Luận án: Đối chiếu giới từ không gian "auf/in" (Đức) với "trên/trong" (Việt)

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI NGUYỄN THỊ NƢƠNG ĐỐI CHIẾU GIỚI TỪ CHỈ KHÔNG GIAN “AUF/ IN” TRONG TIẾNG ĐỨC VỚI “TRÊN/ TRONG” TRONG TIẾNG VIỆT LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÔN NGỮ HỌC HÀ NỘI, 2021 VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI NGUYỄN THỊ NƢƠNG ĐỐI CHIẾU GIỚI TỪ CHỈ KHÔNG GIAN “AUF/ IN” TRONG TIẾNG ĐỨC VỚI “TRÊN/ TRONG” TRONG TIẾNG VIỆT Ngành: Ngôn ngữ học so sánh, đối chiếu Mã số: 9.24 LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÔN NGỮ HỌC NGƢỜI HƢỚNG DẪN KHOA HỌC: PGS.TS VŨ KIM BẢNG HÀ NỘI, 2021 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu, kết quả nghiên cứu, dẫn chứng nêu trong luận án là trung thực và không trùng khớp cũng như chưa từng được ai công bố trong bất cứ công trình nghiên cứu nào khác. Hà Nội, ngày 22 tháng 07 năm 2021. Tác giả luận án Nguyễn Thị Nương LỜI CẢM ƠN Tôi xin chân thành cảm ơn Ban Lãnh đạo Học viện, lãnh đạo Khoa Ngôn ngữ học, cùng toàn thể cán bộ, các thầy giáo, cô giáo của Học viện Khoa học xã hội đã tạo mọi điều kiện thuận lợi cho tôi, giúp đỡ tôi trong suốt quá trình học tập, nghiên cứu, triển khai thực hiện đề tài luận án.

Đặc biệt, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới PGS. Vũ Kim Bảng - tập thể các thầy giáo, cô giáo hướng dẫn khoa học đã luôn tận tình hướng dẫn, định hướng cho tôi trong suốt quá trình học tập, nghiên cứu, để tôi có thể hoàn thành luận án của mình. Tôi trân trọng cảm ơn Ban Giám hiệu Trường Cao đẳng Y Tế Hà Đông đã quan tâm, tạo mọi điều kiện thuận lợi cho tôi học tập, nghiên cứu, hoàn thành nhiệm vụ được giao. Cảm ơn gia đình thương yêu, bạn bè, đồng nghiệp quý mến đã luôn quan tâm, là điểm tựa, động viên và đồng hành với tôi, tạo điều kiện tốt để tôi hoàn thành luận án này.

Tác giả luận án Nguyễn Thị Nương MỤC LỤC MỞ ĐẦU. 1 Chƣơng 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN. Tổng quan tình hình nghiên cứu. Những nghiên cứu nói chung trên thế giới về giới từ định vị không gian.

Những nghiên cứu trong nước về giới từ định vị không gian trong tiếng Việt. Một số lý thuyết về không gian trong ngôn ngữ học tri nhận. Khái niệm cơ bản về tri nhận và về không gian. Sự định vị và các đặc điểm định vị không gian trong ngôn ngữ học.

Vị trí, hướng và các trục định vị không gian. Những quan điểm đa nghĩa về không gian trong ngôn ngữ học tri nhận. Tri nhận nghiệm thân. Các mô hình của ngôn ngữ học tri nhận.

Ẩn dụ ý niệm và sự ý niệm hóa không gian. Sự tri nhận không gian với “con người là trung tâm” vũ trụ. Những chiến lược định vị và định hướng trong không gian. Một số lý thuyết về giới từ trong tiếng Đức và tiếng Việt.

Khái niệm “giới từ” trong tiếng Đức. Khái niệm “giới từ” trong tiếng Việt. Nghĩa của giới từ trong ngữ nghĩa học truyền thống và ngữ nghĩa học tri nhận. Hệ thống các giới từ chỉ không gian trong tiếng Đức và tiếng Việt.

Một số cơ sở lý luận về ngôn ngữ học đối chiếu. Khái niệm ngôn ngữ học so sánh - đối chiếu. Các bình diện đối chiếu ngôn ngữ. Về nghiên cứu đối chiếu ngữ nghĩa và tương đương về ngữ nghĩa của từ giữa các ngôn ngữ.

Mọt sô vấn đề về ngon ngư học so sánh đôi chiêu và đôi chiêu ngon ngữ. 55 Chƣơng 2: ĐẶC ĐIỂM NGỮ NGHĨA CÁC GIỚI TỪ CHỈ KHÔNG GIAN “AUF/ IN” TRONG TIẾNG ĐỨC ĐỐI CHIẾU VỚI TIẾNG VIỆT. Giới từ chỉ không gian trong tiếng Đức. Giới từ “auf/in” trong tiếng Đức đối chiếu với tiếng Việt.

Đặc điểm ngữ nghĩa giới từ định vị không gian “auf” đối chiếu với tiếng Việt. Đặc điểm ngữ nghĩa giới từ tri nhận không gian “in” trong tiếng Đức đối chiếu với tiếng Việt. 97 Chƣơng 3: ĐỐI CHIẾU CƠ SỞ TRI NHẬN KHÔNG GIAN CỦA GIỚI TỪ “AUF/IN” TRONG TIẾNG ĐỨC VỚI TIẾNG VIỆT. Sự đa dạng của tri nhận.

Một vài biểu hiện của sự đa dạng tri nhận trong phạm vi không gian ngôn ngữ học. So sánh về tri nhận định vị không gian. Sự tri nhận không gian của giới từ “auf/ in ” trong tiếng Đức đối chiếu với tiếng Việt. Sự giống nhau.

Sự khác nhau giữa giới từ “auf/ in” trong tiếng Đức với “trên/trong” trong tiếng Việt. Đối chiếu giới từ auf/in với các giới từ tƣơng đƣơng trong tiếng Việt nhìn từ góc độ tri nhận. Về nội dung định vị có tính tôpô. Sự khác biệt về nội dung định vị.

Giới từ “auf” nhìn từ góc độ tri nhận đối chiếu với tiếng Việt. Giới từ “in” nhìn từ góc độ tri nhận đối chiếu với tiếng Việt. 128 Chƣơng 4: KHẢO SÁT THỰC TIỄN SỬ DỤNG CÁC GIỚI TỪ “AUF” VÀ “IN” TRONG TÁC PHẨM “ĐO THẾ GIỚI” VỚI BẢN DỊCH TIẾNG VIỆT. Nghiên cứu thực tiễn.

Nghiên cứu định lượng. Phân tích bản dịch sang tiếng Việt của những giới từ chỉ địa điểm. Một số nhận xét. Ảnh hưởng của khái niệm “hình thái tiêu chuẩn”.

Ảnh hưởng của đặc điểm địa lý. Ảnh hưởng của đặc điểm xã hội. Ảnh hưởng của khái niệm “đường bao”. Sự khác nhau chi tiết khi nhận thức về không gian.

Thói quen khi sử dụng giới từ chỉ địa điểm. 148 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN. 151 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO. 152 DANH MỤC CÁC TỪ NGỮ VIẾT TẮT STT Chữ viết tắt Viết đầy đủ 1 ĐTĐV Đối tượng định vị 2 ĐTQC Đối tượng quy chiếu 3 TR (trajector) - ĐVDC Định vị dịch chuyển 4 LM (Landmark) - MĐV Mốc định vị 5 GTĐV Giới từ định vị 6 ĐVKG Định vị không gian DANH MỤC CÁC BẢNG, BIỂU THỐNG KÊ TRONG LUẬN ÁN Danh mục bảng Bảng 4.1: Bản dịch bị ảnh hưởng bởi khái niệm “hình thái tiêu chuẩn” .2: Bản dịch bị ảnh hưởng bởi đặc điểm địa lý .3: Bản dịch bị ảnh hưởng bởi khái niệm “đường bao” .141 Danh mục biểu đồ Biểu đồ 4.1: Tổng quan về giới từ địa điểm “auf - trên” và “in - trong” trong văn thể .2: Tổng quan từ giới từ địa điểm “auf” trong văn bản .3: Tổng quan từ giới từ địa điểm “in” trong văn bản .4: Tổng quan về các bản dịch giới từ chỉ phương hướng chuyển động “auf” trong văn bản .5: Tổng quan về các bản dịch giới từ chỉ phương hướng chuyển động “in” trong văn bản .6: Tổng quan về các phần dịch giới từ chỉ địa điểm tĩnh tại “auf” trong văn bản .7: Tổng quan về các phần dịch giới từ chỉ địa điểm tĩnh tại “in” trong văn bản.

134 DANH MỤC CÁC HÌNH Hình 1: Mô hình khối lập phương .40 Hình 6: vor - trước cái bàn .41 Hình 7: trước - vor.42 Hình 8: trước nhà - vor .42 Hình 9: sau gốc cây - hinter .42 Hình 10: trước gốc cây - vor .43 Hình 11: an - trên .43 Hình 12: an - vào tường .44 Hình 13: an - trên trần nhà .44 Hình 14: auf - trên bàn .44 Hình 15: über - trên bàn .45 Hình 16: über - trên chiếc bàn .45 Hình 17: unter - dưới bàn .45 Hình 18:unter - dưới cốc .45 Hình 19: unter - giữa những người bạn .46 Hình 20: unter - dưới bàn .46 Hình 22: neben- bên cạnh tôi .48 Hình 23: zwischen - ở giữa bố và con trai .49 Hình 24: zwischen - giữa đèn và máy tính .49 Hình 25: auf - trên .67 Hình 26: auf - trên bàn .71 Hình 27: unter - dưới bàn .72 Hình 28: unter - giữa khán giả .72 Hình 29: in - trong .83 Hình 31: “in” chuyển động từ ngoài vào trong .93 Hình 32: Mô hình định vị/ định hướng theo trực chỉ theo Bernd Heine (87 tr.106 Hình 34: đường bao .113 Hình 35: “auf” và “über” - trên. Tính cấp thiết của đề tài Hiện nay trong bối cảnh hội nhập, hợp tác quốc tế, tiếng Đức trở thành một ngôn ngữ và phương tiện thật sự quan trọng và cần thiết. Ngôn ngữ của mỗi quốc gia đều có những nét tương đồng và khác biệt với những ngôn ngữ khác và hàm chứa những nét văn hóa đặc trưng. Chính những sự khác biệt về đặc điểm ngôn ngữ, đặc biệt khi chúng ta dùng các giới từ chỉ không gian để nói về sự vật sự việc là rào cản ảnh hưởng đến quá trình giao tiếp hoặc trong văn bản và dịch thuật.

Vì vậy, việc chúng tôi nghiên cứu so sánh đặc điểm các ngôn ngữ nhằm mục đích chỉ ra những nét tương đồng và khác biệt giữa chúng là việc làm cần thiết và có ý nghĩa góp phần nâng cao hiệu quả giao tiếp. Đồng thời, trong quá trình sử dụng ngôn ngữ, việc này giúp cho người đọc và người học nhận thấy cách sử dụng đúng trong câu cũng như hiểu rõ được các loại hình giới từ, cấu trúc câu, cấu tạo từ, chức năng ngữ pháp và ngữ nghĩa của giới từ. Qua đó, việc nghiên cứu về những nét tương đồng và khác biệt trong hai ngôn ngữ cũng giúp người dùng tránh dùng sai giới từ trong tiếng Đức và phân biệt được chúng một cách rõ ràng trong các trường hợp và ngữ cảnh khác nhau. Tiếng Đức được đánh giá là một thứ tiếng có ngữ pháp khá khó học, đặc biệt là phần giới từ.

Việc học và sử dụng giới từ sao cho chuẩn xác là một việc không dễ. Sử dụng giới từ trong các trường hợp khác nhau, sẽ mang ý nghĩa khác nhau. Cùng một từ nếu được kết hợp với các giới từ khác nhau sẽ có nghĩa khác nhau và được người dùng áp dụng trong hoàn cảnh khác nhau. Vì vậy, nắm chắc các giới từ và cách sử dụng các giới từ trong tiếng Đức là một việc quan trọng mà ai học tiếng Đức cũng cần phải lưu ý.

Tiếng Đức khó học hơn các ngôn ngữ khác bởi danh từ trong tiếng Đức có các giống (giống đực - der, giống cái - die, giống trung - das) và được đặt vào các cách (cách 1 - Nominativ, cách 2 - Genitiv, cách 3 - Dativ, cách 4 - Akkusativ). Mỗi giới từ đều đòi hỏi sử dụng với một cách nhất định, từ đó chúng ta phải xác định các từ loại ngữ pháp và giống cho phù hợp. Vì vậy, chỉ bằng cách chúng ta học thuộc để hiểu rõ và phân loại được các loại giới từ trong tiếng Đức.