tảng ẩm trong cảnh quan.

Tác động của con ngƣời - nhân tố liên quan đến việc hình thành và phát triển cảnh quan. Cấu trúc sinh thái cảnh quan vùng đất ngập nƣớc ven biển Thái Bình. Hệ thống phân loại cảnh quan áp dụng cho thành lập bản đồ sinh thái cảnh quan vùng đất ngập nước ven biển Thái Bình. Cấu trúc sinh thái cảnh quan vùng ĐNN ven biển Thái Bình.

Đặc điểm các tiểu vùng CQ trên vùng ĐNN ven biển Thái Bình. Đa dạng sinh học vùng đất ngập nƣớc ven biển Thái Bình. Đa dạng hệ sinh thái. Biến động CQ và ĐDSH vùng ĐNN ven biển Thái Bình qua các thời kỳ.

Một vài nhận thức. 115 1 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Đề xuất định hƣớng quy hoạch sử dụng vùng cho phát triển bền vững. Nhiệm vụ quy hoạch.

Giải pháp thực hiện các định hƣớng quy hoạch sử dụng vùng. 165 TÀI LIỆU THAM KHẢO. 166 2 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com MỞ ĐẦU Tính cấp thiết của luận án Vùng cửa sông ven biển là nơi tiếp giáp giữa lục địa và biển nên ở đây xuất hiện các loài đặc trưng cho môi trường sông biển cùng với những loài thích nghi tồn tại trong các sinh cảnh khác nhau như bãi triều, vũng vịnh, cồn cát,. Do đó, đã từ lâu đất ngập nước (ĐNN) ven biển là địa bàn hoạt động của con người, tạo nên nền kinh tế đa ngành, là đối tượng sử dụng quan trọng trong cơ cấu chung của nền kinh tế quốc dân.

Tuy nhiên, do nhu cầu đời sống ngày một tăng, hoạt động của con người ngày một đa dạng với cường độ ngày càng cao đã để lại cho vùng đất ven biển những hậu quả sinh thái nặng nề, cảnh quan bị xáo trộn, đa dạng sinh học (ĐDSH) bị thất thoát, nguồn lợi sinh vật và chất lượng môi trường suy giảm. Chính vì thế, phát triển bền vững (PTBV) được đưa ra là mục tiêu thiên niên kỷ không chỉ ở mức độ toàn cầu mà còn là của mỗi địa phương nhằm kết hợp hài hòa giữa phát triển kinh tế và bảo vệ môi trường. Thái Bình là một trong những tỉnh nông nghiệp then chốt thuộc đồng bằng Bắc Bộ với 49,5 km đường bờ biển trải dài trên hai huyện Tiền Hải và Thái Thụy cùng các cửa sông đổ ra biển đã tạo nên hàng ngàn ha đất bãi bồi góp phần mở rộng diện tích cho vùng. Tuy nhiên, cũng như các vùng ĐNN ven biển khác trong điều kiện đất nước đổi mới, nền kinh tế phát triển theo cơ chế thị trường, sức ép dân số gia tăng nên hoạt động khai thác và sử dụng tài nguyên thiên nhiên trong vùng ngày càng “hối hả” và mãnh liệt hơn làm cho cảnh quan (CQ) bị biến đổi nhanh chóng.

Do đó, để có được những định hướng quy hoạch sử dụng vùng theo quan điểm PTBV, chúng tôi đã thực hiện đề tài luận án “Nghiên cứu biến động cảnh quan và đa dạng sinh học đất ngập nước ven biển Thái Bình, định hướng quy hoạch sử dụng vùng cho phát triển bền vững” Mục tiêu nghiên cứu + Nghiên cứu về cấu trúc và xu hướng biến động của các loại cảnh quan trên vùng đất ngập nước ven biển Thái Bình; + Nghiên cứu hiện trạng đa dạng sinh học và biến động các hệ sinh thái tại vùng đất ngập nước ven biển Thái Bình; + Định hướng quy hoạch sử dụng vùng cho phát triển bền vững. 1 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Nhiệm vụ nghiên cứu + Tổng hợp các kết quả nghiên cứu khoa học có liên quan; + Tiến hành các đợt khảo sát thực địa và làm việc với các cơ quan quản lý ở địa phương để bổ sung và hoàn chỉnh số liệu; + Tổng quan các quan điểm phân loại cảnh quan, xây dựng hệ thống phân vị và chỉ tiêu cụ thể đối với từng bậc phân loại cảnh quan ở vùng ĐNN ven biển Thái Bình (đối với bản đồ tỷ lệ 1:50.000); + Thành lập các bản đồ chuyên đề (bản đồ lớp phủ thực vật, bản đồ thổ nhưỡng, bản đồ địa mạo), bản đồ sinh thái cảnh quan, bản đồ phân vùng cảnh quan và bản đồ biến động cảnh quan theo thời gian; + Phân tích cấu trúc sinh thái cảnh quan và các tiểu vùng cảnh quan; + Phân tích hiện trạng đa dạng sinh học trong vùng; + Phân tích biến động cấu trúc của các loại cảnh quan theo từng tiểu vùng và biến động các hệ sinh thái trên toàn vùng; + Phân tích các nguyên nhân gây biến động cảnh quan và đa dạng sinh học; + Đề xuất định hướng quy hoạch quản lý tài nguyên cho phát triển bền vững vùng ĐNN ven biển Thái Bình. Phạm vi nghiên cứu - Phạm vi không gian: vùng nghiên cứu của luận án là vùng đất ngập nước ven biển Thái Bình được giới hạn ở đơn vị hành chính cấp huyện, bao gồm huyện Tiền Hải và huyện Thái Thụy; về phía biển tính đến độ sâu 6m khi triều kiệt. - Đối tượng: với các mục tiêu và nhiệm vụ đặt ra, luận án được giới hạn trong các vấn đề sau: + Phân tích cấu trúc sinh thái cảnh quan vùng nghiên cứu theo hệ thống phân loại đã lựa chọn ở các mốc thời gian: năm 1965, năm 1986 và năm 2007.

+ Phân tích biến động cấu trúc các loại cảnh quan theo từng tiểu vùng và biến động của các hệ sinh thái trong vùng qua 2 giai đoạn: 1965-1986 và 1986-2007. + Nghiên cứu hiện trạng đa dạng sinh học (đa dạng hệ sinh thái và đa dạng loài) ở vùng ĐNN ven biển Thái Bình; 2 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Những điểm mới của luận án + Xây dựng cơ sở dữ liệu cập nhật về hiện trạng ĐDSH tại vùng nghiên cứu; + Phân loại cảnh quan và thành lập bản đồ sinh thái cảnh quan vùng ĐNN ven biển Thái Bình tỷ lệ 1:50.000; + Lần đầu tiên bản đồ biến động các loại cảnh quan tỷ lệ 1:50.000 cho vùng đất ngập nước ven biển Thái Bình được thành lập. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài - Ý nghĩa khoa học: các kết quả nghiên cứu của luận án góp phần làm sáng tỏ hiện trạng các loại cảnh quan và đa dạng sinh học cũng như biến động của chúng trong những giai đoạn lịch sử nhất định của vùng đất ngập nước ven biển Thái Bình. - Ý nghĩa thực tiễn: hệ thống cơ sở dữ liệu, tập bản đồ cũng như các định hướng quy hoạch được đưa ra trong luận án là những tài liệu có giá trị cho các nhà quản lý trong quy hoạch lãnh thổ theo hướng phát triển bền vững.

Cấu trúc luận án Ngoài phần mở đầu, kết luận, các kiến nghị và tài liệu tham khảo, luận án được cấu trúc thành 3 chương: Chương 1. Tổng quan tài liệu: tổng quan khái niệm các nội dung có liên quan và các công trình nghiên cứu đã triển khai ở vùng nghiên cứu. Đối tượng, quan điểm và phương pháp nghiên cứu: bao gồm đối tượng và địa điểm nghiên cứu, tài liệu nghiên cứu, các quan điểm nghiên cứu, các nguyên tắc cũng như phương pháp thành lập bản đồ ở vùng nghiên cứu. Kết quả và bàn luận: bao gồm - Các chỉ tiêu phân loại cảnh quan đối với vùng đất ngập nước ven biển Thái Bình tỷ lệ 1:50.000; - Các nhân tố hình thành cảnh quan; - Cấu trúc sinh thái cảnh quan tại các mốc thời gian; - Hiện trạng đa dạng sinh học; - Phân tích biến động các loại cảnh quan và các hệ sinh thái ở từng giai đoạn nghiên cứu và nguyên nhân gây biến động; - Đề xuất định hướng quy hoạch sử dụng vùng cho phát triển bền vững.

3 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Chƣơng 1. TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Nghiên cứu cảnh quan và hƣớng tiếp cận sinh thái cảnh quan 1. Các nghiên cứu cảnh quan học Khái niệm CQ đã được hình thành và phát triển từ những năm cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX bởi các nhà địa lý người Nga như: V.

Morozov,… ở Đức có các tác giả: Z. Gerbertson; và một số ít các nhà địa lý Mỹ, Pháp,… Đầu tiên phải kể đến công trình của V. Phát triển tư tưởng của Docutraev, năm 1931, L. Berg đã đưa ra khái niệm “cảnh quan địa lý là một tập hợp hay một nhóm các sự vật, các hiện tượng, trong đó đặc biệt là địa hình, khí hậu, nước, đất, lớp phủ thực vật và giới động vật cũng như hoạt động của con người hòa trộn với nhau vào một thể thống nhất hòa hợp, lặp lại một cách điển hình trên một đới nhất định nào đó của Trái đất” và cho ra mắt công trình đầu tiên về phân vùng toàn nước Nga (ông gọi đó là các đới CQ) [32, 54, 56, 130] Tuy nhiên, chỉ sau chiến tranh thế giới thứ II, CQ học mới thực sự phát triển mạnh và tìm được chỗ đứng cho mình, khi đó CQ được xác định như một “đơn vị cơ sở dựa trên sự thống nhất các quy luật phân hóa địa đới và phi địa đới”.

Các nhà địa lý Liên Xô cũ đã có những đóng góp to lớn vào việc hoàn thiện và phát triển lý thuyết, phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu CQ.