Luận án tiến sĩ đánh giá tổng hợp điều kiện tự nhiên phục vụ phát triển nông lâm

ĐẠI HỌC HUẾ TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM PHAN VĂN TRUNG ĐÁNH GIÁ TỔNG HỢP ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN PHỤC VỤ PHÁT TRIỂN NÔNG – LÂM NGHIỆP LƢU VỰC SÔNG BÉ Ngành: Địa lý tự nhiên Mã số: 9440217 LUẬN ÁN TIẾN SỸ ĐỊA LÝ Ngƣời hƣớng dẫn khoa học: 1. NGUYỄN ĐĂNG ĐỘ HUẾ, 2021 i LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi dƣới sự hƣớng dẫn khoa học của PGS. Nguyễn Thám, TS. Nguyễn Đăng Độ và chƣa từng đƣợc công bố trong bất cứ công trình nào trƣớc đây.

Số liệu, kết quả nghiên cứu của luận án là trung thực và đáng tin cậy. Các nội dung tham khảo đƣợc trích dẫn, dẫn nguồn đầy đủ. ii LỜI CẢM ƠN Tác giả kính bày tỏ lòng biết ơn chân thành và sâu sắc đến thầy giáo hƣớng dẫn: PGS. Nguyễn Thám và TS.

Nguyễn Đăng Độ đã tận tình hƣớng dẫn và giúp đỡ em hoàn thành luận án này. Tác giả xin chân thành cảm ơn lãnh đạo và quý Thầy, Cô Khoa Địa lý, Phòng Đào tạo Sau Đại học, Trƣờng Đại học Sƣ phạm, Đại học Huế. Trong quá trình nghiên cứu, NCS đã nhận đƣợc sự giúp đỡ và đóng góp ý kiến của Thầy, Cô, các nhà khoa học, nhà quản lý ở khoa Nông học Trƣờng Đại học Nông lâm, TP. Hồ Chí Minh; Khoa Môi trƣờng, Trƣờng Đại học Khoa học Tự nhiên, TP.

Hồ Chí Minh; Phân viện Quy hoạch và Thiết kế Nông nghiệp miền Nam; Viện Quy hoạch Thủy lợi miền Nam; Sở Tài nguyên và Môi trƣờng, Sở Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn các tỉnh Bình Dƣơng, Bình Phƣớc, Đồng Nai, Đắk Nông. NCS xin bày tỏ lòng biết ơn đến Ban Giám hiệu, lãnh đạo khoa Khoa học Xã hội và Nhân văn, Trƣờng Đại học Thủ Dầu Một đã tạo điều kiện thuận lợi cho tôi có cơ hội học tập, nâng cao trình độ chuyên môn. Xin cảm ơn sự giúp đỡ của đồng nghiệp trong Trƣờng Đại học Thủ Dầu Một, khoa Khoa học Xã hội và Nhân văn, chƣơng trình Địa lý học, nhóm cố vấn xây dựng, xử lý phiếu điều tra, nhóm cộng tác viên điều tra và thu thập thông tin. NCS trân trọng biết ơn sự giúp đỡ, động viên của gia đình, ngƣời thân và bạn bè trong quá trình thực hiện luận án.

iii DANH MỤC CÁC CỤM TỪ VIẾT TẮT Tiếng Việt BTTN Bảo tồn tự nhiên BVMT Bảo vệ môi trƣờng CQ Cảnh quan KTKT Khai thác kinh tế KT – XH Kinh tế - xã hội LVS Lƣu vực sông NCS Nghiên cứu sinh NNK Những ngƣời khác Nxb Nhà xuất bản PHTN Phục hồi tự nhiên QLTH Quản lý tổng hợp SKH Sinh khí hậu TNTN Tài nguyên thiên nhiên UBND Ủy ban nhân dân VQG Vƣờn quốc gia Tiếng Anh GIS Geographic Information System (Hệ thống thông tin địa lý) GRDP Gross Regional Domestic Product (Tổng sản phẩm trong tỉnh) GWP Global Water Partnership (Tổ chức Cộng tác vì nƣớc toàn cầu) FAO Food and Agriculture Organization (Tổ chức Lƣơng thực và nông nghiệp của Liên Hiệp Quốc) ICCO International Cocao Organization (Tổ chức ca cao quốc tế) NARBO Network of Asian River Basin Organizantions (Mạng lƣới các Tổ chức lƣu vực sông Châu Á) VietGAP Vietnamese Good Agricultural Practices (Quy trình về thực hành sản xuất nông nghiệp tốt cho các sản phẩm nông nghiệp) iv DANH MỤC CÁC BẢNG STT Tên bảng Trang Chƣơng 1 1.1 Quan hệ giữa cảnh quan và hoạt động sản xuất nông - lâm nghiệp 36 1.2 Phiếu khảo sát phân theo các khu vực ở lƣu vực sông Bé 45 Chƣơng 2 2. Nhiệt độ trung bình tại trạm Quảng Trực, Đắk Nông 61 2.2 Lƣợng mƣa trung bình tháng tại trạm Bù Đăng 62 2.3 Nhiệt độ trung bình tại trạm Phƣớc Long và Đồng Phú 62 2.4 Lƣợng mƣa trung bình tháng tại một số trạm vùng trung lƣu 63 2.5 Nhiệt độ trung bình tại trạm Đồng Xoài 63 2.6 Lƣợng mƣa trung bình tháng tại một số trạm vùng hạ lƣu và phụ cận 64 2.7 Độ ẩm trung bình tháng tại một số địa điểm 65 2.8 Lƣợng bốc hơi trung bình tháng tại một số địa điểm 65 Dân số phân theo đơn vị hành chính trên lƣu vực sông Bé năm 2.9 79 2018 Quy mô công nghiệp chế biến một số sản phẩm nông nghiệp ở lƣu 2.10 81 vực sông Bé và phụ cận 2.11 Hệ thống phân loại cảnh quan lƣu vực sông Bé 84 2.12 Chú giải ma trận cảnh quan lƣu vực sông Bé 86 Chƣơng 3 Tổng hợp phân cấp chỉ tiêu đánh giá tổng hợp ĐKTN phục vụ 3.1 109 phát triển nông - lâm nghiệp ở lƣu vực sông Bé 3.2 Nhu cầu sinh thái của cây cao su 113 3.3 Nhu cầu sinh thái của cây ca cao 114 3.4 Nhu cầu sinh thái của cây bơ 115 3.5 Nhu cầu sinh thái của cây bƣởi 116 v 3.6 Nhu cầu sinh thái của cây sao đen 117 3.7 Tổng hợp phân hạng mức độ thích hợp theo loại hình sử dụng đất 123 3.8 Phân cấp các chỉ tiêu đánh giá về hiệu quả kinh tế 125 Hiệu quả kinh tế của một số cây trồng chủ yếu ở lƣu vực sông Bé 3.10 Nguồn lao động và giá thuê nhân công ở lƣu vực sông Bé 128 3.11 Hình thức canh tác một số cây trồng chính ở lƣu vực sông Bé 129 Phân tích SWOT phục vụ phát triển một số loại hình nông – lâm 3.12 130 nghiệp ở lƣu vực sông Bé 3.13 Hiện trạng sử dụng đất năm 2019 lƣu vực sông Bé 133 Diện tích, năng suất, sản lƣợng một số cây trồng chính ở lƣu vực 3.14 134 sông Bé giai đoạn 2000 – 2018 Đề xuất định hƣớng sử dụng lãnh thổ cho phát triển nông - lâm 3.15 nghiệp bền vững ở lƣu vực sông Bé theo các bộ phận lƣu vực gắn 146 với chức năng CQ DANH MỤC CÁC SƠ ĐỒ, HÌNH VẼ SST Tên sơ đồ, hình vẽ Trang Chƣơng 1 1. Quy trình đánh giá tổng hợp điều kiện tự nhiên ở lƣu vực sông Bé 52 Chƣơng 2 2.10 Lát cắt cảnh quan Đắk Búk So – thị trấn Chơn Thành 99 vi DANH MỤC CÁC BẢN ĐỒ, LƢỢC ĐỒ STT Tên bản đồ, lƣợc đồ Trang Chƣơng 1 1.1 Bản đồ phân vùng lƣu vực sông Bé 15 1. Lƣợc đồ các tuyến khảo sát thực địa 42 Chƣơng 2 2.1 Bản đồ địa chất lƣu vực sông Bé 57 2.2 Bản đồ độ cao địa hình lƣu vực sông Bé 59 2.3 Bản đồ độ dốc địa hình lƣu vực sông Bé 59 2.4 Bản đồ địa mạo lƣu vực sông Bé 60 2.5 Bản đồ sinh khí hậu lƣu vực sông Bé 63 2.6 Bản đồ mạng lƣới thủy văn lƣu vực sông Bé 68 2.7 Bản đồ thổ nhƣỡng lƣu vực sông Bé 73 2.8 Bản đồ thảm thực vật lƣu vực sông Bé 77 2.9 Bản đồ cảnh quan lƣu vực sông Bé 86 Chƣơng 3 Bản đồ phân hạng mức độ thích hợp cho cây cao su trên lƣu vực 3.1 118 sông Bé Bản đồ phân hạng mức độ thích hợp cho cây ca cao trên lƣu vực 3.2 119 sông Bé Bản đồ phân hạng mức độ thích hợp cho cây bơ trên lƣu vực sông 3.3 120 Bé Bản đồ phân hạng mức độ thích hợp cho cây bƣởi trên lƣu vực 3.4 121 sông Bé Bản đồ phân hạng mức độ thích hợp cho cây sao đen trên lƣu vực 3.6 Bản đồ hiện trạng sử dụng đất trên lƣu vực sông Bé năm 2019 133 Bản đồ đề xuất định hƣớng sử dụng lãnh thổ cho phát triển nông 3.7 146 – lâm nghiệp bền vững trên lƣu vực sông Bé vii DANH MỤC PHỤ LỤC STT Tên phụ lục Trang 1 Đặc điểm các đơn vị CQ lƣu vực sông Bé P1 Kết quả đánh giá và phân hạng mức độ thích hợp của các loại CQ 2 P4 cho cây cao su Kết quả đánh giá và phân hạng mức độ thích hợp của các loại CQ 3 P6 cho cây ca cao Kết quả đánh giá và phân hạng mức độ thích hợp của các loại CQ 4 P8 cho cây bơ Kết quả đánh giá và phân hạng mức độ thích hợp của các loại CQ 5 P10 cho cây bƣởi Kết quả đánh giá và phân hạng mức độ thích hợp của các loại CQ 6 P12 cho cây sao đen Phiếu thu thập thông tin (về hiện trạng trồng trọt của các hộ nông 7 P15 dân ở lưu vực sông Bé) Kết quả xử lý phiếu thu thập thông tin (về hiện trạng trồng trọt 8 P20 của các hộ nông dân ở lưu vực sông Bé) Bảng đối sánh kết quả đánh giá và phân hạng rất thích hợp với 9 P27 hiện trạng sử dụng đất Bảng đối sánh kết quả đánh giá và phân hạng thích hợp với hiện 10 P29 trạng sử dụng đất Bảng đối sánh kết quả đánh giá và phân hạng ít thích hợp với 11 hiện trạng sử dụng đất P32 12 Một số hình ảnh khảo sát thực địa và điều tra thu thập thông tin P34 viii MỤC LỤC LỜI CAM ĐOAN .iii DANH MỤC CÁC CỤM TỪ VIẾT TẮT.

iv DANH MỤC CÁC BẢNG. v DANH MỤC CÁC SƠ ĐỒ, HÌNH VẼ. vi DANH MỤC CÁC BẢN ĐỒ, LƢỢC ĐỒ. vii DANH MỤC PHỤ LỤC .viii MỤC LỤC.

TÍNH CẤP THIẾT CỦA LUẬN ÁN. MỤC TIÊU VÀ NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU. GIỚI HẠN NGHIÊN CỨU. NHỮNG ĐÓNG GÓP MỚI.

LUẬN ĐIỂM BẢO VỆ. Ý NGHĨA KHOA HỌC VÀ THỰC TIỄN. CẤU TRÚC LUẬN ÁN. CƠ SỞ LÍ LUẬN CỦA VIỆC ĐÁNH GIÁ TỔNG HỢP ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN PHỤC VỤ ĐỊNH HƢỚNG QUY HOẠCH NÔNG – LÂM NGHIỆP THEO LƢU VỰC.

MỘT SỐ KHÁI NIỆM ĐƢỢC SỬ DỤNG TRONG LUẬN ÁN. Điều kiện tự nhiên và tài nguyên thiên nhiên. Điều kiện tự nhiên. Tài nguyên thiên nhiên.

Cảnh quan, cấu trúc và chức năng cảnh quan. Cấu trúc cảnh quan. Chức năng cảnh quan. Sinh thái cảnh quan và đa dạng cảnh quan.

Sinh thái cảnh quan. Đa dạng cảnh quan. Đánh giá tổng hợp điều kiện tự nhiên. Đánh giá điều kiện tự nhiên.

Đánh giá tổng hợp điều kiện tự nhiên. Phát triển và phát triển bền vững. TỔNG QUAN CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐÁNH GIÁ ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN LƢU VỰC SÔNG PHỤC VỤ PHÁT TRIỂN NÔNG – LÂM NGHIỆP. Các công trình nghiên cứu theo hƣớng đánh giá và phân hạng đất đai.

Trên thế giới. Các công trình nghiên cứu theo hƣớng cảnh quan. Trên thế giới. Các công trình nghiên cứu theo hƣớng quản lý tổng hợp lƣu vực sông.

Trên thế giới. Ở lưu vực sông Bé. CƠ SỞ LÍ LUẬN VỀ NGHIÊN CỨU CẢNH QUAN PHỤC VỤ ĐỊNH HƢỚNG QUY HOẠCH NÔNG – LÂM NGHIỆP THEO LƢU VỰC SÔNG. Mối liên hệ giữa cảnh quan và hoạt động nông – lâm nghiệp.

Quản lý tổng hợp lƣu vực sông và cách vận dụng trong nghiên cứu CQ. Quản lý tổng hợp lưu vực sông .