Luận án tiến sĩ hệ thống nhân vật và thi pháp thể hiện chúng trong văn học trung

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN NGUYỄN THỊ GIANG HỆ THỐNG NHÂN VẬT VÀ THI PHÁP THỂ HIỆN CHÚNG TRONG VĂN HỌC TRUNG ĐẠI VIỆT NAM GIAI ĐOẠN TỪ THẾ KỈ X ĐẾN THẾ KỈ XV Chuyên ngành: Văn học Việt Nam Mã số: 62 22 34 01 LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HỌC Ngƣời hƣớng dẫn khoa học: PGS. TS TRẦN NHO THÌN HÀ NỘI - 2014 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu và kết quả nghiên cứu trong Luận án này là trung thực và chưa từng được công bố trong bất kì công trình nào trước đó. Nếu vi phạm tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm.

Hà Nội, ngày …. năm 2014 Tác giả Luận án Nguyễn Thị Giang LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com MỤC LỤC Lời cam đoan. 1 Danh mục các chữ viết tắt. 4 CHƢƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU.

Tổng quan về lịch sử vấn đề nghiên cứu. Lịch sử nghiên cứu về ba loại nhân vật Thiền sư, Liệt nữ, Hoàng đế trong văn học giai đoạn X-XV. Nghiên cứu về thi pháp tả nhân vật văn học trung đại. Giới thuyết chung về vấn đề nghiên cứu.

Khái niệm hệ thống. Khái niệm về nhân vật. Nhân vật trong văn xuôi và nhân vật trong thơ. Khái niệm thi pháp và thi pháp học.

36 Tiểu kết chƣơng 1. 40 CHƢƠNG 2: NHÂN VẬT THIỀN SƢ. Mấy vấn đề về tông phái Thiền Tông. Giới thiệu chung về Thiền Tông.

Đường lối Thiền Tông và quan niệm về ngôn từ của Thiền Tông. Thiền Tông tại Việt Nam. Nhân vật thiền sƣ Huyền Quang tự biểu hiện qua thơ thiền-kệ. Chân dung tự hoạ của thiền sư Huyền Quang.

Thi pháp miêu tả nhân vật Huyền Quang trong Thơ Thiền. Nhân vật thiền sƣ Huyền Quang trong “Tam Tổ thực lục”. Về văn bản Tổ gia thực lục (TGTL). Phân tích nhân vật thiền sư Huyền Quang qua cái nhìn của tác giả “Tam Tổ thực lục”.

Thi pháp thể hiện nhân vật thiền sư Huyền Quang trong “Tổ gia thực lục”. 79 Tiểu kết chƣơng 2. 85 1 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com CHƢƠNG 3: NHÂN VẬT LIỆT NỮ. Câu chuyện về nàng liệt nữ Mỵ Ê và thực tế lịch sử.

Khảo sát sự tích về Mỵ Ê. Những ghi chép của chính sử về người liệt nữ. Câu chuyện nhân vật Mỵ Ê nhìn từ góc nhìn lý luận nghiên cứu giới. Nghệ thuật thể hiện nhân vật liệt nữ Mỵ Ê.

“Mô típ chọn cái chết”. Hình mẫu Mỵ Ê và sự tiếp nối cảm hứng. 113 Tiểu kết chƣơng 3. 117 CHƢƠNG 4: NHÂN VẬT HOÀNG ĐẾ.

Quan niệm về hoàng đế trong bối cảnh văn hóa, xã hội, chính trị thời trung đại. Cội nguồn văn hóa của “mô hình” hoàng đế sáng tác văn chƣơng. Từ quan niệm về văn học….2… Đến thực tế sáng tác thơ ca của Hoàng đế Lê Thánh Tông. Chân dung tự hoạ của Hoàng đế Lê Thánh Tông.

Cái nhìn về Đức của hoàng đế Lê Thánh Tông. Cái nhìn trong tư tưởng đường lối chính trị của hoàng đế Lê Thánh Tông. Thi pháp thể hiện hình tƣợng hoàng đế Lê Thánh Tông trong thơ. Hệ thống ngôn ngữ và hình tượng nghệ thuật biểu đạt những tư tưởng chính trị, quan niệm của Nho giáo.

Hệ thống ngôn ngữ và hình tượng nghệ thuật biểu đạt cho quan niệm về Đức của đế vương. 149 Tiểu kết chƣơng 4. 154 DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN. 157 TÀI LIỆU THAM KHẢO.

158 PHỤ LỤC 2 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT ĐHQGHN: Đại học quốc gia Hà Nội ĐHSPHN: Đại học sư phạm Hà Nội GD: Giáo dục Hà Nội: H HĐQATT: Hồng Đức Quốc Âm thi tập KHXH: Khoa học xã hội NCVH: Nghiên cứu văn học NXB: Nhà xuất bản TCVH: Tạp chí văn học TGTL: Tổ gia thực lục tr.: Trang VĐUL: Việt điện u linh VHTĐ: Văn học trung đại VHTĐVN: Văn học trung đại Việt Nam VHTT: Văn hoá - Thông tin VN: Việt Nam 3 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com MỞ ĐẦU 1. Lí do và mục đích chọn đề tài 1.Văn học là nhân học. Con người bao giờ cũng là đối tượng cuối cùng của văn học ngay cả khi nhà văn viết về loài vật hay đề vịnh cây cỏ. Và trong tác phẩm văn học, dù là văn xuôi hay thơ, nhân vật chính là kết tinh của quan niệm về con người của tác giả, của một giai đoạn văn học.

Nếu nói nhân vật là phương tiện để khái quát hiện thực thì ―văn học không thể thiếu nhân vật. Bởi vì đó là hình thức cơ bản để qua đó văn học miêu tả thế giới một cách hình tượng‖. Nhân vật còn là kết quả tương tác giữa chủ thể và khách thể - chủ thể được hiểu là kiểu tác giả với tư tưởng chính trị, đạo đức và quan niệm về thẩm mĩ; khách thể chính là những vấn đề của thời đại lịch sử đặt ra cho con người. Nhưng con người không phải từ trên trời rơi xuống, cũng không phải nhất thành bất biến mà là một thực thể có tính lịch sử, thay đổi qua thời gian.

Nghiên cứu vấn đề con người trong văn học trung đại Việt Nam nói riêng và văn học Việt Nam nói chung hiện vẫn rất đang là đề tài có ý nghĩa khoa học. Nhân vật thể hiện quan niệm về con người của tác giả. Và quan niệm về con người bao giờ cũng là sản phẩm của một nền văn hóa nhất định. Mỗi dân tộc, mỗi thời đại lịch sử lại có những quan niệm riêng về con người do các quan niệm chính trị, đạo đức, tôn giáo, thẩm mỹ riêng chi phối.

Do đó, để nghiên cứu con người trong văn học Việt Nam nói chung, cần tìm hiểu con người trong văn học trung đại. Và để khái quát về con người trong văn học trung đại, cần phải xem xét con người của từng giai đoạn như là chuẩn bị ―nền móng‖ cho sự xây dựng bức tranh chung về con người của cả thời đại văn học này. Tuy rằng văn học Việt Nam từ thế kỉ X đến hết thế kỉ XIX nằm trong phạm trù văn học trung đại nhưng giữa các giai đoạn khác nhau, hệ thống nhân vật cũng có những điểm khác nhau. Giai đoạn đầu tiên có một vị trí định hình đặc biệt, báo hiệu đường hướng phát triển của các giai đoạn sau.

Đó là lí do đầu tiên thôi thúc chúng tôi lựa chọn đề tài Hệ thống nhân vật và thi pháp thể hiện chúng trong văn học trung đại Việt Nam giai đoạn từ thế kỉ X đến thế kỉ XV. Nghiên cứu con người trong một giai đoạn văn học tuy đã được giới nghiên cứu văn học nước ta quan tâm từ lâu, nhưng nhu cầu nghiên cứu một cách hệ thống hầu như chưa được đặt ra. 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Thế nào là nghiên cứu nhân vật một cách hệ thống ? Chúng tôi quan niệm tính hệ thống của các loại kiểu nhân vật chịu sự chi phối của hệ thống vấn đề về con người. Con người trước hết bao giờ cũng mang thuộc tính giới (gender).

Thuộc tính giới của con người một mặt có tính bẩm sinh, mang tính sinh học, mặt khác lại được hình thành do văn hóa ứng xử giới của mỗi dân tộc, mỗi thời đại qui định. Điều cần quan tâm đối với con người mang thuộc tính giới là những nhân tố văn hóa xã hội đã chi phối nó như thế nào, cái gì chi phối đến kiểu mẫu người nam và người nữ, trong sáng tác văn học, kiểu nhân vật nhìn từ góc độ giới sẽ là như thế nào. Từ nghiên cứu theo hướng văn hóa ứng xử giới của một thời, chúng ta có thể hiểu được quan niệm thẩm mỹ đạo đức của thời đó trong khi xây dựng nhân vật nam hay nữ. Con người còn là một thực thể mang tính chính trị -giai cấp, bao giờ nó cũng thuộc về một giai cấp, một tầng lớp nào đó trong xã hội, hoặc thuộc tầng lớp thống trị hay bị trị, tầng lớp trên, thượng lưu hay tầng lớp trí thức trung gian, hay thuộc tầng lớp dưới, tầng lớp bị trị, mang một quan điểm chính trị nhất định.

Thuộc tính giai cấp của nó được biểu hiện như thế nào trong văn chương ? Trong văn học trung đại, các diễn ngôn chính trị của vua chúa, quan lại đều mang tính giai cấp theo một nghĩa nào đó, cần được nhìn nhận từ góc độ chính trị. Đó là tiếng nói của những người thuộc tầng lớp thống trị, dù bàn về dân hay về chính tầng lớp họ, về bản thân họ thì hình ảnh của họ trong các tác phẩm cũng ít hay nhiều, đậm hay nhạt, phản ánh đường lối, tư tưởng chính trị đạo đức phong kiến. Mẫu người lý tưởng trong môi trường chính trị của mỗi thời đại văn học là gì? Điểm nhìn của mẫu người chính trị chi phối như thế nào đến các phương diện khác của con người này (về giá trị làm người, về quan niệm thẩm mỹ, về bản chất chức năng của văn học…)? Về mặt văn hóa tinh thần, văn hóa tâm linh, con người-đặc biệt con người trong xã hội cổ trung đại, còn là một thực thể chịu ảnh hưởng của tư tưởng triết học – đạo đức của các tôn giáo. Phật giáo, trong đó có Thiền tông, là một tôn giáo.

Tuy nói Thiền tông là một khuynh hướng trí tuệ nhưng bản chất tôn giáo, thần bí, siêu hình vẫn là một nét biểu hiện rõ rệt, qua cách tu hành cũng như cách diễn ngôn. Nho giáo tuy có tính duy lí, ―tử bất ngữ quái lực loạn thần‖, nhưng màu sắc tôn giáo vẫn bộc lộ qua nghi lễ thờ trời, tế nam giao, qua biện luận vua là thiên tử, nhận được thiên mệnh; coi nam nhi, quân tử, anh hùng là ―tú 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com khí‖ do núi sông chung đúc. Ngoài ra, bất cứ con người thuộc tầng lớp, giai cấp nào, thời đại nào, tôn giáo nào cũng mang một kiểu văn hóa ứng xử như thế nào đó đối với thân xác và tâm lý của bản thân mình. Nhìn con người như thế là nhìn từ góc nhìn nhân học văn hóa mà nghiên cứu là vấn đề văn học quan tâm.

Vì thế mà để nghiên cứu nhân vật của bất kì giai đoạn văn học nào, ít nhất cũng cần phải tiếp cận chúng từ các góc nhìn mang tính hệ thống như vậy.