Luận án tiến sĩ: Hoàn thiện quản lý nhà nước về vốn hỗ trợ phát triển chính thức (ODA) tại Việt Nam

Tính cấp thiết của luận án Nền kinh tế Việt Nam đang trong giai đoạn đổi mới và phát triển toàn diện, từ một nước nhiều năm thực hiện cơ chế quản lý tập trung bao cấp chuyển sang nền kinh tế thị trường có sự điều tiết vĩ mô của Nhà nước theo định hướng xã hội chủ nghĩa (XHCN). Vốn hỗ trợ phát triển chính thức (ODA) trong những năm qua đã góp phần không nhỏ cho sự thành công bước đầu của nền kinh tế Việt Nam. Các hoạt động triển khai đầu tư từ nguồn vốn này đã và đang trở thành một bộ phận không thể thiếu trong nền kinh tế. Hoạt động này vừa là tiền đề, vừa là động lực giúp kinh tế Việt Nam tăng trưởng, hội nhập với nền kinh tế khu vực và thế giới.

Vấn đề quản lý nhà nước về vốn ODA đã được Đảng và Nhà nước ta rất quan tâm và đang hướng tới sự hoàn thiện quản lý. Các thành tựu này đã được ghi nhận với sự xác lập hệ thống các văn bản pháp lý cơ bản cho môi trường thu hút và triển khai vốn ODA tại Việt Nam, đã có sự phối hợp giữa các cơ quan quản lý nhà nước để hình thành nên bộ máy quản lý trong việc thu hút và triển khai vốn ODA trong những năm vừa qua. Tuy nhiên, bên cạnh những thành tựu đã và đang đạt được, hoạt động thu hút và triển khai vốn ODA đã nảy sinh những vấn đề bất cập, các yếu kém này cần phải được khắc phục ngay. Các vấn đề đó là: - Quản lý nhà nước về vốn ODA thông qua các bộ máy hành chính còn kém hiệu quả: Chức năng, nhiệm vụ và quyền hạn của các cơ quan này còn chồng chéo, chưa phát huy tác dụng quản lý một cách triệt để cũng như tính hiệu quả không cao.

2 - Hệ thống văn bản pháp quy trong quản lý nhà nước đối với hoạt động thu hút và triển khai vốn ODA đôi khi còn sự khác biệt giữa luật pháp Việt Nam với luật pháp và thông lệ quốc tế. - Hoạt động giải ngân đối với các chương trình, dự án sử dụng nguồn vốn ODA còn nhiều bất cập. - Trình độ quản lý của đội ngũ công chức còn nhiều hạn chế kể cả về lý luận cũng như về thực tế quản lý nhà nước đối với các hoạt động đầu tư nước ngoài nói chung, hoạt động thu hút và sử dụng vốn ODA nói riêng. - Hoạt động quy hoạch theo vùng, ngành, lĩnh vực nhận vốn, hình thức nhận vốn, tốc độ giải ngân, số lượng, chất lượng các dự án đầu tư từ nguồn vốn ODA chưa đáp ứng được nhiệm vụ và mục tiêu công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước.

Xuất phát từ đó, nghiên cứu sinh lựa chọn đề tài "Hoàn thiện quản lý nhà nước về vốn hỗ trợ phát triển chính thức (ODA) tại Việt Nam" là mang tính thiết thực và cấp bách. Tình hình nghiên cứu trong và ngoài nước Vốn ODA là một nguồn vốn quan trọng trên thị trường tài chính thế giới. ODA đã và đang xuất hiện ở hầu hết các nước kém phát triển và đang phát triển. Ở các quốc gia khác nhau thì vốn ODA phát huy vai trò là khác nhau, có thể là tích cực hoặc có thể là tiêu cực nhưng tựu trung lại là các quốc gia đang và kém phát triển luôn tìm cách thu hút nguồn vốn này để tận dụng những ưu đãi và đồng thời hạn chế tối đa những mặt tiêu cực.

Vì vậy, các quốc gia, tổ chức tài chính quốc tế và tổ chức phi chính phủ rất quan tâm và nghiên cứu về vốn ODA, Thể hiện: - Các quốc gia chủ yếu đi nghiên cứu làm thế nào có thể thu hút được nhiều vốn ODA và sử dụng có hiệu quả vốn này để từ đó đề ra hàng loạt các chính sách cụ thể. Ví dụ như những nghiên cứu của Philippin, Kenya được 3 trình bày trong tài liệu Thực trạng của viện trợ 1998-1999 của Ngân hàng Thế giới, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 1999. - Hàng năm các nhà tài trợ chính về ODA như WB, ADB, IMF, Nhật Bản, Mỹ. thường tiến hành nghiên cứu những ảnh hưởng, tác động của vốn ODA của họ tại các quốc gia tiếp nhận ODA.

Thể hiện qua các tài liệu: Thực trạng của viện trợ 1996-1997; Thực trạng của viện trợ 1998-1999; Thực trạng của viện trợ 2000; Aid reform in Africa (2001) của Ngân hàng Thế giới. Từ đó, họ đưa ra chính sách, đưa ra các khuyến cáo. - Đối với Việt Nam, việc đi nghiên cứu về vốn ODA cũng đã được quan tâm đặc biệt, thể hiện: Chính phủ, các bộ có liên quan thường xuyên có các chuyên đề, đề tài các cấp nghiên cứu, đánh giá kết quả và những vướng mắc trong quá trình thu hút và sử dụng vốn ODA. Các nhà tài trợ chính như UNDP, ADB, WB, Nhật Bản hàng năm đều có những nghiên cứu đánh giá về hiệu quả của các dự án do họ tài trợ.

Cụ thể qua các tài liệu: Tổng quan viện trợ phát triển chính thức Việt Nam của UNDP; Báo cáo đánh giá tác động kinh tế - xã hội dự án tín dụng nông thôn của ADB. Có nhiều tác giả Việt Nam đi nghiên cứu về ODA, thể hiện: ThS. Vũ Duy Nguyên với đề tài "Một số giải pháp đổi mới quản lý việc sử dụng vốn vay ODA ở Việt Nam giai đoạn 2003-2010". Tác giả chủ yếu đi phân tích quá trình quản lý vốn vay ODA ở Việt Nam trong giai đoạn 1993-2001.

Tôn Thanh Tâm với đề tài "Giải pháp tăng cường quản lý nhà nước đối với các dự án Nhà nước sử dụng vốn ODA tại Ban quản lý các dự án tín dụng quốc tế ngân hàng Nhà nước Việt Nam". Tác giả chủ yếu đi phân tích quá trình quản lý vốn vay ODA thuộc lĩnh vực tín dụng. 4 Lưu Ngọc Trinh với đề tài "Vốn vay ưu đãi ở Việt Nam những năm gần đây thực trạng, vấn đề và giải pháp - trường hợp Nhật Bản". Tác giả chủ yếu phân tích vai trò của vốn ODA và quá trình cấp vốn ODA của Nhật Bản dành cho Việt Nam giai đoạn 1993-2001.

Huỳnh Xuân Hoàng với đề tài "Tăng cường quản lý vốn đầu tư nước ngoài trong lĩnh vực nông nghiệp". Tác giả chủ yếu đi nghiên cứu các dự án sử dụng vốn ODA vào lĩnh vực phát triển nông nghiệp Việt Nam giai đoạn 1993-1999. Tuy nhiên, cho tới nay vẫn chưa có một công trình ở cấp tiến sĩ đi vào nghiên cứu công tác quản lý nhà nước về vốn ODA, để khái quát về mặt cơ sở lý luận quản lý nhà nước về vốn ODA cũng như phân tích, đánh giá thực trạng quá trình quản lý nhà nước về thu hút và sử dụng vốn ODA. Chính vì vậy, nghiên cứu sinh đã lựa chọn đề tài trên để nghiên cứu.

Mục đích và ý nghĩa nghiên cứu của luận án Đề tài "Hoàn thiện quản lý nhà nước về vốn hỗ trợ phát triển chính thức (ODA) tại Việt Nam" tập trung nghiên cứu các vấn đề sau: - Cơ sở lý luận về vốn ODA và quản lý nhà nước về vốn ODA. - Phân tích thực trạng thu hút và triển khai các dự án sử dụng vốn ODA tại Việt Nam trong giai đoạn 1996 - 2003; thực trạng quản lý nhà nước về vốn ODA để thấy rõ những thành tựu và những hạn chế. Trên cơ sở nghiên cứu lý luận, thực trạng và xác định những hạn chế trong quản lý nhà nước đối với việc thu hút và triển khai vốn ODA, mục đích nghiên cứu luận án đưa ra những phương hướng và biện pháp khắc phục nhằm tiếp tục hoàn thiện quản lý nhà nước về thu hút và triển khai vốn ODA để phát huy hiệu quả vào quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước. Luận án có ý nghĩa quan trọng cả về mặt lý luận và thực tiễn.

Là một trong những tài liệu có giá trị đã hệ thống cơ sở lý luận về vốn ODA và quản 5 lý nhà nước về vốn ODA. Ngoài ra còn là tài liệu tham khảo cho các cơ sở đào tạo, viện nghiên cứu và các quan quản lý nhà nước trong việc đưa ra các chính sách quản lý có liên quan tới vốn ODA. Phạm vi và đối tượng nghiên cứu của luận án - Luận án lấy thực trạng quản lý nhà nước về vốn ODA tại Việt Nam làm đối tượng nghiên cứu. - Phạm vi nghiên cứu của luận án: + Về mặt nội dung: Nghiên cứu quản lý nhà nước trong quá trình thu hút và sử dụng đối với vốn ODA tại Việt Nam.

+ Về mặt không gian: Nghiên cứu quản lý nhà nước đối với vốn ODA tại Việt Nam trên bình diện tổng thể các ngành và các vùng kinh tế. + Về mặt thời gian: Nghiên cứu đối tượng trong giai đoạn từ 1996 đến 2003. Phương pháp nghiên cứu - Sử dụng phương pháp duy vật biện chứng và duy vật lịch sử của chủ nghĩa Mác - Lênin làm phương pháp nghiên cứu chủ đạo. - Sử dụng các phương pháp hệ thống, mô hình hóa, thống kê, so sánh, phân tích, tổng hợp và khái quát hóa để nghiên cứu các nội dung cụ thể.

Đóng góp của luận án - Luận án đã góp phần khẳng định về mặt lý luận và thực tiễn về vai trò quan trọng của vốn ODA để phát triển kinh tế - xã hội đất nước đối với các nước đang phát triển nói chung và đối với Việt Nam nói riêng. - Tổng kết tình hình thực tế của Việt Nam, nghiên cứu kinh nghiệm của một số quốc gia để rút ra những bài học có thể vận dụng vào Việt Nam. - Luận án đã xây dựng các tiêu chuẩn đánh giá chủ yếu của một dự án sử dụng nguồn vốn ODA có hiệu quả là: 6 + Hiệu quả kinh tế - xã hội thông qua việc so sánh với hệ số hiệu quả quốc gia Iam nếu mức lãi suất thu được của dự án cao hơn chỉ số hiệu quả quốc gia thì dự án được xem là đạt hiệu quả cần thiết. + Giá trị gia tăng (NNVA) và các hiệu quả gián tiếp như: tác động việc làm, tác động điều tiết phân phối thu nhập, nâng cao chất lượng cuộc sống.

+ Phải phân tích hiệu quả tài chính (NPV > 0 là có hiệu quả) trong thời gian dài hạn, đặc biệt là các dự án điện lực, cơ sở hạ tầng. - Đưa ra một số giải pháp có cơ sở khoa học và thực tiễn nhằm hoàn thiện quản lý nhà nước về vốn ODA tại Việt Nam. - Luận án sẽ là tài liệu tham khảo đối với công tác nghiên cứu và học tập, đồng thời là tài liệu tham khảo bổ ích cho các cơ quan, các công chức quản lý nhà nước về vốn ODA.