Luận án tiến sĩ hoàn thiện kế toán doanh thu chi phí và kết quả kinh doanh trong

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ TÀI CHÍNH HỌC VIỆN TÀI CHÍNH -------------------- NGUYỄN THỊ HƢỜNG HOÀN THIỆN KẾ TOÁN DOANH THU, CHI PHÍ VÀ KẾT QUẢ KINH DOANH TRONG CÁC DOANH NGHIỆP THƢƠNG MẠI TRÊN ĐỊA BÀN HÀ NỘI Chuyên ngành: Kế toán Mã số: 9.01 LUẬN ÁN TIẾN SĨ KINH TẾ Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS NGUYỄN VŨ VIỆT Hà Nội - 2021 1 MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của vấn đề nghiên cứu Trong những năm qua, cùng với sự phát triển của các nền kinh tế trên toàn cầu, nền kinh tế Việt Nam đã và đang mở cửa hội nhập với nền kinh tế thế giới, mở ra những cơ hội phát triển cho các doanh nghiệp (DN). Kế toán có vai trò rất quan trọng và đƣợc coi là “ngôn ngữ kinh doanh”, ngôn ngữ giao tiếp giữa DN với các đối tƣợng bên ngoài. Mục tiêu hàng đầu của tất cả các DN đều quan tâm, đó là doanh thu ngày càng cao với chi phí bỏ ra thấp nhất nhằm tối đa hóa lợi nhuận.

Để đạt đƣợc mục tiêu này, trong công tác quản lý của DN đòi hỏi kế toán cần phải cung cấp đầy đủ, chính xác và kịp thời những thông tin kế toán phục vụ cho việc ra quyết định kinh tế. Bên cạnh bộ máy quản lý của DN, công tác kế toán đảm nhiệm chức năng cung cấp thông tin cho các đối tƣợng bên ngoài DN nhƣ: Cơ quan thuế, cơ quan tài chính, thống kê…. Mặt khác, kế toán còn cung cấp thông tin một cách chính xác và hữu ích cho các nhà quản trị trong DN, giúp cho các nhà quản trị ra quyết định kinh doanh hợp lý, mang lại hiệu quả mong muốn. Các thông tin kế toán doanh thu, chi phí và kết quả kinh doanh giúp cho các nhà quản trị có một cái nhìn chính xác về tình hình hoạt động kinh doanh của DN, từ đó đƣa ra các quyết định quản lý phù hợp nhằm nâng cao hiệu quả sản xuất kinh doanh.

Trong xu thế toàn cầu hóa hiện nay, nền kinh tế thị trƣờng định hƣớng xã hội chủ nghĩa ở nƣớc ta, hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng, cạnh tranh ngày càng gay gắt. Trong bối cảnh đó, DN nào tăng đƣợc doanh thu, tiết kiệm chi phí đã bỏ ra và xác định đúng đắn kết quả kinh doanh sẽ có điều kiện tồn tại và phát triển bền vững. Ngƣợc lại, DN nào doanh thu không bù đắp các chi phí đã bỏ ra để có lợi nhuận sẽ thì sớm hay muộn cũng dẫn đến phá sản. Vì vậy, trong điều kiện hội nhập kinh tế nói chung và hội nhập kế toán nói riêng thì bài toán đặt ra là làm thế nào để kế toán doanh thu, chi phí và xác định kết quả kinh doanh trong DN nói chung và doanh nghiệp thƣơng mại (DNTM) nói riêng đƣợc hoàn thiện.

Có thể nói, kế toán doanh thu, chi phí và kết quả kinh doanh là một bộ phận quan trọng trong công tác kế toán 2 và nó trở thành một công cụ đắc lực trong việc quản lý hoạt động SXKD của các DN, cung cấp các thông tin về kế toán doanh thu, chi phí và kết quả kinh doanh sẽ giúp cho các nhà quản trị đƣa ra các quyết định kịp thời, phù hợp với định hƣớng và mục tiêu phát triển của DN. Trong những năm qua, việc ban hành Luật kế toán, Chuẩn mực kế toán và Chế độ kế toán cũng nhƣ các văn bản hƣớng dẫn về kế toán đã tạo ra hành lang pháp lý cho DN. Tuy nhiên, trong quá trình vận dụng tại các DN nói chung và các DNTM cả nƣớc cũng nhƣ trên địa bàn Hà Nội nói riêng vẫn còn những bất cập nhất định cả về góc độ KTTC và KTQT, trong đó có nội dung kế toán doanh thu, chi phí và kết quả kinh doanh. Đặc biệt, Hà Nội là trung tâm kinh tế, chính trị, văn hóa của cả nƣớc, trong những năm vừa qua, các DN nói chung và DNTM nói riêng có tốc độ phát triển nhanh cả về số lƣợng và chất lƣợng, góp phần quan trọng vào tăng trƣởng kinh tế cho Thủ đô và cả nƣớc.

Mặc dù phải chịu tác động phức tạp của khủng hoảng kinh tế quốc tế nhƣng tốc độ phát triển kinh tế của Hà Nội vẫn ở mức khá, bình quân giai đoạn 2016-2020, GRDP ƣớc tăng 7,39%, năm 2020 quy mô GRDP đạt 1,06 triệu tỷ, khoảng 4,5 tỷ USD; GRDP bình quân đầu ngƣời đạt 5.500 USD, gấp 1,3 lần so với năm 2015, gấp 1,8 lần bình quân cả nƣớc. Thu NSNN liên tục tăng và vƣợt dự toán; lũy kế giai đoạn 5 năm qua ƣớc đạt gần 1.200 nghìn tỷ đồng, tăng 11,1%/ năm, gấp 1,64 lần giai đoạn 2011-2015. Về kế toán nói chung và kế toán doanh thu, chi phí và kết quả kinh doanh nói riêng trong các DNTM trên địa bàn đã có nhiều tiến bộ. Song, vẫn còn những hạn chế nhất định.

Để đáp ứng với thực tiễn, đảm bảo cho kế toán thực sự trở thành công cụ đắc lực trong quản lý, cần nghiên cứu hoàn thiện hơn nữa để cung cấp thông tin đầy đủ, kịp thời và chính xác cho các nhà quản trị trong DN điều hành hoạt động kinh doanh trƣớc sự hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng hiện nay. Xuất phát từ những lý luận và thực tiễn của hoạt động kinh doanh thƣơng mại và công tác kế toán, trong đó có kế toán doanh thu, chi phí và kết quả kinh doanh trong các DNTM trên địa bàn Hà Nội. Đồng thời, trên cơ sở yêu cầu bức thiết đặt ra trong bối cảnh hội nhập quốc tế, trong đó có hội nhập về kế toán hiện nay, tác giả đã lựa chọn đề tài: “Hoàn thiện kế toán doanh thu, chi phí và kết quả kinh doanh 3 trong các doanh nghiệp Thƣơng mại trên địa bàn Hà Nội” làm đề tài luận án tiến sĩ. Tổng quan tình hình nghiên cứu Trên thế giới cũng nhƣ ở nƣớc ta có nhiều công trình nghiên cứu liên quan đến kế toán doanh thu, chi phí và kết quả kinh doanh trong các doanh nghiệp.

Mỗi công trình nghiên cứu có những nét đặc thù riêng và đã có những thành công nhất định, góp phần bổ sung thêm về lý luận cũng nhƣ đánh giá thực tiễn. Điển hình các công trinh nhƣ sau: 2. Các công trình liên quan đến kế toán doanh thu, chi phí và kết quả kinh doanh dưới góc độ kế toán tài chính. - Nghiên cứu của tác giả Jonathan C.

Glover and Yuji Ijiri (2000) “Revenue accounting in the age of E-Commerce: Exploring its conceptual and analytical frameworks” (Kế toán doanh thu trong thời đại điện tử) đã chỉ ra hạn chế của phƣơng pháp kế toán doanh thu truyền thống, đó là chƣa thiết lập đƣợc các điểm mốc, các khoản doanh thu chính khi cung cấp thông tin cho các đối tƣợng sử dụng để đánh giá sự tiến triển trong quá trình tạo doanh thu và chƣa có phƣơng pháp đo lƣờng bền vững doanh thu. Tác giả đã đề xuất một cách tiếp cận mới về kế toán doanh thu để phục vụ nhu cầu thông tin cho nhà quản lý và nhà đầu tƣ trong việc hoạch định và kiểm soát các hoạt động bán hàng và kết quả kinh doanh của một công ty. Đồng thời, tác giả cũng tiến hành phân tích doanh thu cố định và doanh thu biến đổi thông qua các khái niệm phát triển doanh thu bền vững [ 45 ] - Nghiên cứu của tác giả ngƣời Mỹ Waltomathan và cộng sự (2013) “Accounting of sales and business results in commercial service businesses” (Kế toán doanh thu, chi phí trong các cơ sở kinh doanh thƣơng mại dịch vụ) kết luận rằng, trong bối cảnh hội nhập quốc tế ngày càng sâu, các doanh nghiệp thƣơng mại, dịch vụ phải tổ chức xây dựng đƣợc mô hình kế toán quản trị doanh thu và chi phí phù hợp với đặc điểm hoạt động của mình theo hƣớng lập các chỉ tiêu dự toán doanh thu, chi phí cùng với phân tích tình hình thực hiện dự toán theo các chỉ tiêu đã lập để qua đó có những đổi mới trong công tác quản trị đối với các chỉ tiêu này, đồng thời phải tổ 4 chức lập báo cáo kế toán quản trị doanh thu, chi phí và kết quả kinh doanh dịch vụ nhằm cung cấp thông tin cho nhà quản trị quyết định phƣơng án kinh doanh hiệu quả. Tác giả đã khảo sát thực trạng tại 50 siêu thị lớn trên địa bàn Thủ đô SEOUL của Hàn Quốc về kế toán doanh thu, chi phí và kết quả kinh doanh; qua đó đã đƣa ra một số kết luận rằng, thứ nhất, các siêu thị do tính chất phức tạp của những mặt hàng bán lẻ có quá nhiều chủng loại nên có thể áp dụng phƣơng pháp tính giá hàng tồn kho theo phƣơng pháp giá bán lẻ; thứ hai, về KTTC trong các siêu thị nhất thiết phải tuân thủ Chuẩn mực kế toán quốc gia và thứ ba, có thể kết hợp KTTC và KTQT trên cùng một hệ thống tài khoản kế toán; thứ tƣ, báo cáo các chỉ tiêu doanh thu, chi phí và kết quả kinh doanh trên BCTC phải tuân thủ các quy định của Chuẩn mực kế toán quốc gia.[ 32 ] - Đề tài “ Kế toán chi phí, doanh thu và kết quả kinh doanh trong các doanh nghiệp thương mại và dịch vụ tại Thành phố Hồ Chí Minh” của tác giả Nguyễn Thị Huyền Anh (2017) đã hệ thống hóa lý luận và chỉ rõ đặc trƣng về kế toán chi phí, doanh thu và kết quả kinh doanh trong các DNTM và dịch vụ.

Tác giả khẳng định quan điểm hệ thống kế toán Việt Nam hiện nay đƣợc xây dựng trên nền tảng “kế toán động”. Tác giả nghiên cứu lý luận về kế toán chi phí, doanh thu và kết quả kinh doanh trên góc độ kế KTTC; phân tích rõ đặc điểm tổ chức quản lý kinh doanh của các doanh nghiệp TMDV trên địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh ảnh hƣởng đến tổ chức kế toán chi phí, doanh thu và kết quả kinh doanh. Qua khảo sát 120 DNTM trên địa bàn Thành phố Hồ Chí minh giai đoạn 2015-2018, tác giả phân tích việc vận dụng chế độ kế toán thống nhất đối với hoạt động kinh doanh thƣơng mại và dịch vụ tại địa bàn này. Từ đó, đƣa ra giải pháp hoàn thiện kế toán chi phí, doanh thu và kết quả kinh doanh trong các DNTM và Dịch vụ tại Thành phố Hồ Chí Minh 5 [1] - Công trình “Accounting for revenues a framework for standard setting” (kế toán doanh thu là một khuôn khổ để thiết tiêu chuẩn) của nhóm tác giả Yuri Biondi, Robert J.

Glover, Karim Jamal, James A. Perman và Eiko Tsujiyama (2015) đã đề xuất một phƣơng pháp kế toán doanh thu nhƣ một sự thay thế cho các đề xuất bởi FASB và IASB.