Luận án tiên sĩ gia đình của người sán dìu vùng chân núi tam đảo

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI HOÀNG PHƯƠNG MAI GIA ĐÌNH CỦA NGƯỜI SÁN DÌU VÙNG CHÂN NÚI TAM ĐẢO LUẬN ÁN TIẾN SĨ NHÂN HỌC HÀ NỘI - 2016 VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI HOÀNG PHƯƠNG MAI GIA ĐÌNH CỦA NGƯỜI SÁN DÌU VÙNG CHÂN NÚI TAM ĐẢO Chuyên ngành: Nhân học Mã số : 62.02 LUẬN ÁN TIẾN SĨ NHÂN HỌC Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Nguyễn Ngọc Thanh HÀ NỘI - 2016 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan, bản luận án tiến sĩ: Gia đình của người Sán Dìu vùng chân núi Tam Đảo là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu và kết quả trong luận án là trung thực. Các trích dẫn trong công trình đầy đủ và chính xác. Nếu có gì sai phạm, tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm.

Hà Nội, ngày tháng năm 2016 Nghiên cứu sinh Hoàng Phương Mai LỜI CẢM ƠN Để hoàn thành luận án Tiến sĩ với đề tài “Gia đình của người Sán Dìu vùng chân núi Tam Đảo”, ngoài sự nỗ lực của bản thân, tôi đã nhận được sự giúp đỡ to lớn, quý báu từ tập thể các thầy giáo, cô giáo giảng viên Khoa Dân tộc học thuộc Học viện Khoa học xã hội; lãnh đạo và các đồng nghiệp tại Viện Dân tộc học - Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam; sự giúp đỡ nhiệt tình của người dân các thôn thuộc xã Ninh Lai và xã Đạo Trù, UBND xã Ninh Lai, UBND huyện Sơn Dương, tỉnh Tuyên Quang; UNBD xã Đạo Trù, UBND huyện Tam Đảo, tỉnh Vĩnh Phúc, đã nhiệt tình giúp đỡ tôi trong quá trình thực hiện luận án này. Đặc biệt, tôi xin trân trọng cảm ơn thầy PGS.TS Nguyễn Ngọc Thanh đã nhiệt tình hướng dẫn khoa học để luận án được hoàn thiện. Nhân dịp này tôi xin được bày tỏ sự kính trọng và biết ơn của mình đến thầy. Cuối cùng, tôi xin bày tỏ lòng cảm ơn sâu sắc tới gia đình, bạn bè, đã hết lòng ủng hộ, động viên giúp tôi thêm nghị lực phấn đấu và tạo những điều kiện tốt nhất để tôi hoàn thành tốt luận án Tiến sĩ của mình.

Hà Nội, tháng năm 2016 Tác giả luận án Hoàng Phương Mai MỤC LỤC MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài……………………………………………. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của luận án……………………. Đối tượng, phạm vi và địa bàn nghiên cứu………………………….

Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu của luận án……… 3 5. Đóng góp mới về khoa học của luận án…………………………… 5 6. Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của của luận án……………. Bố cục của luận án………………………………………………….

6 Chương 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ ĐỊA BÀN NGHIÊN CỨU 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu…………………………………. Khái quát về người Sán Dìu và địa bàn nghiên cứu…………. 26 Tiểu kết chương 1…………………………………………………….

36 Chương 2: CẤU TRÚC, QUY MÔ VÀ CÁC CHỨC NĂNG CƠ BẢN CỦA GIA ĐÌNH 2. Sự hình thành gia đình của người Sán Dìu …………………… 37 2. Quan niệm của người Sán Dìu về gia đình……………………. Cơ sở cho việc phân loại gia đình người Sán Dìu…………….

Những tiêu chí phân loại gia đình………………………………. Cấu trúc của gia đình……………………………………………. Quy mô gia đình…………………………………………………. Mối quan hệ giữa các thành viên trong gia đình………………….

Các chức năng cơ bản của gia đình………………………………. Một vài so sánh với người Hoa, người Dao…………………… 68 Tiểu kết chương 2……………………………………………………. 71 Chương 3: CÁC NGHI LỄ TRONG GIA ĐÌNH 3. Nghi lễ thờ cúng tổ tiên và thần linh………………………….

Nghi lễ sinh đẻ và nuôi con……………………………………. Nghi lễ cưới xin…………………………………………………. Nghi lễ tang ma. Một vài so sánh với người Hoa, người Dao 94 Tiểu kết chương 3…………………………………………………….

97 Chương 4: NHỮNG BIẾN ĐỔI CỦA GIA ĐÌNH SÁN DÌU HIỆN NAY 4. Biến đổi về cấu trúc, quy mô, mối quan hệ trong gia đình người Sán Dìu hiện nay……………………………………………………… 98 4. Biến đổi các chức năng của gia đình người Sán Dìu……………. Biến đổi về mối quan hệ giữa các thành viên trong gia đình…….

Biến đổi trong nghi lễ gia đình…………………………………… 114 4. Nguyên nhân biến đổi của gia đình Sán Dìu …………………… 120 4. Một số khuynh hướng phát triển hiện nay của gia đình người Sán Dìu 127 Tiểu kết chương 4……………………………………………………. 130 Chương 5: KẾT QUẢ VÀ BÀN LUẬN 5.

138 Tiểu kết chương 5……………………………………………………. 149 CHÚ THÍCH…………………………………………………………. 151 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ 152 LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN…………………………………….… TÀI LIỆU THAM KHẢO…………………………………………. 162 DANH MỤC BẢNG BIỂU Bảng 1.1: Dân số, dân tộc xã Ninh Lai…………………………….2: Số hộ, số người xã Đạo Trù………………………………… 35 Bảng 3.

So sánh nghi lễ cưới xin của người Sán Dìu với người Dao và người Hoa……………………………………………………………… 96 Bảng 4. Số lượng thành viên trong gia đình ở một số thôn ở Ninh Lai 98 Bảng 4. Hình thức thu xếp cuộc sống của cha mẹ khi về già………… 100 Bảng 4. Quan niệm về sinh con trai và con gái ở người Sán Dìu…….

Cơ cấu ngành nghề của hộ gia đình thôn Đạo Trù Thượng, xã Đạo Trù, huyện Tam Đảo……………………………………………… 104 Bảng 4. Người mang lại thu nhập nhiều nhất cho gia đình………… 105 Bảng 4. Thu nhập trung bình của hộ gia đình thôn Đạo Trù Thượng, xã Đạo Trù, huyện Tam Đảo…………………………………………… 107 Bảng 4. Ai là người quyết định hôn nhân của lớp thanh niên hiện nay 112 DANH MỤC SƠ ĐỒ Sơ đồ 1.

Cấu trúc gia đình hạt nhân đầy đủ…………………………. Cấu trúc gia đình hạt nhân không đầy đủ…………………… 43 Sơ đồ 3. Cấu trúc gia đình hạt nhân mở rộng………………………… 44 Sơ đồ 4. Các thế hệ gia đình ông Lưu Kim Thanh ở thôn Hội Kế, xã Ninh Lai……………………………………………………………… 45 Sơ đồ 5 : Gia đình hạt nhân mở rộng………………………………… 99 MỞ ĐẦU 1.

Tính cấp thiết của đề tài Trong cộng đồng các dân tộc Việt Nam, dân tộc Sán Dìu có dân số 126.565 người - đứng thứ 17 trong bảng thống kê dân số ở Việt Nam [22, tr. Người Sán Dìu cư trú tập trung ở vùng trung du các tỉnh Vĩnh Phúc, Bắc Giang, Quảng Ninh, Thái Nguyên và Tuyên Quang. Trong nhiều thập kỉ qua, đã có không ít các công trình nghiên cứu về dân tộc này. Tuy nhiên, chưa có một chuyên khảo dân tộc học nào nghiên cứu về truyền thống và biến đổi của gia đình dân tộc Sán Dìu ở một vùng cụ thể.

Trong công cuộc xây dựng và bảo vệ Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa, Đảng và Nhà nước ta luôn coi trọng vai trò của gia đình và văn hóa gia đình; Ban Bí thư Trung ương Đảng (khoá IX) đã ban hành Chỉ thị số 49 - CT/TW về xây dựng gia đình thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước: “Gia đình là tế bào của xã hội, là nơi duy trì nòi giống, là môi trường quan trọng hình thành, nuôi dưỡng và giáo dục nhân cách con người, bảo tồn và phát huy văn hóa truyền thống tốt đẹp, chống lại các tệ nạn xã hội, tạo nguồn nhân lực phục vụ sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc”. Chính vì vậy, gia đình đóng vai trò quan trọng trong xây dựng phát triển đất nước và giữ gìn, phát huy bản sắc văn hóa truyền thống của mỗi tộc người trong cộng đồng các dân tộc Việt Nam. Người Sán Dìu với phong tục tập quán phong phú chứa đựng các giá trị nhân văn sâu sắc được hình thành và phát triển trong tiến trình lịch sử đã trở thành những đặc trưng văn hóa cần được lưu giữ. Gia đình là nơi bảo lưu một phần đáng kể các yếu tố văn hóa truyền thống, là nơi biểu hiện các chân giá trị về chuẩn mực đạo đức, thẩm mỹ, tâm lý, mối quan hệ giữa con người với con người và con người với xã hội.

Do đó, cần có nghiên cứu về gia đình của dân tộc Sán Dìu để tìm hiểu và luận giải một phần cụ thể về bản sắc, văn hóa của tộc người. Hiện nay, Việt Nam đang trong quá trình công nghiệp hóa - hiện đại hóa và hội nhập quốc tế. Các yếu tố văn hóa nảy sinh trong điều kiện xã hội mới đã tác động nhiều chiều đến đời sống của người Sán Dìu, bao gồm cả những biến đổi tích cực và những biến đổi không mong muốn. Theo quan điểm hệ thống, mỗi thiết chế xã hội biến đổi sẽ dẫn đến những thiết chế xã hội khác như tổ chức làng bản, dòng họ… biến đổi theo.

Gia đình và đặc biệt là gia đình các dân tộc thiểu số, phải đối mặt với rất nhiều thách thức trong giai đoạn toàn cầu hoá hiện nay. 1 Nghiên cứu về gia đình các tộc người được đặt ra như một nhiệm vụ cấp thiết, có ý nghĩa cả về lý luận và giá trị thực tiễn sâu sắc. Bởi gia đình là một trong những thiết chế xã hội quan trọng, liên quan đến hoạt động của mỗi cá nhân cũng như cộng đồng. Nghiên cứu gia đình có vai trò đặc biệt quan trọng không chỉ trong sự nghiên cứu các yếu tố xã hội của gia đình, giữ gìn và chuyển giao các giá trị văn hóa dân tộc từ thế hệ này sang thế hệ khác mà là sự phát triển bền vững của cả thiết chế xã hội, vì ở thời đại nào văn hóa gia đình cũng là nền tảng cho văn hóa xã hội.

Việc chỉ ra các đặc điểm xu hướng, nguyên nhân biến đổi gia đình ở người Sán Dìu là hết sức cần thiết để xây dựng hệ thống chính sách giúp cho gia đình của tộc người có thể thích ứng, tồn tại và phát triển trong giai đoạn xã hội hiện nay. Xuất phát từ tình hình thực tế trên, tôi lựa chọn đề tài: "Gia đình của người Sán Dìu vùng chân núi Tam Đảo" làm đề tài luận án tiến sĩ. Qua nghiên cứu này, sẽ góp thêm tư liệu về gia đình người Sán Dìu ở Việt Nam nói chung và người Sán Dìu ở vùng chân núi Tam Đảo nói riêng. Trên cơ sở nghiên cứu, luận án chỉ ra những yếu tố tích cực và những mặt hạn chế của gia đình truyền thống, góp phần bảo tồn và phát huy những yếu tố tích cực của gia đình người Sán Dìu trong bối cảnh hiện nay.

Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của luận án 2. Mục đích Nghiên cứu một cách có hệ thống về gia đình dân tộc Sán Dìu ở vùng chân núi Tam Đảo. Từ đó chỉ ra những đặc điểm, sự biến đổi của gia đình và khuynh hướng phát triển hiện nay của gia đình dân tộc Sán Dìu. Nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể - Trình bày có hệ thống về quy mô, cấu trúc, loại hình, chức năng, phong tục, nghi lễ truyền thống và biến đổi trong gia đình người Sán Dìu ở vùng chân núi Tam Đảo.

- Chỉ rõ những đặc điểm, khuynh hướng phát triển hiện nay của gia đình người Sán Dìu và lý giải nguyên nhân tác động đến những biến đổi đó.