Luận án tiến sĩ đổi mới quản lý thuế trong điều kiện hội nhập kinh tế ở việt nam

Tính cấp thiết của đề tài Tham gia hội nhập các tổ chức kinh tế khu vực và quốc tế là yêu cầu khách quan và là hướng phát triển tất yếu của nền kinh tế Việt Nam. Trong tiến trình hội nhập, Đảng và Nhà nước ta đã không ngừng đổi mới cơ chế quản lý kinh tế nhằm phát huy và giải phóng các nguồn lực để phát triển kinh tế đất nước. Một trong các yêu cầu đặt ra trong quá trình đổi mới là từng bước hoàn thiện các công cụ quản lý kinh tế vĩ mô, đặc biệt là công cụ thuế. Quá trình mở cửa thị trường, hội nhập kinh tế quốc tế tạo cho Việt Nam những thuận lợi vô cùng to lớn, nhưng cũng đặt nước ta trước không ít thách thức, đặc biệt trong quản lý thuế.

Nhận thức được tầm quan trọng của vấn đề, thời gian qua, đã có nhiều công trình nghiên cứu của nhiều tác giả về thuế dưới nhiều góc độ khác nhau. Tuy nhiên, các công trình thường nghiên cứu thuế dưới góc độ chính sách thuế, phân tích và đánh giá tác động của chính sách thuế đến nền kinh tế. Một số luận án, đề tài nghiên cứu đã đề cập đến quản lý thuế trên một số khía cạnh khác nhau như Đề tài nghiên cứu khoa học cấp Bộ "Giải pháp hoàn thiện công tác quản lý thuế ở Việt nam trong điều kiện hiện nay" của PGS.TS Nguyễn Thị Bất làm chủ nhiệm đề tài. Các bài trên đã khái quát một số nội dung cơ bản của quản lý thuế, tập trung nghiên cứu việc xây dựng và ban hành luật thuế, tổ chức thực hiện các luật thuế, tổ chức bộ máy quản lý thuế và tập trung đi sâu vào giải pháp nghiên cứu hoàn thiện hệ thống luật pháp về thuế nhưng chưa đề cập nhiều đến quản lý thuế trong điều kiện yêu cầu đổi mới, hội nhập kinh tế hiện nay.

Chính vì vậy, nhằm làm sáng tỏ một số vấn đề về quản lý thuế trong điều kiện hội nhập kinh tế, tác giả đã lựa chọn đề tài: "Đổi mới quản lý thuế trong điều kiện hội nhập kinh tế ở Việt Nam" để tiến hành nghiên cứu làm luận án tiến sĩ. Mục đích nghiên cứu của luận án Với cách tiếp cận hệ thống, quản lý thuế không chỉ đơn thuần là hướng đến đầu ra là số thu về thuế mà phải hướng đến những kết quả, những tác động tạo ra nhằm làm thay đổi môi trường kinh tế - xã hội, đáp ứng mong muốn cải thiện môi trường của các công dân và doanh nghiệp. Với quan niệm như vậy, mục đích nghiên cứu của luận án: Hệ thống hóa lý luận về quản lý thuế, đặt quản lý thuế trong điều kiện hội nhập để xem xét tìm ra những yêu cầu đối với quản lý thuế. Phân tích thực trạng quản lý thuế ở Việt Nam hiện nay dưới nhiều góc độ: Tổ chức bộ máy, cơ chế quản lý và các qui trình hành thu, xem xét các qui trình, tổ chức thực hiện quản lý thuế trong một môi trường quản lý cụ thể.

Trên cơ sở những phân tích về thực trạng và những kinh nghiệm quốc tế về quản lý thuế, luận án đóng góp những giải pháp, kiến nghị nhằm hoàn thiện công tác quản lý thuế trong thời gian trước mắt cũng như trong tương lai lâu dài. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu Đối tượng nghiên cứu: Là các quan hệ quản lý trong hoạt động thu, nộp thuế. Các quan hệ quản lý trong hoạt động thu nộp thuế được nhìn nhận dưới hai góc độ: Là quan hệ quản lý giữa Nhà nước đối với xã hội, quan hệ quản lý này dựa trên quyền lực đặc biệt của Nhà nước - với tư cách là cơ quan công quyền. Là quan hệ quản lý của một tổ chức công nhằm tạo ra các dịch vụ công cung cấp đáp ứng yêu cầu của xã hội.

Dưới góc độ này, quản lý thuế được xem như là quan hệ quản lý hành chính trong một tổ chức công hay rộng hơn là quan hệ quản lý hành chính của Chính phủ. Phạm vi nghiên cứu: Luận án nghiên cứu các quan hệ quản lý trong phạm vi quan hệ giữa cơ quan thuế và các đối tượng nộp thuế và các quan hệ quản lý thuế nội địa. Luận án không đi sâu vào nghiên cứu các quan hệ quản lý thuế của cơ quan Hải quan và giữa cơ quan thuế với các cơ quan khác trong Chính phủ và Quốc hội. Về thời gian: Luận án tập trung nghiên cứu tình hình 3 quản lý thuế trong thời gian từ 1999 đến nay, với một số nội dung có mở rộng phạm vi thời gian đến 1990.

Ý nghĩa khoa học của luận án Luận án hệ thống hóa lý luận về quản lý thuế trong đó đặc biệt đã đưa ra khái niệm về quản lý thuế, luận giải những vấn đề về bản chất của quản lý thuế, cũng như là những đặc điểm và mục tiêu của quản lý thuế theo cách nhìn hệ thống. Đồng thời, luận án cũng chỉ ra những vấn đề đặt ra cho quản lý thuế trong điều kiện nền kinh tế hội nhập. Những phân tích đó sẽ làm cơ sở khoa học cho việc đánh giá thực trạng quản lý thuế trên thực tiễn. Bên cạnh đó, luận án trình bày cụ thể kinh nghiệm tổ chức quản lý thuế của một số nước, trong đó chú trọng kinh nghiệm của Trung Quốc và một số quốc gia thuộc khối OECD để rút ra các kinh nghiệm có ích cho công cuộc đổi mới quản lý thuế ở nước ta.

Phân tích thực trạng quản lý thuế trên hai khía cạnh: Những thành tựu đạt được trong quản lý thuế và những vấn đề cần khắc phục, thay đổi. Luận án đã tập trung trình bày những hoạt động cải cách trong quản lý thuế của Việt Nam trong giai đoạn 1999 trở lại đây. Trên cơ sở đó luận án phân tích những kết quả đạt được và những hạn chế trong quá trình cải cách thuế ở Việt Nam. Đặc biệt luận án cố gắng phân tích những thách thức, những vấn đề trong quản lý thuế mà Việt Nam phải đối mặt trong tiến trình hội nhập kinh tế khu vực và thế giới.

Từ đó làm cơ sở để đưa ra hệ thống các giải pháp nhằm hoàn thiện hơn công tác quản lý thuế. Luận án đóng góp những giải pháp nhằm hoàn thiện quản lý thuế trong điều kiện hội nhập kinh tế của Việt Nam theo các nội dung quản lý thuế đã đề cập từ hệ thống các qui định về quản lý, cơ chế quản lý, tổ chức bộ máy và đặc biệt là các qui trình hành thu cụ thể. Luận án trình bày các giải pháp ngắn gọn, cô đọng trên các khía cạnh: Cơ sở lý luận và thực tiễn của giải pháp, nội dung của giải pháp và hiệu quả dự báo của giải pháp. Những giải pháp này không chỉ có ý nghĩa thực tiễn hiện tại mà còn tạo tiền đề cho các nghiên cứu hoàn thiện quản lý thuế trong tương lai.

4 Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ VỀ QUẢN LÝ THUẾ TRONG ĐIỀU KIỆN HỘI NHẬP KINH TẾ 1. MỘT SỐ VẤN ĐỀ VỀ QUẢN LÝ THUẾ 1. Khái niệm về quản lý Xã hội loài người ngày càng phát triển, lao động mang tính xã hội hóa ngày càng cao, phân công lao động xuất hiện và quản lý như một đòi hỏi tất yếu khách quan. Ngày nay, quản lý đã trở thành một hoạt động phổ biến, diễn ra trên mọi lĩnh vực, mọi cấp độ và có liên quan đến mọi người.

Đó là một loại hoạt động xã hội bắt nguồn từ tính chất cộng đồng dựa trên sự phân công và hiệp tác để làm một công việc nhằm đạt mục đích chung. Theo nghĩa rộng, quản lý (management) là hoạt động có mục đích của con người. Cho đến nay, về cơ bản mọi người đều cho rằng: "Quản lý là các hoạt động do một hoặc nhiều người tổ chức và điều khiển hoạt động của những người khác nhằm thu được kết quả mong muốn" [10, tr. Tuy nhiên, cũng có rất nhiều cách giải thích khác nhau về thuật ngữ quản lý.

Thuật ngữ quản lý được giải thích tùy thuộc vào nhiều góc độ nghiên cứu của các ngành khoa học khác nhau. Kinh tế học, luật học, hành chính học, điều khiển học… đều sử dụng thuật ngữ quản lý với nội dung phù hợp với đối tượng nghiên cứu của mình. Quản lý được hiểu là của con người và hoạt động bởi các hành vi của họ. Quản lý được thực hiện bằng tổ chức và quyền lực.

Có tổ chức thì mới phân định rõ ràng chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn và mối quan hệ của những người tham gia hoạt động chung. Có quyền uy mới đảm bảo sự phục tùng của các đối tượng quản lý. Mục đích của quản lý là điều khiển, phối hợp các hoạt động riêng lẻ của từng cá nhân tạo thành các hoạt động chung thống nhất và hướng các hoạt 5 động chung đó theo mục tiêu đã định. Thuật ngữ quản lý được sử dụng khi nói tới các hoạt động và một loạt các nhiệm vụ mà người quản lý phải liên tục đảm nhiệm và giải quyết.

Đó là lập kế hoạch, tổ chức, chỉ huy, kiểm tra (viết tắt là PODC). Ngoài ra, khi sử dụng thuật ngữ này, người ta còn có hàm ý bao hàm cả mục tiêu, kết quả và hiệu năng hoạt động của một tổ chức, nghĩa là nói tới những kết quả đạt được với chất lượng tốt nhất và chi phí thấp nhất. Như vậy, xét quản lý với tư cách là một hành động, có thể khái niệm: Quản lý là quá trình tổ chức điều khiển một hoạt động nào đó của một cơ quan hay đơn vị. Chủ thể quản lý có thể là một cơ quan đơn vị hay một cá nhân.

Đối tượng quản lý là hoạt động bởi sự chi phối của con người hay của giới tự nhiên. Khái niệm, đối tượng, đặc trưng của quản lý thuế Cũng như quan niệm về thuế, quan niệm về quản lý thuế có nhiều cách tiếp cận khác nhau. Theo Giáo trình quản lý tài chính nhà nước của Trường Đại học Tài chính Kế toán (2000) thì quản lý thuế được xem như là quản lý thu thuế, đó là: "… những biện pháp tác nghiệp của cơ quan thuế thực hiện trong quá trình thu thuế" [48, tr. Với quan niệm như vậy, quản lý thuế bao gồm các nội dung: Xây dựng kế hoạch thu thuế, tổ chức các biện pháp hành thu và tổ chức bộ máy ngành thuế.

Tuy nhiên, thực tế cho thấy quản lý thuế không đồng nghĩa với quản lý thu thuế. Trong nhiều tài liệu khác, khi đề cập đến quản lý thuế, người ta thường nói đến quản lý hành chính thuế (tax administration management).