Luận án tiến sĩ định lượng actinobacillus actinomycetemcomitans porphyromonas gi

1 ĐẶT VẤN ĐỀ Viêm quanh răng (VQR) là một bệnh nhiễm khuẩn phá hủy các mô nâng đỡ răng [1]. Bệnh diễn tiến dai dẳng, kéo dài, có khi để lại những hậu quả nặng nề như răng lung lay hàng loạt phải nhổ bỏ, làm mất chức năng ăn nhai, ảnh hưởng đến sức khỏe và thẩm mỹ. VQR khá phổ biến, tuy nhiên tỉ lệ và mức độ bệnh thay đổi tùy theo mỗi nơi. Tại Mỹ, tỉ lệ này là 47% trong 64,7 triệu dân ở độ tuổi trên 30 [2].

Tại Ấn Độ, tỷ lệ VQR tăng theo tuổi: 67,7% ở độ tuổi 12 ÷ 15, 89,6% ở độ tuổi 35 ÷ 44 [3]. Ở Việt Nam, theo kết quả điều tra của Trần Văn Trường và c. năm 2000 cho thấy 36,5% nam, 27,5% nữ có túi quanh răng và nhu cầu điều trị bệnh VQR cũng rất cao [4]. VQR khởi đầu từ một mảng bám sinh học vi khuẩn được gọi là mảng bám răng [5].

Mảng bám răng được tạo thành từ các vi khuẩn và chất nền (gồm protein, polysaccarid và lipid) bám dính trên bề mặt răng. Trong mảng bám răng ở mô quanh răng bình thường, hiện diện chủ yếu các cầu khuẩn Gram (+) kỵ khí như Streptococcus và Actinomyces. Ở những bệnh nhân VQR, trong mảng bám răng có sự hiện diện các loại vi khuẩn Porphyromonas gingivalis, Actinobacillus actinomycetemcomitans, Actinomyces viscosus, Tannerella forsythensis, Prevotella intermedia, Actinomyces naeslundii Streptococcus intermedia, Eikenella corrodens, Treponema denticola…, trong đó vi khuẩn Actinobacillus actinomycetemcomitans (A.actinomycetemcomitans) và Porphyromonas gingivalis (P. gingivalis) được xem là nguyên nhân gây bệnh VQR [5], [6], [7].

Bình thường có sự cân bằng hệ tạp khuẩn ở miệng. Bất kỳ một sự thay đổi nào phá vỡ trạng thái cân bằng này, do vi khuẩn phát triển quá mức hay do sức khỏe răng miệng hay sức khỏe toàn thân bị suy giảm, sẽ gây ra bệnh VQR. Do đó, bệnh VQR liên quan đến sự tương tác giữa các yếu tố vi khuẩn LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 2 và cơ thể, vi khuẩn giữ vai trò quan trọng trong bệnh căn của VQR, nhưng đáp ứng miễn dịch của cơ thể cũng là một trong các yếu tố quyết định gây VQR hay không [8]. Thành phần và số lượng các vi khuẩn trong VQR khác nhau giữa các dạng VQR mãn tínhvà VQR tiến triển [8],[9], phương pháp điều trị cũng khác nhau [8].

Một số khác biệt vi khuẩn này có ý nghĩa lâm sàng, sự gia tăng số lượng vi khuẩn có thể là yếu tố chỉ ra tình trạng VQR đang tiến triển. Việc định lượng chính xác các vi khuẩn gây VQR là yêu cầu cần thiết và cấp bách của các bác sĩ chuyên về bệnh quanh răng nhằm giúp lựa chọn phác đồ điều trị kháng sinh, đánh giá đáp ứng điều trị và theo dõi diễn tiến bệnh, tránh tình trạng kháng kháng sinh hiện nay [10]. Trên thế giới có rất nhiều nghiên cứu về việc chẩn đoán xác định, phương pháp điều trị và theo dõi diễn tiến của bệnh VQR trước và sau điều trị dựa vào các triệu chứng lâm sàng, cận lâm sàng, nhất là xác định vi khuẩn gây bệnh bằng các kỹ thuật nuôi cấy, kỹ thuật sinh học phân tử (phản ứng chuỗi polymerase/PCR, real-time PCR/qPCR),. như: nghiên cứu của Salari M.

Ở Việt Nam, việc xét nghiệm vi khuẩn trước và sau điều trị VQR chưa phổ biến vì kỹ thuật nuôi cấy vi khuẩn kỵ khí mất nhiều công sức và thời gian, thậm chí một số loại vi khuẩn không mọc hay khó mọc; kỹ thuật sinh học phân tử rất nhạy và đặc hiệu, cho phép xác định nhanh và chính xác DNA của vi khuẩn chỉ trong vài giờ thì giá thành lại rất cao do phải nhập bộ sinh phẩm từ nước ngoài [6], [11]. Đến nay ở nước ta, chưa có nghiên cứu nào ứng dụng kỹ thuật realtime PCR định lượng vi khuẩn Actinobacillus actinomycetemcomitans, Porphyromonas gingivalis gây bệnh VQR, đồng thời kết hợp với lâm sàng theo dõi sự thay đổi số lượng và tỉ lệ của hai vi khuẩn này trước và sau khi điều trị VQR mãn tính dạng toàn thể bằng phương pháp không phẫu thuật. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 3 Cập nhật các kỹ thuật sinh học phân tử hiện đại đã và đang được sử dụng trên thế giới và tại Việt Nam, dựa trên điều kiện sẵn có về kỹ thuật realtime PCR định lượng vi khuẩn A. gingivalis có độ nhạy và độ đặc hiệu cao của Trung tâm nghiên cứu Gen - Protein, Trường Đại học Y Hà Nội, nguồn bệnh nhân của khoa Nha chu - bệnh viện Răng Hàm Mặt tp.

Hồ Chí Minh, chúng tôi thực hiện đề tài “Định lượng Actinobacillus actinomycetemcomitans, Porphyromonas gingivalis trong viêm quanh răng bằng realtime PCR và đánh giá hiệu quả của phương pháp điều trị viêm quanh răng không phẫu thuật” với 2 mục tiêu: 1. Nhận xét đặc điểm và mối tương quan giữa lâm sàng, X-quang, số lượng vi khuẩn A. gingivalis trong dịch lợi trên bệnh nhân viêm quanh răng mãn tính dạng toàn thể. Đánh giá hiệu quả của phương pháp điều trị không phẫu thuật đối với viêm quanh răng mãn tínhdạng toàn thể dựa trên lâm sàng, X-quang và số lượng, tỉ lệ vi khuẩn A.

LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 4 Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. KHÁI NIỆM VÀ PHÂN LOẠI VIÊM QUANH RĂNG 1. Khái niệm về viêm quanh răng: VQR là viêm các mô nâng đỡ quanh răng do vi khuẩn hay nhóm vi khuẩn đặc hiệu, làm phá hủy dây chằng quanh răng và xương ổ răng tạo thành túi quanh răng hoặc gây tụt lợi hay cả hai triệu chứng trên [1]. Phân loại viêm quanh răng: Theo phân loại của Hội nghị quốc tế về bệnh viêm quanh răng tại Mỹ năm 1999 [1], [8].

Các bệnh viêm lợi (do mảng bám răng, không do mảng bám răng) II. Viêm quanh răng thể mạn tính (khu trú, toàn thể) III. Viêm quanh răng thể tấn công (khu trú, toàn thể) III. Viêm quanh răng là biểu hiện của bệnh toàn thân (liên quan rối loạn về huyết học, liên quan với rối loạn di truyền, liên quan với các rối loạn bệnh lý khác) V.

Bệnh quanh răng hoại tử (viêm lợi hoại tử lở loét, viêm quanh răng hoại tử lở loét) VI. Áp xe mô quanh răng (áp xe lợi, áp xe quanh răng, áp xe quanh thân răng) VII. Viêm quanh răng liên quan tổn thương nội nha VIII. Các dị dạng mắc phải (các yếu tố tạo thuận lợi sự hình thành mảng bám răng, các biến dạng lợi-niêm mạc quanh răng, các biến dạng niêm mạc sóng hàm, chấn thương khớp cắn).

LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 5 Phân loại mới này đã sử dụng thuật ngữ “VQR mạn tính” thay thế “VQR ở người trưởng thành”, và đã hợp nhất tất cả các thể nặng của VQR thành một nhóm là “VQR tiến triển” mà trước đó được gọi là “VQR thanh thiếu niên”, “VQR phá hủy tiến triển”, “VQR sớm” (EOP), “VQR tiến triển nhanh” (RPP) [1], [8]. Viêm quanh răng mạn tính: Lâm sàng [1],[8]:  VQR mãn tính là thể thường gặp nhất trong bệnh VQR.  Đa số bệnh nhân ở độ tuổi ≥ 35, nhưng cũng có thể xảy ra ở người trẻ tuổi hơn.  Có sự tích tụ mảng bám và vôi răng.

 VQR mãn tính có đặc trưng là bệnh tiến triển chậm. Tuy nhiên, có thể có những đợt ngắn bệnh tiến triển nhanh do yếu tố tại chỗ (hút thuốc lá,.), yếu tố toàn thân (đái tháo đường, HIV, stress,. Do vậy, không nên chỉ dựa vào tốc độ tiến triển của bệnh để loại bỏ chẩn đoán VQR mạn tính cho những trường hợp này. Phân loại: Viêm VQR mãn tính có hai dạng: - Dạng khu trú: khi tổn thương hiện diện ≤ 30% các răng trên cung hàm.

- Dạng toàn thể: khi tổn thương hiện diện > 30% các răng trên cung hàm. Mức độ VQR được đánh giá dựa trên mức độ mất bám dính lâm sàng (CAL): - Mức độ nhẹ: mất bám dính 1-2 mm. - Mức độ trung bình: mất bám dính 3-4 mm. - Mức độ nặng: mất bám dính ≥ 5mm.

LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Viêm quanh răng tiến triển [1], [8] Lâm sàng: Là một thể đặc biệt của VQR với các đặc điểm lâm sàng và cận lâm sàng điển hình như: mất bám dính và tiêu xương nhanh, bệnh có thể có tính chất gia đình. Phân loại: Bệnh chia làm 2 dạng: - Dạng khu trú: bắt đầu ở tuổi dậy thì, chỉ ở răng cối lớn thứ nhất và răng cửa, ảnh hưởng ít nhất 2 răng, nồng độ kháng thể kháng vi khuẩn gây bệnh cao trong huyết thanh. - Dạng toàn thể: bệnh nhân thường dưới 30 tuổi (đôi khi lớn tuổi hơn), bị phá hủy mô quanh răng toàn hàm, ảnh hưởng ít nhất 3 răng (ngoài răng hàm lớn thứ nhất, răng cửa), tiến triển từng đợt, nồng độ kháng thể kháng vi khuẩn gây bệnh trong huyết thanh thấp.

VI KHUẨN VÀ BỆNH SINH CỦA VIÊM QUANH RĂNG 1. Hệ tạp khuẩn bình thường ở miệng 1. Hệ tạp khuẩn ở miệng Hệ tạp khuẩn bình thường ở vùng miệng rất đa dạng, gồm nhiều loại vi sinh vật (vi khuẩn, vi nấm, virus), trong đó vi khuẩn trội hơn hẳn [12],[13]. Có hơn 700 loài vi khuẩn có thể nuôi cấy và không nuôi cấy được hiện diện trong miệng; trong số này, hơn 400 loài được định danh từ túi quanh răng và 300 loài từ những vị trí khác trong miệng [5],[8],[9], đa số những vi khuẩn này sống cộng sinh tạo thành màng sinh học trên các bề mặt răng và niêm mạc.

Tuy nhiên, người ta ước tính khoảng 50% số loài vi khuẩn trong hệ tạp khuẩn miệng hiện còn chưa biết được [8],[12-16]. Trong điều kiện sinh lý bình thường, hệ tạp khuẩn ở miệng có sự cân bằng ổn định và không có khả năng gây bệnh [17],[18]. Sự tăng sinh và xâm nhiễm của một hay một nhóm vi khuẩn là khởi điểm của VQR. Hoạt động vi LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 7 khuẩn gia tăng có thể do: (a) có sự xáo trộn làm mất cân bằng số lượng hoặc chất lượng tạp khuẩn miệng làm cho vi khuẩn tăng sinh, vượt quá ngưỡng và gây nhiễm khuẩn cơ hội phá hủy mô quanh răng [19]; (b) phá hủy hàng rào ngăn cản ở biểu mô quanh răng [15]; (c) xẩy ra biến cố ngẫu nhiên [8].

Hệ tạp khuẩn ở mảng bám răng VQR khởi đầu từ một mảng bám sinh học vi khuẩn được gọi là mảng bám răng [8]. Mảng bám răng là một màng sinh học, thường không màu, phát triển tự nhiên trên bề mặt răng. Mảng bám răng được tạo thành từ các vi khuẩn và chất nền (gồm các protein, polysaccarid và lipid) bám dính trên bề mặt răng. Trong mảng bám răng ở mô quanh răng bình thường, hiện diện chủ yếu các cầu khuẩn Gram (+) kỵ khí tùy nghi như Streptococcus và Actinomyces.

Các cầu khuẩn hay trực khuẩn Gram (-) cũng thường thấy nhưng tỉ lệ thấp hơn nhiều so với vi khuẩn Gram (+) [8].