Luận án tiến sĩ hình tượng đồ vật trong phim truyện điện ảnh

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ VĂN HÓA, THỂ THAO VÀ DU LỊCH TRƢỜNG ĐẠI HỌC SÂN KHẤU - ĐIỆN ẢNH HÀ NỘI _______________________ TRẦN THỊ THANH HỒNG HÌNH TƢỢNG ĐỒ VẬT TRONG PHIM TRUYỆN ĐIỆN ẢNH LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGHỆ THUẬT HÀ NỘI - 2021 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ VĂN HÓA, THỂ THAO VÀ DU LỊCH TRƢỜNG ĐẠI HỌC SÂN KHẤU - ĐIỆN ẢNH HÀ NỘI ------------------------------------- TRẦN THỊ THANH HỒNG HÌNH TƢỢNG ĐỒ VẬT TRONG PHIM TRUYỆN ĐIỆN ẢNH Chuyên ngành: Lý luận, lịch sử và phê bình Điện ảnh - Truyền hình Mã số chuyên ngành: 9 21 02 31 LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGHỆ THUẬT NGƢỜI HƢỚNG DẪN KHOA HỌC: PGS.NGUYỄN MẠNH LÂN HÀ NỘI - 2021 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan luận án là công trình nghiên cứu của riêng tôi dƣới sự hƣớng dẫn của PGS.Nguyễn Mạnh Lân và sự giúp đỡ của các nhà khoa học, những ngƣời hoạt động chuyên môn. Kết quả nghiên cứu của luận án là những đóng góp mới về học thuật, mang giá trị lý luận và thực tiễn. Kết quả nghiên cứu trong luận án này là trung thực và chƣa từng đƣợc công bố trong bất kỳ công trình nghiên cứu nào khác. Các tƣ liệu sử dụng, trích dẫn trong luận án đều đƣợc ghi rõ nguồn gốc chính xác, rõ ràng.

Tôi xin chịu trách nhiệm về những nội dung trong luận án. Hà Nội, ngày tháng năm 2021 Nghiên cứu sinh Trần Thị Thanh Hồng DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT GS : Giáo sƣ LHPQT : Liên hoan phim Quốc tế LHPVN : Liên hoan phim Việt Nam NCS : Nghiên cứu sinh NSND : Nghệ sĩ Nhân dân NSƢT : Nghệ sĩ ƣu tú Nxb : Nhà xuất bản PGS : Phó giáo sƣ TS : Tiến sĩ Tr : Trang MỤC LỤC LỜI CAM ĐOAN DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT MỞ ĐẦU. Lý do chọn đề tài. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu.

Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu. Câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết nghiên cứu. Phƣơng pháp nghiên cứu. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài.

Cấu trúc (bố cục) của luận án. 22 NỘI DUNG CỦA LUẬN ÁN. 23 Chƣơng 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA HÌNH TƢỢNG NGHỆ THUẬT. Lý thuyết về hình tƣợng nghệ thuật.

Khái niệm hình tƣợng và hình tƣợng nghệ thuật. Những đặc điểm cơ bản của hình tƣợng nghệ thuật. Yếu tố ƣớc lệ, ẩn dụ, tƣợng trƣng, biểu tƣợng của hình tƣợng nghệ thuật. Hình tƣợng nhân vật, hình tƣợng đồ vật, không gian - thời gian trong tác phẩm Phim truyện Điện ảnh.

Hình tƣợng nhân vật. Hình tƣợng đồ vật. Không gian, thời gian trong Phim truyện Điện ảnh. Xây dựng hình tƣợng nhân vật, hình tƣợng đồ vật để truyền tải ý tƣởng và thông điệp nghệ thuật của bộ phim.

Hệ thống hóa những luận điểm cơ bản trong thi pháp học, ứng dụng để phân tích tác phẩm. Khái niệm thi pháp và thi pháp học. Những luận điểm cơ bản. 62 Tiểu kết chƣơng 1.

65 Chƣơng 2: VỊ TRÍ, VAI TRÒ, CHỨC NĂNG VÀ HIỆU QUẢ NGHỆ THUẬT CỦA HÌNH TƢỢNG ĐỒ VẬT TRONG TÁC PHẨM PHIM TRUYỆN ĐIỆN ẢNH. Đồ vật đƣợc xây dựng trở thành hình tƣợng nghệ thuật. Đồ vật (đạo cụ), chi tiết, chi tiết nghệ thuật. Đồ vật đóng vai trò đồng hành cùng nhân vật, thể hiện hoàn cảnh, tính cách nhân vật.

Đồ vật hàm chứa giá trị tƣợng trƣng, ẩn dụ, ƣớc lệ, biểu tƣợng trong thể hiện ý đồ và thông điệp nghệ thuật của tác giả phim truyện. Thủ pháp nghệ thuật trong việc xây dựng hình tƣợng đồ vật. Đồ vật là chi tiết nghệ thuật và nguyên nhân kịch tính. Ý nghĩa và giá trị của lý kịch.

Vai trò, vị trí, chức năng, hiệu quả của hình tƣợng đồ vật. Hình tƣợng đồ vật trong không gian, thời gian phim truyện Điện ảnh. Vai trò vị trí của hình tƣợng đồ vật trong Phim truyện Điện ảnh. Chức năng của hình tƣợng đồ vật trong Phim truyện Điện ảnh.

Hiệu quả nghệ thuật của hình tƣợng đồ vật trong tác phẩm Phim truyện Điện ảnh. 110 Tiểu kết chƣơng 2. 113 Chƣơng 3: HÌNH TƢỢNG ĐỒ VẬT TRONG PHIM TRUYỆN ĐIỆN ẢNH VIỆT NAM. Khái quát ƣu, nhƣợc điểm trong sáng tác của Điện ảnh Phim truyện Việt Nam.

Nhƣợc điểm. Thực trạng xây dựng hình tƣợng đồ vật trong Phim truyện Điện ảnh Việt Nam. 130 Tiểu kết chƣơng 3. 145 TÀI LIỆU THAM KHẢO.

Lý do chọn đề tài Điện ảnh là loại hình nghệ thuật tổng hợp, nó chứa đựng trong mình sáu loại hình nghệ thuật ra đời trƣớc, nên tự nó đã chứa đựng rất nhiều về thủ pháp nghệ thuật, từ đó tạo nên một tác phẩm điện ảnh phong phú, ấn tƣợng, sống động, sâu sắc. Yếu tố khác biệt để tác phẩm điện ảnh khác một câu chuyện đời thƣờng hiện thực chính là cách xây dựng hình tƣợng nghệ thuật của các nhà làm phim khiến bộ phim trở nên hấp dẫn, xúc động, đánh thức các giác quan cảm thụ của ngƣời xem. Một bộ phim thành công nghĩa là nó tạo nên những ấn tƣợng cảm xúc cho khán giả khiến họ lƣu nhớ đến hình tƣợng nghệ thuật, trong đó có hình tƣợng nhân vật, hình tƣợng đồ vật đƣợc xuyên suốt qua nội dung, ý tƣởng và cốt truyện và đồ vật thƣờng gắn bó sâu sắc với nhân vật, có giá trị biểu tƣợng cao cho cả bộ phim hoặc ở một trƣờng đoạn đặc biệt nào đó, có thể sắm vai là chi tiết nghệ thuật. Vì thế nhiệm vụ của ngƣời làm phim là phải nắm chắc các yếu tố xây dựng hình tƣợng nghệ thuật trong tác phẩm.

Hình tƣợng nghệ thuật có thể là hình tƣợng con ngƣời hay một đồ vật hay một sự kiện xã hội đƣợc cảm nhận. Từ đây có thể khẳng định vai trò của hình tƣợng nghệ thuật trong tác phẩm Điện ảnh là vô cùng quan trọng. Nghệ thuật Điện ảnh là nghệ thuật chinh phục ngƣời xem và cảm nhận qua những giác quan, cụ thể là mắt xem hình ảnh và tai nghe âm thanh với những chi tiết rất linh hoạt có sức biểu cảm lớn. Chắc hẳn ai trong chúng ta cũng có một đôi lần lặng lẽ khóc, tức giận, gợi nhớ, sung sƣớng mỉm cƣời khi xem một chi tiết thú vị, một đồ vật đã đƣợc các nhà làm phim sắp xếp một cách có ý đồ trong phim nhằm tạo cảm giác hƣng phấn tột bậc cho ngƣời xem.

Có thể đó là một chiếc khăn thêu, một tấm gƣơng vỡ, một cây cầu, một cây đàn, một con thuyền trong giây phút định mệnh. Tất cả những đồ vật đƣợc nhân cách hóa, ƣớc lệ sẽ trở nên lung linh, có sức mạnh bổ trợ một cách đắc lực cho lời nói của nhân vật trong phim. 2 Tại sao lại cần phải xây dựng hình tƣợng đồ vật trong tác phẩm Điện ảnh? Bởi nó đóng góp rất nhiều vai trò rất lớn trong việc tạo cốt truyện, kết cấu tác phẩm, đồng hành cùng nhân vật trong suốt chiều dài câu chuyện, đôi khi trở thành nhân vật, đồ vật còn có cả giá trị và ý nghĩa tạo sự hấp dẫn sâu sắc cho nhân vật. Nhận thức đƣợc vai trò quan trọng của đồ vật, đạo diễn phim sử dụng nó nhằm hỗ trợ sự tƣơng tác giữa tác phẩm điện ảnh với khán giả, giúp họ giải mã thông điệp, tƣ tƣởng nghệ thuật của tác phẩm đồng hành cùng nhân vật, mang tính ẩn dụ, biểu trƣng rất lớn cho phim truyện.

Trong cuốn sách “Ngôn từ - đồ vật - thế giới. Từ Pushkin đến Tolstoi Moskva (Nhà xuất bản Sovremennyi pisatel năm 1992) của tác giả Chudakov A.P, tác giả đã đƣa ra nhận định nhƣ sau “Mọi nghệ sĩ đều nói bằng ngôn ngữ “đồ vật” của thời mình” [8, tr. Điều này càng cho thấy tầm quan trọng của đồ vật trong xây dựng tác phẩm Điện ảnh. Trong tiến trình phát triển của Điện ảnh thế giới có rất nhiều tác phẩm đã dùng hình tƣợng đồ vật để thể hiện cảm xúc, miêu tả tâm trạng, biến cố của nhân vật tạo thành những câu chuyện phim xuất sắc về nghệ thuật.

Có thể tạm liệt kê ra đây những bộ phim kinh điển nhƣ: Duy nhất, Kẻ cắp xe đạp, Những cây cầu ở quận Madison, Người thứ 41, Số phận con người, Children of Heaven (Những đứa trẻ đến từ thiên đường), The Piano (Dương cầm), Con đầm Pích, Titanic… đặc biệt là các bộ phim của đạo diễn tài ba Trƣơng Nghệ Mƣu với đậm đặc các chi tiết đồ vật, biểu tƣợng đồ vật và hình tƣợng đồ vật nhƣ chi tiết cái bát sứ vỡ trong phim Đường về nhà, biểu tƣợng Đèn lồng đỏ trong phim Đèn lồng đỏ treo cao… Từ những phân tích nêu trên, có thể thấy, nghiên cứu hình tƣợng đồ vật trong tác phẩm điện ảnh rất quan trọng, nó không chỉ tạo điều kiện để ngƣời xem hiểu đƣợc hơn ý nghĩa của bộ phim, mà còn giúp cho những ngƣời làm phim tìm tòi, sáng tạo thêm ngôn ngữ nghệ thuật mới, biện pháp mĩ học đa 3 dạng để truyền đạt tới khán giả thông điệp nghệ thuật của mình một cách tinh tế, có cơ sở để sáng tạo ra những hình tƣợng đồ vật trong phim. Hình tƣợng đồ vật có ý nghĩa quan trọng nhƣ vậy đối với phim truyện điện ảnh, song trong nhiều bộ phim của điên ảnh Việt Nam nó không mấy đƣợc chú trọng và đầu tƣ tìm hiểu. Hầu hết các bộ phim truyện Điện ảnh của Việt Nam các nhà làm phim thƣờng mới chỉ chú ý đến việc xây dựng hình tƣợng nhân vật mà lãng quên hoặc bỏ qua việc xây dựng hình tƣợng đồ vật trong phim truyện điện ảnh. Vì thế nhiều tác phẩm chƣa thực sự thu hút và hấp dẫn, sâu sắc với khán giả.

Có một sự đáng tiếc là một số tác phẩm Điện ảnh của Việt Nam có ý tƣởng lạ, chi tiết thú vị, đồ vật đồng hành cùng nhân vật có ý nghĩa nhƣng việc khai thác triệt để để biến nó thành chi tiết nghệ thuật thì chƣa thực sự đƣợc lƣu tâm để giải quyết đến tận cùng vấn đề. Yếu tố lý kịch trong nhiều bộ phim Điện ảnh của Việt Nam chƣa đƣợc chú trọng khai thác triệt để đến tận cùng cái lý của kịch tính của vấn đề, nên kết thúc truyện phim thƣờng chƣa thực sự sâu sắc và thỏa đáng. Đôi khi đồ vật trong các bộ phim của Việt Nam thƣờng không đƣợc nâng tầm lên mà mới chỉ dừng lại mang tính minh họa nhƣ một đạo cụ có giá trị thông tin, chứ chƣa đƣợc khắc họa để trở thành hình tƣợng đồ vật trong tác phẩm.