Luận án Tiến sĩ: Hoàn thiện Chính sách Thương mại Quốc tế Việt Nam trong bối cảnh hội nhập

i LỜI CAM ĐOAN Tôi, Mai Thế Cường, xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu khoa học của riêng tôi. Các số liệu nêu ra và trích dẫn trong luận án là trung thực. Toàn bộ kết quả nghiên cứu của luận án chưa từng được bất cứ ai khác công bố tại bất cứ công trình nào. TÁC GIẢ LUẬN ÁN Mai Thế Cường ii MỤC LỤC LỜI CAM ĐOAN.

ii DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU, CHỮ VIẾT TẮT.iii DANH MỤC CÁC BẢNG.v DANH MỤC CÁC HÌNH.vi PHẦN MỞ ĐẦU. CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC HOÀN THIỆN CHÍNH SÁCH THƯƠNG MẠI QUỐC TẾ TRONG ĐIỀU KIỆN HỘI NHẬP KINH TẾ QUỐC TẾ. Những vấn đề chung về chính sách thương mại quốc tế. Nội dung của việc hoàn thiện chính sách thương mại quốc tế trong điều kiện hội nhập kinh tế quốc tế.

Kinh nghiệm hoàn thiện chính sách thương mại quốc tế trong điều kiện hội nhập kinh tế quốc tế. THỰC TRẠNG HOÀN THIỆN CHÍNH SÁCH THƯƠNG MẠI QUỐC TẾ CỦA VIỆT NAM TRONG ĐIỀU KIỆN HỘI NHẬP KINH TẾ QUỐC TẾ. Quá trình hội nhập thương mại quốc tế của Việt Nam. Thực trạng hoàn thiện chính sách thương mại quốc tế của Việt Nam trong điều kiện hội nhập kinh tế quốc tế.

Đánh giá việc hoàn thiện chính sách thương mại quốc tế của Việt Nam. QUAN ĐIỂM VÀ GIẢI PHÁP TIẾP TỤC HOÀN THIỆN CHÍNH SÁCH THƯƠNG MẠI QUỐC TẾ CỦA VIỆT NAM TRONG ĐIỀU KIỆN HỘI NHẬP KINH TẾ QUỐC TẾ. Bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế của Việt Nam trong thời gian tới. Quan điểm tiếp tục hoàn thiện chính sách thương mại quốc tế trong điều kiện hội nhập kinh tế quốc tế.

Giải pháp tiếp tục hoàn thiện chính sách thương mại quốc tế của Việt Nam trong điều kiện hội nhập kinh tế quốc tế. 140 DANH MỤC CÔNG TRÌNH CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ.141 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO.164 3 DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU, CHỮ VIẾT TẮT Chữ viết tắt Tên đầy đủ tiếng Viêt Tên đầy đủ tiếng Anh AFTA Khu vực mậu dịch tự do ASEAN Free Trade Area ASEAN APEC Diễn đàn hợp tác kinh tế châu Asia-Pacific Economic Cooperation Á - Thái Bình Dương ASEAN Hiệp hội các quốc gia Đông Association of South East Asian Nations Nam Á ASEM Hội nghị thượng đỉnh Á – Âu Asia-Europe Meeting CAP Kế hoạch hành động hợp tác Cooperation Action Plan của APEC CEPT Biểu thuế quan ưu đãi hiệu lực Common Effective Preferential Tariff chung CSTMQT Chính sách thương mại quốc tế ECOTECH Hợp tác kinh tế và công nghệ Economic and Technical Cooperation của APEC EHP Chương trình thu hoạch sớm Early Harvest Program ERP Tỷ lệ bảo hộ hữu hiệu Effective Rate of Protection FDI Đầu tư trực tiếp nước ngoài Foreign Direct Investment GATT Hiệp định chung về thuế quan General Agreement on Tariffs and Trade và thương mại GDP Tổng sản phẩm quốc nội Gross Domestic Production GTAP Dự án phân tích thương mại Global Trade Analysis Project toàn cầu HS Hệ thống hài hoà Harmonized System hoặc viết đầy đủ là Harmonized Commodity Description and Code System IAP Kế hoạch hành động quốc gia Individual Action Plans của APEC ISIC Hệ thống thống kê công nghiệp International Standard Industrial Code ITC Trung tâm thương mại quốc tế International Trade Center 4 Chữ viết tắt Tên đầy đủ tiếng Viêt Tên đầy đủ tiếng Anh KNCTHH Khả năng cạnh tranh hiện hữu LTSSHH Lợi thế so sánh hiện hữu MFN Nguyên tắc tối huệ quốc Most Favoured Nation NK Nhập khẩu RCA Lợi thế so sánh hiện hữu Revealed Comparative Advantage SITC Phân loại thương mại chuẩn Standard International Trade Classification quốc tế VN - US Hiệp định Thương mại Việt Vietnam-US Bilateral Trade Agreement BTA Nam – Hoa Kỳ WB Ngân hàng thế giới World Bank WTO Tổ chức Thương mại thế giới World Trade Organization XNK Xuất nhập khẩu XK Xuất khẩu 5 DANH MỤC CÁC BẢNG Bảng 2. Quá trình tự do hoá thương mại ở Việt Nam. Các nội dung cơ bản của AFTA.

Mục tiêu cắt giảm thuế theo AFTA của Việt Nam. Mục tiêu cơ bản của APEC vào năm 2020. Cam kết cơ bản của Việt Nam trong Hiệp định Thương mại Việt Nam - Hoa Kỳ. Chuẩn bị của Việt Nam trong việc gia nhập WTO.

Cắt giảm thuế theo chương trình EHP. Số vụ kiện Việt Nam bán phá giá. Kịch bản phân tích Chương trình thu hoạch sớm.99 6 DANH MỤC CÁC HÌNH Hình 1. Khung phân tích chính sách thương mại quốc tế trong điều kiện hội nhập kinh tế quốc tế.2 Sản xuất và tiêu thụ nội địa ô tô tại Thái Lan.

Xuất khẩu của ngành công nghiệp ô tô Thái Lan. Chuỗi giá trị trong một ngành công nghiệp. Số vụ kiện Trung Quốc bán phá giá 1995-2005. So sánh chống bán phá giá của Trung Quốc.

Tăng trưởng xuất nhập khẩu và tổng XNK/GDP tại Việt Nam. Cơ cấu thương mại Việt Nam theo khu vực 1995-2005. Thuế suất bình quân của Việt Nam theo lộ trình CEPT. Thuế suất bình quân của Việt Nam theo EHP.72 1 PHẦN MỞ ĐẦU 1.

Tính cấp thiết của đề tài luận án Việt Nam đặt mục tiêu về cơ bản trở thành nước công nghiệp hoá vào năm 2020. Quá trình công nghiệp hoá của Việt Nam có bối cảnh khác với các nước Đông Á, cụ thể là Việt Nam phải tham gia vào quá trình hội nhập kinh tế quốc tế và tham gia vào mạng lưới sản xuất khu vực và thế giới. Bên cạnh 1 đó, các nước trong khu vực như Trung Quốc và ASEAN-4 đã đạt được những kết quả rất đáng ngưỡng mộ trong phát triển kinh tế. Trong bối cảnh đó, chính sách thương mại quốc tế có một vị trí quan trọng trong việc hỗ trợ thực hiện chính sách công nghiệp và các chính sách khác.

Chính sách thương mại quốc tế là thuật ngữ đang được vận dụng trên thực tiễn song không được sử dụng một cách hệ thống cũng như ở khía cạnh này hay khía cạnh khác còn có những nội dung và tên gọi khác nhau như chính sách xuất nhập khẩu, chương trình xúc tiến thương mại trọng điểm quốc gia, chương trình nâng cao sức cạnh tranh của sản phẩm công nghiệp xuất khẩu, biểu thuế nhập khẩu ưu đãi theo CEPT,. Việt Nam đang ở giai đoạn cuối của quá trình đàm phán gia nhập WTO, đã là thành viên của ASEAN, APEC, ký kết các hiệp định khung với Liên minh châu Âu, hiệp định thương mại Việt Nam – Hoa Kỳ. Thực hiện công nghiệp hoá trong điều kiện hội nhập kinh tế quốc tế đặt ra những vấn đề về tính minh bạch, chủ động của chính sách thương mại quốc tế của Việt Nam, đặc biệt là sự phối hợp giữa Uỷ ban quốc gia về hợp tác kinh tế quốc tế, Bộ Thương mại, Bộ Tài chính, Bộ Công nghiệp với các bộ ngành, hiệp hội, doanh nghiệp và đối tác nước ngoài. 1 Các nước ASEAN-4 nêu ra ở đây bao gồm Malaysia, Thái Lan, Indonesia và Philippines 2 Chính phủ Việt Nam đã thực hiện nhiều cải cách về thương mại trong quá trình hội nhập kinh tế quốc tế.

Tuy nhiên, nhiều vấn đề còn cần được tiếp tục xem xét như việc liên kết doanh nghiệp và Chính phủ trong việc hoàn thiện chính sách thương mại quốc tế; cơ sở khoa học và thực tiễn khi đàm phán ASEAN mở rộng, ký kết hiệp định song phương; phát huy vai trò của khu vực kinh tế có vốn đầu tư nước ngoài trong việc thực hiện chính sách; và cách thức vận dụng các công cụ của chính sách thương mại quốc tế trong điều kiện hội nhập kinh tế quốc tế. Chính sách thương mại quốc tế phải được hoàn thiện để vừa phù hợp với các chuẩn mực thương mại quốc tế hiện hành của thế giới, vừa phát huy được lợi thế so sánh của Việt Nam. Với những lý do nêu trên, việc xem xét chính sách thương mại quốc tế của Việt Nam trong điều kiện hội nhập kinh tế quốc tế là việc làm vừa có ý nghĩa về mặt lý luận, vừa có ý nghĩa về mặt thực tiễn, góp phần đưa Việt Nam hội nhập thành công và đạt được mục tiêu về cơ bản trở thành quốc gia công nghiệp hoá vào năm 2020. Tình hình nghiên cứu đề tài Chính sách thương mại quốc tế là một thuật ngữ không còn mới trên thế giới.

Tổ chức thương mại thế giới (WTO) cung cấp thông tin cập nhật về các nội dung của chính sách thương mại quốc tế trên trang web của tổ chức này. Đây là một nguồn tài liệu phong phú giúp ích cho việc nghiên cứu chính sách thương mại quốc tế trong điều kiện hội nhập kinh tế quốc tế bởi vì những nguyên tắc, quy định của WTO đang và sẽ tác động tới không chỉ các hoạt động thương mại quốc tế mà cả các hoạt động kinh tế quốc tế và chính sách thương mại quốc tế của các quốc gia. Tuy nhiên, hiện tại Việt Nam vừa mới trở thành thành viên của WTO. Các rà soàt về chính sách thương mại quốc tế của Việt Nam cũng chưa được đưa vào chương trình làm việc chính thức của Nhóm rà soát chính sách thương mại quốc tế của WTO.

3 Tại Việt Nam, Dự án Hỗ trợ Thương mại Đa biên (MUTRAP) thuộc Bộ Thương mại, do Cộng đồng Châu Âu tài trợ giúp Việt Nam tiến hành các nghiên cứu nhằm hỗ trợ Việt Nam trong tiến trình gia nhập WTO và đáp ứng các yêu cầu đặt ra trong việc thực hiện các cam kết quốc tế về thương mại. Hiện tại, dự án này đã bước vào giai đoạn II. Kết quả nghiên cứu ở giai đoạn I bao gồm những vấn đề về cắt giảm thuế trong ASEAN và WTO, phát triển công nghiệp của Việt Nam trong điều kiện hội nhập, các nguyên tắc trong khuôn khổ hiệp định về dịch vụ của WTO, hỏi đáp về APEC, ASEAN. Các nghiên cứu của dự án hiện đang tập trung vào nâng cao năng lực cho cán bộ Việt Nam, thiết lập các điểm hỏi đáp về các rào cản kỹ thuật đối với thương mại (TBT) và các biện pháp kiểm dịch (SPS).

Tuy nhiên, MUTRAP không ưu tiên giải quyết các vấn đề về phối hợp hoàn thiện chính sách thương mại quốc tế của Việt Nam trong điều kiện hội nhập kinh tế quốc tế. Trung tâm Kinh tế quốc tế của Úc (CIE) thực hiện nghiên cứu về các công cụ của chính sách thương mại quốc tế của Việt Nam cũng như các quy định về thương mại , chính sách xuất khẩu. Nghiên cứu này [114] hoàn thành năm 1998. Ngoài ra, tại Việt Nam đã có nhiều công trình, sách tham khảo về hội nhập kinh tế quốc tế.